03/06/2026
Жүрек жылуын сыйлайық
(Қазақстан Республикасы Президенттік орталығының
ерекше балалармен жұмыс жүргізу тәжірибесінен)
Қазіргі кезеңде еліміздегі ерекше балалар санының көбеюі, денсаулық сақтау, білім және әлеуметтік қорғау салаларының осы мәселеге көңіл бөлуін талап етіп отыр. Жыл санап мүмкіндігі шектеулі балаларға деген қоғамның көзқарасы өзгеріп, оларды қоғамның бір мүшесі ретінде қарауға бет бұрды. Мұндағы басты мақсат – дамуында ауытқушылығы бар балалардың жан айқайын қоғамға жеткізу, яғни бала ағзасындағы ауытқулар мен бөгеттердің себеп-салдарын анықтап, олардың отбасындағы қарым-қатынастарын дамытып, дені сау баламен араласуына жағдай туғызу.
Бұл туралы IV Ұлттық құрылтай отырысында ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ерекше қажеттіліктері бар әрбір балаға толыққанды білім алу үшін тең мүмкіндіктер беру маңызды екенін атап өтті. Бұл жай ғана құқық емес, әр баланың табысты және бақытты болашағының негізі.
Ендеше, мүмкіндігі шектеулі балаларға қамқорлық пен қолдау жасауда арнайы білім беретін мекемелермен қатар әлеуметтік институттардың да атқарар рөлі жоғары. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Президенттік Орталығында жүзеге асырылып отырған шаралардың маңызы зор. Орталық өзінің оқу-ағартушылық қызметінде мүмкіндіктері шектеулі балаларды қолдау мен олардың шығармашылық дамуына ерекше көңіл бөліп келеді.
Соның ішінде, ағартушылық қызметіндегі басты бағыттардың бірі – ерекше балаларды қолдауға арналған шаралар болып табылады. Жыл сайын «Астана қ. Мүгедек балалар қоғамы» ҚБ, «Возрождение» психологиялық қолдау көрсету орталығы және т.б. ұйымдармен бірлесе отырып, «ерекше» балаларға арналған арт-терапиялық семинарлар, байқаулар мен жұмыс көрмелерін өткізуді игі дәстүрге айналдырған.
Қазақстан Республикасы Президенттік орталығында мүгедек балалар «ерекше балалар» деген атауға ие. Олар әлеуметтік, физиологиялық және психологиялық жағынан аз қорғалған ерекше балалар. «Ерекше балаларды» бейнелеу өнеріне, белсенді көркем шығармашылыққа баулу, арт-терапиялық жұмыстар өткізу арқылы олармен арадағы шектеу мен тұйықтықты жоюға, өзіне сенімділігін арттыруға және әлеуметтік бейімделуге септігін тигізеді. Сонымен бірге бұл балалардың өте қатты уайымдауға, өздеріне деген қандай да бір қатынасты байқауға, әсемдікті бақылауға деген қабілеттілігі соншалықты, олардың кез-келген әрекетіне дайын тұру қажет. Орталықтағы жайлы атмосфера мен әсем орта олардың ішкі интеллектуалдық әлеуетін ашуға көмектесіп, елестету мен қабылдау мүшелерін дамытады.
Ерекше балалар мен оларды тәрбиелеп отырған ата-аналарды әлеуметтік бейімдеуді қамтамасыз ететін басты фактордың бірі әлеуметтік-педагогикалық қолдау көрсету. Онда негізгі ынта-ықылас бала мен ата-аналарға өзін-өзі жетілдіру мен дамытуға ықпал ететін мақсаттар мен құндылықтардың жаңа жүйесін жасауға аударылады. Өзара қарым-қатынас барысында жауапкершілік пен дербестіктің болуы, топтың мүддесімен өз қызығушылығының сәйкес келуін үйлестіру барысында мүмкіндігі шектеулі бала өз жақындары мен қоғамға пайдалы әрекет жасай отырып, өзінің тұлғалық және әлеуметтік бейімделуіне әсер етеді.
Осылайша, әлеуметтік-педагогикалық қолдауды жүзеге асыруда белгілі бір тәсілді қолдану олардың әлеуметтік-белсенді топқа айналуына ықпалын тигізеді.
Орталықта өтілетін шара барысында орталық педагогы мен ата-аналар келесі міндеттерді бірлесе шешуі тиіс:
1. Ерекше балалардың арасынан белсенді, бастамашыл азамат тәрбиелеу.
2. Тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру (өз халқының құндылықтары мен мәдениетін меңгерту негізінде адамгершілік сезім, жақсы көңіл-күй, денсаулық, қарым-қатынас, мінез-құлық, еркін уақыт өткізу білу мәдениетін сіңіру).
