26/01/2026
ਜੇ ਤੂੰ ਸਿੱਖ ਹੈਂ—ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ।
ਜੇ ਤੂੰ ਦਸਵੰਧ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ—ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਨਹੀਂ ਜੀਊਂਦਾ।
ਦਸਵੰਧ ਕੋਈ “ਚੋਣ” ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਅਵਰ ਜੋਨਿ, ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ, ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥
(ਅੰਗ ੩੭੪)
ਅਰਥ ਸਾਫ਼ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ—ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ।
ਇਸ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮਕ ਲੋਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਸਤਿਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੀ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨਸਾਨੀ ਹਮਦਰਦੀ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ—ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਅਸੂਲ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ:
ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ, ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ॥
ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ॥
(ਅੰਗ ੧੨)
ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਤਿੰਨ ਅਟੁੱਟ ਅਸੂਲ ਦਿੱਤੇ—(੧) ਨਾਮ ਜਪਣਾ, (੨) ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, (੩) ਵੰਡ ਛਕਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਮਾਈ ਹੈ। ਚੋਰ, ਡਾਕੂ, ਸਮਗਲਰ ਵੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕੜੀ ਨਸੀਹਤ ਹੈ:
ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ, ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ, ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥
(ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ, ਅੰਗ ੧੪੧)
ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਮੂਲ ਮਰਿਆਦਾ ਹੈ:
ਘਾਲਿ ਖਾਇ, ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ, ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥
(ਅੰਗ ੧੨੪੫)
ਸਿੱਖੀ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ। ਜੰਗਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ; ਘਰ-ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ:
ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ, ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ, ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥
(ਵਾਰ ਗੂਜਰੀ, ਅੰਗ ੫੨੨)
ਇਸੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਬਿਨਾਂ ਨਾਮ ਵੀ ਸੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਰਤ ਵੀ ਖੋਖਲੀ। ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਧਰਮ ਹਿਤ ਵੱਖ ਕੱਢਣਾ।
ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਹੁਕਮ ਹੈ:
ਦਸ ਨਖ ਕਰ ਜੋ ਕਾਰ ਕਮਾਵੈ, ਤਾ ਕਰ ਧਨ ਜੋ ਘਰ ਮੈ ਆਵੈ॥
ਤਿਸ ਤੇ ਗੁਰੁ ਦਸੌਂਧ ਜੋ ਦਈ, ਸਿੰਘ ਸੁਯਸ ਬਹੁ ਜਗ ਮਹਿ ਲੇਈ॥
ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭੇਟਾ ਸਵੈਇੱਛਕ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਸਵੰਧ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਪੁਟਵਾਈ, ਲੰਗਰ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼, ਅਤੇ ਕਾਲ-ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਮਾਇਆ ਗਰੀਬਾਂ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਦਸਵੰਧ ਦਾ ਜਿੰਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਅਣਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁਧ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ। ਨਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਲਵੇ-ਬਾਂਗੜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਲੁਆਏ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੁਕਰਮੀ ਮਸੰਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਦਸਵੰਧ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰੂ ਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਅੱਜ ਵੀ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ—ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ ਹੈ।
ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਸਵੰਧ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਉਰ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਨਖਾਹਨਾਮੇ ਦੀ ਕੜੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ:
ਦਸਵੰਧ ਗੁਰੂ ਨਹਿ ਦੇਵਹੀ, ਝੂਠ ਬੋਲ ਜੁ ਖਾਇ॥
(ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਸਿੰਘ)
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ—ਦਸਵੰਧ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪੰਥ ਲਈ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਇਨਸਾਨੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਕ ਗਈ, ਪਰ ਦਸਵੰਧ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ—ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਦੇ ਚੁੱਪ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈਂ—ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੰਡਦਾ ਹੈਂ।
ਦਸਵੰਧ—ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪਰਖ, ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ।
26/01/2026
26/01/2026
23/01/2026