12/08/2026
आज फेसबुक केवल फोटो राख्ने, शुभकामना दिने र साथीहरूसँग कुराकानी गर्ने माध्यम रहेन। यो हाम्रो विचार, व्यक्तित्व, सामाजिक सम्बन्ध र सार्वजनिक व्यवहार देखिने डिजिटल चौतारी बनिसकेको छ। हामीले फेसबुकमा लेखेको एउटा वाक्य केही मिनेटमै सयौं मानिससम्म पुग्न सक्छ। एउटा तस्बिरले कसैको प्रतिष्ठामा असर पार्न सक्छ। एउटा अपुष्ट समाचारले हजारौं मानिसलाई भ्रमित बनाउन सक्छ। र एउटा आवेगमा लेखिएको टिप्पणीले वर्षौंसम्म पछुताउनुपर्ने अवस्था पनि ल्याउन सक्छ। त्यसैले फेसबुकमा के पोस्ट गर्ने भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले एउटा अझ महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्नुपर्ने समय आएको छ, फेसबुकमा के पोस्ट गर्नु हुँदैन?
सामाजिक सञ्जालमा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको अधिकार महत्वपूर्ण छ। आफ्नो विचार राख्ने, सरकारको आलोचना गर्ने, नेतामाथि प्रश्न उठाउने, सामाजिक विकृतिको विरोध गर्ने र सार्वजनिक बहसमा सहभागी हुने अधिकार प्रत्येक नागरिकसँग हुन्छ। तर स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही लेख्ने छुट मात्र होइन। स्वतन्त्रतासँग जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको सम्मान, सुरक्षा, गोपनीयता र प्रतिष्ठामा अनावश्यक चोट नपुगोस् भन्ने चेतना पनि आवश्यक हुन्छ।
फेसबुकमा पोस्ट गर्नुअघि पहिलोपटक आफूलाई एउटा सरल प्रश्न सोधौं, “यदि यही कुरा मेरो बारेमा लेखिएको भए म कस्तो महसुस गर्थें?” यो प्रश्नले धेरै गलत पोस्ट रोक्न सक्छ। हामी अरूको कमजोरी देखेर हाँस्न सजिलो ठान्छौं, तर त्यही कमजोरी सार्वजनिक रूपमा आफ्नो बारेमा लेखिँदा कति पीडादायी हुन सक्छ भन्ने बिर्सन्छौं। सामाजिक सञ्जालमा हामीले स्क्रिनको अर्को छेउमा पनि भावना भएको एउटा वास्तविक मानिस छ भन्ने कुरा सम्झनुपर्छ।
कसैलाई गाली गर्ने, होच्याउने, अपमान गर्ने वा निरन्तर मानसिक दबाब दिने पोस्ट सामाजिक सञ्जालको सामान्य व्यवहार होइन। कुनै व्यक्तिको शारीरिक बनावट, आर्थिक अवस्था, पारिवारिक समस्या, पेशा, शिक्षा, व्यक्तिगत सम्बन्ध वा कमजोरीलाई लिएर मजाक उडाउनु मनोरञ्जनको विषय बन्न सक्दैन। एउटा व्यक्तिलाई बारम्बार लक्षित गरेर अपमानजनक टिप्पणी गर्नु झन् गम्भीर विषय हो। हामीले “म त मजाक गरिरहेको थिएँ” भनेर आफ्नो जिम्मेवारीबाट उम्कन खोज्न सक्छौं, तर मजाकको नाममा गरिएको अपमानले अर्को व्यक्तिमा वास्तविक पीडा उत्पन्न गर्न सक्छ।
फेसबुकमा जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग, राष्ट्रियता, अपाङ्गता वा कुनै समुदायको पहिचानलाई आधार बनाएर घृणा फैलाउने सामग्री पोस्ट गर्नु हुँदैन। कुनै समुदायलाई अपमानित गर्ने, उनीहरूलाई समाजबाट अलग गर्नुपर्ने बताउने वा उनीहरूमाथि हिंसा गर्न उक्साउने भाषा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको नाममा स्वीकार्य हुन सक्दैन। असहमति लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो, तर घृणा लोकतन्त्रको शक्ति होइन। विचारसँग बहस गर्न सकिन्छ, मानिसको पहिचानसँग घृणा गर्न आवश्यक छैन।
