22/10/2026
आज दादांचा, माझ्या आजोबांचा, पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा वाढदिवस. ते गेल्यानंतरचा हा त्यांचा पहिलाच वाढदिवस. दरवर्षी या दिवशी घरात माणसांची वर्दळ असायची, शुभेच्छांचे फोन थांबायचे नाहीत. यंदा घर तेच आहे. माणसंही तीच आहेत. फक्त दादा आपल्यात नाहीत.
लोक त्यांना शिक्षणमहर्षी म्हणतात. मी त्यांना आधी आजोबा म्हणून ओळखलं. मग हळूहळू कळत गेलं की हा माणूस किती मोठं काम करून बसला आहे. ज्या काळात गावातल्या शेतकऱ्याच्या मुलाला डॉक्टर होण्याचं स्वप्नही परवडत नव्हतं, त्या काळात त्यांनी कोल्हापूरपासून पुण्या- मुंबईपर्यंत वैद्यकीय, अभियांत्रिकी शिक्षणाची दारं उघडली. ज्यांच्या घरात कधी कोणी कॉलेजची पायरी चढलं नव्हतं अशा कितीतरी कुटुंबांतली पहिली पदवी त्या शिक्षण संस्थांमधून आली.
कर्मवीर भाऊराव पाटलांच्या रयतने पश्चिम महाराष्ट्रात माध्यमिक शिक्षणाचा पाया घातला होता. त्याच वाटेवर अनेकांनी शिक्षणसंस्था उभ्या केल्या. दादा त्यांच्यापैकी एक. कोल्हापूरपासून पुण्यापर्यंत त्यांनी वैद्यकीय, अभियांत्रिकी आणि उच्च शिक्षणाचं जाळं उभं केलं. सरकार जिथे पोहोचू शकलं नाही तिथे या संस्था पोहोचल्या. पण माझ्या मते त्यांच्या कामाचं खरं मोल इमारतींमध्ये नाही. त्यांनी लोकांसाठी ज्या संधी उपलब्ध करून दिल्या, जी दारं उघडली त्यात त्यांच्या कामाचं खरं महत्त्व आहे. त्यांनी सुरू केलेल्या शिक्षण संस्थांमधून कुणी डॉक्टर झालं, कुणी इंजिनिअर, कुणी प्राध्यापक. एका पिढीत एका कुटुंबाचं आयुष्य बदललं. आज पश्चिम महाराष्ट्रातल्या गावागावात जे डॉक्टर, इंजिनिअर दिसतात, त्यामागे अशा अनेक शिक्षणसंस्थांची गोष्ट आहे.
दादांकडून मी जे शिकले ते एका वाक्यात सांगता येईल. प्रश्न दिसला की त्यावर भाषण द्यायचं नाही, उपाय उभा करायचा. रुग्णांना उपचार मिळत नाहीत? हॉस्पिटल उभं करा. मुलांना शिक्षण मिळत नाही? कॉलेज उभं करा. आणि एकदा उभं केलं, की ते पिढ्यान्पिढ्या चालवायचं. एक हॉस्पिटल उभं राहिलं की तिथे डॉक्टर, परिचारिका, तंत्रज्ञ, कर्मचारी, शेकडो कुटुंबं उभी राहतात. संस्था म्हणजे फक्त इमारत नसते. ती एक जिवंत व्यवस्था असते. हे मला कुठल्या पुस्तकाने शिकवलं नाही. ते मी घरात, त्यांना काम करताना पाहत पाहत शिकले. शिक्षणाचं बाळकडू म्हणतात ना, ते मला असं मिळालं. आज मी ज्या संस्थांमध्ये काम करते तिथे रोज कुठलातरी निर्णय घेताना मनात प्रश्न येतो की दादांनी हा निर्णय कसा घेतला असता? उत्तर बहुतेक वेळा एकच असतं. ज्याच्यासाठी हे सगळं उभं केलं त्या विद्यार्थ्याचा, त्या रुग्णाचा आधी विचार करा.
दादा, तुम्ही उघडलेली दारं आजही उघडी आहेत. त्यातून रोज नवी मुलं आत येतात, डोळ्यांत स्वप्नं घेऊन. त्या प्रत्येक मुलात मला तुम्ही दिसता. आज मी एका नव्या वाटेवर उभी आहे. ही वाट माझ्यासाठी नवी आहे पण तिची दिशा नवी नाही. तुम्ही आयुष्यभर ज्या माणसांसाठी काम केलंत त्याच माणसांसाठी काम करण्याची ही वाट आहे. पहिल्यांदाच अशा वळणावर उभी आहे जिथे तुमचा हात खांद्यावर नाही. पण एक गोष्ट मला मनापासून माहीत आहे. तुम्ही जिथे असाल तिथून तुमचे आशीर्वाद माझ्या पाठीशी आहेत. तुम्ही शिकवलेलं सगळं, संयम, कष्ट, माणसांवरचा विश्वास, ते माझ्यासोबत आहे. आणि तेच मला पुढे नेणार आहे. तुम्ही उघडलेली दारं उघडी ठेवणं आणि जमलं तर अजून नवी दारं उघडणं हीच तुम्हाला माझी खरी आदरांजली असेल.
आज तुमची खूप आठवण येतेय...
विनम्र अभिवादन!