3. Олардың қоғамда өздерін басқалармен тең құқықты азамат ретінде сезінуіне жағдай жасау.
Әлеуметтендіру үрдісінде, оның ішінде ерекше балаларды әлеуметтік бейімдеуде әлеуметтік-педагогикалық қолдау оларға қоғамда өмір сүруге қажетті қасиеттерді иемденуіне, әлеуметтік қызметті, әлеуметтік қарым-қатынас пен мінез-құлықты меңгеруге, тұлғаның әлеуметтік қалыптасуын жүзеге асыруға көмектеседі. Олар түрлі шаралар арқылы пассивті объекті емес, қоршаған ортаның талабына сай, өзінің ішкі әлеуетінен өз тұлғасын қалыптастыра алған белсенді субъектіге айналуы тиіс.
Түрлі жағдайдағы бұл балалардың барлығының өздерін таңдаулы адамдай сезінуіне орталық қызметкерлері барынша жан-жақты жағдай жасайды. Арбада отырған, көзі нашар көретін, құлағы ауыр еститін, церебральды сал ауруына шалдыққан балалар өздерін еркін ұстап, таңдаулы қонақ ретінде сезінуге мүмкіндік алады. Бұл сәттерде қызметкерлер дертіне қарамастан ата-аналармен бірге әр баланың жанынан табылып, көмектесуге дайын тұрады.
Жыл сайын өткізілетін «Өнердің сиқырлы әлемі» арт-терапиялық семинары «Астана қ. Мүгедек балалар қоғамымен» бірлескен шара болып табылады. Сессияның мақсаты ерекше балалардың психоэмоционалды жағдайын жақсарту, олардың дамуына көмектесу, ой-өрісін кеңейту, мәдени құндылықтар әлемімен таныстыру, мәдени-тарихи мұраны бағалауды үйретуге бағытталған. «Астана қ. Мүгедек балалар қоғамы» ҚБ – Қазақстан Республикасы Президенттік Орталығының көп жылғы серіктесі. Бірлестіктің миссиясы – дамуында ерекшелігі бар балаларды әлеуметтік бейімдеу, қарым-қатынас дағдысын, төзімділік пен лидерлікті қалыптастыруға көмектесу болып табылады. Бұл шараға қатысатын 4 жастан 18 жасқа дейінгі балалар сиқырлы қаламның көмегімен өздерін қоршаған әлемнің сырларына үңіліп, өздерін қоғамның біртұтас мүшесі ретінде сезінеді.
Ұйымдастырушылар бұл шараларды өткізу арқылы мүмкіндігі шектеулі балаларды сауықтырудың баламалы бағдарламасын енгізу формасы ретінде ұсынуда.
Әр жылғы арт-терапиялық сессиялар өзінің әдістемелік шеберлегімен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Атап айтар болсақ, «Сиқырлы орман» және «Менің ішкі жан дүнием» сюжетін салу үшін бояу, фломастерлерден бөлек түрлі-түсті күріштер қолданылса, «Өнердің ғажайып әлемі» сессиясын ұйымдастыруға табиғи тастармен, моншақтармен түрлі композицияларды жасауға үйрете отырып, балаларды эстетикалық бағытқа тәрбиелеуде көмегі зор болды.
Мұндай шараларды өткізу арнайы көмекке мұқтаж балалардың мәселелеріне қоғамның назарын аударудың бір жолы. Өткізілетін сабақтар оларға өздерін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінуіне және дені сау адамдар қоғамында өзін еркін ұстауына мүмкіндік береді. Балалар әрқашанда Орталыққа келіп, өнер әлеміне, қуаныш пен мейірімділік атмосферасына бөленуге асығып отырады.
Қазіргі заманғы қоғамда мүгедектікті адамзат өмірінің бір құбылысы ретінде қарастырып, біз әрқашан мүмкіндігі шектеулі балалардың құқықтары мен міндеттерінің барлық адамдар тарапынан мойындалуына қол жеткізуіміз керек. Бұл жерде мәдениет саласының мекемелері де маңызды рөл атқарады.
Орталықта мүмкіндігі шектеулі балаларға қызмет етудің негізгі идеясы ерекше балаларға өздерін барынша еркін, жайлы сезініп, осында өтетін барлық шараларға қатыса алатындай жағдай жасау.
Жалпы алғанда, біз Қазақстан Республикасы Президенттік Орталығында ерекше балалардың өздерін әрі қарай жайлы да сенімді сезінуіне бар еңбегімізді саламыз.
Мәдени және білім беру жобалары қызметінің
жетекші ғылыми қызметкері
Әсия Оспанова