अहिले सामाजिक सञ्जालको अर्को ठूलो समस्या अपुष्ट सूचना हो। कुनै घटना भयो भन्ने सुन्नासाथ स्रोत नहेरी पोस्ट गर्ने, पुरानो फोटो राखेर नयाँ घटनाको फोटो भनेर फैलाउने, सम्पादन गरिएको भिडियोलाई वास्तविक भन्दै साझा गर्ने वा कसैको मृत्यु भएको झुटो खबर फैलाउने काम सामान्य गल्ती होइन। सामाजिक सञ्जालमा गलत सूचना फैलाउन केही सेकेन्ड लाग्छ, तर त्यसले सिर्जना गरेको भ्रम हटाउन धेरै समय लाग्न सक्छ।
विशेषगरी दुर्घटना, विपद्, महामारी, चुनाव, हिंसात्मक घटना र संवेदनशील सामाजिक परिस्थितिमा गलत सूचना अत्यन्त खतरनाक हुन सक्छ। मानिसहरू पहिले नै डराइरहेका हुन्छन्। त्यसमाथि अपुष्ट सूचना थपियो भने त्रास बढ्न सक्छ। कहिलेकाहीँ गलत सूचनाले मानिसलाई गलत निर्णय लिन बाध्य बनाउन सक्छ। त्यसैले “पहिले पोस्ट गरौं, पछि सत्य जाँचौं” भन्ने संस्कृति बदलिनुपर्छ। जिम्मेवार प्रयोगकर्ताले पहिले सत्य जाँच्छ, त्यसपछि मात्र साझा गर्छ।
फेसबुकमा कसैको निजी जानकारी सार्वजनिक गर्नु पनि ठूलो गल्ती हो। फोन नम्बर, घरको ठेगाना, व्यक्तिगत कागजात, परिचयसम्बन्धी विवरण, निजी कुराकानी, निजी फोटो वा अन्य संवेदनशील जानकारी अनुमति बिना सार्वजनिक गर्नु हुँदैन। कसैसँग रिस उठेको छ भन्दै उसको व्यक्तिगत जानकारी सार्वजनिक गरेर अरूलाई उसलाई सम्पर्क गर्न, दुःख दिन वा धम्क्याउन उक्साउनु डिजिटल जिम्मेवारी होइन। यो व्यक्तिगत सुरक्षामाथिको गम्भीर हस्तक्षेप बन्न सक्छ।
यही कुरा निजी फोटो र भिडियोमा पनि लागू हुन्छ। कसैको अनुमति बिना उसको निजी तस्बिर वा भिडियो सार्वजनिक गर्नु हुँदैन। विशेषगरी बालबालिका, दुर्घटनामा परेका व्यक्ति, बिरामी, शोकमा रहेका परिवार वा संवेदनशील परिस्थितिमा रहेका मानिसको सामग्री पोस्ट गर्दा अझ धेरै संवेदनशील हुनुपर्छ। फोटो खिच्न सकिन्छ भन्दैमा सार्वजनिक गर्न पाइन्छ भन्ने हुँदैन। कसैको जीवनको निजी क्षण हाम्रो सामाजिक सञ्जालको सामग्री बन्नैपर्छ भन्ने छैन।
सम्बन्ध बिग्रियो, झगडा भयो वा कसैसँग व्यक्तिगत रिस उठ्यो भन्दै उसको चरित्रमाथि सार्वजनिक आक्रमण गर्नु पनि गलत हो। “यो चोर हो”, “यसले पैसा खायो”, “यसले अपराध गर्यो” जस्ता गम्भीर आरोप प्रमाणबिना सामाजिक सञ्जालमा लेख्दा त्यसले व्यक्तिको प्रतिष्ठा, परिवार र पेशागत जीवनमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। वास्तविक अनियमितता वा अपराधको प्रमाण छ भने सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने बाटो हुन्छ। फेसबुकलाई अदालत, प्रहरी वा अनुसन्धान निकायको विकल्प बनाउनु हुँदैन।
तर यसको अर्थ गलत कामको विरोध गर्न हुँदैन भन्ने होइन। सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिको आलोचना गर्न सकिन्छ। सरकारी नीतिमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ। संस्थाको कामप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्न सकिन्छ। सामाजिक विकृतिको आलोचना गर्न सकिन्छ। फरक यति हो कि तथ्यमा आधारित आलोचना र प्रमाणबिना गरिएको चरित्रहत्या एउटै कुरा होइन। “यो निर्णय गलत छ, किनकि यसको यस्तो असर परेको छ” भन्नु आलोचना हो। “यो मानिस नै अपराधी हो” भनेर प्रमाणबिना आरोप लगाउनु फरक कुरा हो।
हिंसा भड्काउने पोस्टबाट पनि टाढा रहनुपर्छ। कसैलाई कुट्न, आक्रमण गर्न, मार्न वा प्रतिशोध लिन उक्साउने सामग्री अत्यन्त गम्भीर हुन्छ। राजनीतिक असहमति भए पनि हिंसाको समर्थन गर्न मिल्दैन। विचारको उत्तर विचारले दिन सकिन्छ। असहमतिको उत्तर तर्कले दिन सकिन्छ। तर असहमत भएकै कारण अर्को व्यक्तिमाथि हिंसा गर्न आह्वान गर्नु समाजका लागि खतरनाक संकेत हो।
त्यसैगरी आत्महानी वा आत्महत्यालाई प्रोत्साहन गर्ने सामग्री पनि सामाजिक सञ्जालमा सामान्य विषय होइन। कसैले आफ्नो गहिरो पीडा व्यक्त गरिरहेको अवस्थामा उसको मजाक उडाउनु, आत्महानीका उपाय बताउनु वा त्यस्तो व्यवहारलाई आकर्षक वा साहसिक कामका रूपमा प्रस्तुत गर्नु अत्यन्त गैरजिम्मेवार हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा हामीलाई अर्को व्यक्तिको वास्तविक मानसिक अवस्था थाहा नहुन सक्छ। त्यसैले यस्ता विषयमा संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ।
बालबालिकासँग सम्बन्धित शोषण, दुर्व्यवहार वा यौन प्रकृतिका हानिकारक सामग्री देखिएमा त्यसलाई पुनःसाझा गरेर “प्रमाण” बनाउने प्रयास गर्नु हुँदैन। यस्तो सामग्री फैलाएर अरूलाई देखाउने कामले समस्या समाधान गर्दैन, बरु पीडितलाई थप हानि पुर्याउन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा उचित रिपोर्टिङ माध्यम प्रयोग गर्नु जिम्मेवार कदम हो।
फेसबुक ठगीको माध्यम पनि बन्न सक्छ। नक्कली पुरस्कार, झुटो रोजगारी, असाधारण नाफाको लगानी प्रस्ताव, नक्कली चन्दा अभियान, अरूको नाममा खोलिएका खाता, फर्जी व्यापारिक अवसर वा पैसा पठाउन दबाब दिने सन्देशहरू सामाजिक सञ्जालमा देखिन सक्छन्। कसैले प्रसिद्ध व्यक्ति वा संस्थाको नाम र तस्बिर प्रयोग गरेको मात्र आधारमा उसको खाता वास्तविक हुन्छ भन्ने हुँदैन। पैसा, व्यक्तिगत जानकारी वा संवेदनशील कागजात माग्ने सामग्रीमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।
कसैको नाम, फोटो वा परिचय नक्कली रूपमा प्रयोग गरेर मानिसलाई भ्रममा पार्ने खालका खाता वा सामग्री पनि गम्भीर विषय हुन सक्छन्। डिजिटल संसारमा पहिचानको दुरुपयोगले वास्तविक जीवनमा आर्थिक तथा सामाजिक क्षति पुर्याउन सक्छ। त्यसैले शंका लाग्ने सामग्री देख्दा पहिले प्रमाण जाँच्नु, आवश्यक परे रिपोर्ट गर्नु र आफूले थप फैलाउनबाट रोक्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
अरूको सिर्जनालाई आफ्नो नाममा पोस्ट गर्नु पनि राम्रो डिजिटल संस्कार होइन। कसैले लेखेको लेख, खिचेको फोटो, बनाएको भिडियो, तयार गरेको चित्र वा अन्य सिर्जनात्मक सामग्री इन्टरनेटमा भेटियो भन्दैमा त्यसलाई आफ्नो भनेर प्रकाशित गर्न पाइँदैन। स्रोत उल्लेख गर्ने, अनुमति लिने वा उचित अधिकारको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय बन्ने चाहनाभन्दा सिर्जनाकर्ताको अधिकार ठूलो कुरा हो।
दुर्घटना, मृत्यु र विपद्का दृश्य पोस्ट गर्दा पनि हामीले एकपटक गम्भीर भएर सोच्नुपर्छ। कसैको पीडादायी अवस्थाको नजिकबाट खिचिएको फोटो राखेर धेरै लाइक र सेयर पाउनु सफलता होइन। शोकमा रहेको परिवारको संवेदनशील अवस्थालाई हाम्रो डिजिटल लोकप्रियताको सामग्री बनाउनु मानवीय दृष्टिले पनि उचित हुँदैन। प्रश्न सधैं यही हुनुपर्छ, “यो सामग्री सार्वजनिक हितका लागि आवश्यक छ कि केवल मानिसको जिज्ञासा पूरा गर्नका लागि?”
अब अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न आउँछ, फेसबुकमा कुन सामग्री रिपोर्ट गर्ने?
रिपोर्ट गर्ने बटन रिस पोख्ने माध्यम होइन। आफूलाई मन नपरेको प्रत्येक पोस्ट रिपोर्ट गर्नुपर्ने हुँदैन। कसैले तपाईंको राजनीतिक विचारको विरोध गर्यो, तपाईंको विचार स्वीकार गरेन, फरक धर्म वा विचार राख्यो वा तपाईंको आलोचना गर्यो भन्दैमा रिपोर्ट गर्नु उचित हुँदैन। लोकतन्त्रमा असहमतिको ठाउँ हुन्छ। हामीले आफूलाई मन नपरेको विचार र वास्तवमै हानिकारक सामग्रीबीच फरक छुट्याउन सक्नुपर्छ।
तर कुनै सामग्रीमा वास्तविक हिंसाको धम्की छ, मानिसलाई आक्रमण गर्न उक्साइएको छ, कुनै समुदायविरुद्ध घृणा फैलाइएको छ, कसैलाई निरन्तर उत्पीडन गरिएको छ, निजी जानकारी दुरुपयोग गरिएको छ, ठगी गर्ने प्रयास गरिएको छ वा अन्य गम्भीर नियम उल्लङ्घन भएको देखिन्छ भने रिपोर्ट गर्ने विषय बन्न सक्छ। रिपोर्ट गरेपछि त्यसको समीक्षा र निर्णय सम्बन्धित प्लेटफर्मको प्रक्रियाअनुसार हुन्छ। त्यसैले रिपोर्ट गर्नु भनेको आफूले कसैलाई सजाय दिने अधिकार पाउनु होइन।
हामीले अरूको पोस्ट रिपोर्ट गर्नुअघि आफूले पोस्ट गरेको सामग्री पनि यही मापदण्डमा जाँच्नुपर्छ। “मलाई मन परेको कुरा अरूले पोस्ट गर्दा ठीक, तर मलाई मन नपरेको कुरा पोस्ट गर्दा गलत” भन्ने दोहोरो मापदण्डले स्वस्थ डिजिटल समाज निर्माण गर्दैन। नियम अरूका लागि मात्र होइन, आफ्ना लागि पनि हुनुपर्छ।
फेसबुकमा जिम्मेवार हुनु भनेको खराब सामग्री हटाउन खोज्नु मात्र होइन। राम्रो सामग्रीलाई अगाडि बढाउनु पनि हो। प्रमाणित सूचना साझा गर्नु, सार्वजनिक हितका अभियानलाई सहयोग गर्नु, विपद्का बेला सही जानकारी फैलाउनु, रक्तदान वा सामाजिक सेवासम्बन्धी अभियानमा सहयोग गर्नु, हराएका व्यक्तिको खोजीमा प्रमाणित सूचना प्रसारण गर्नु, गलत सूचना देख्दा तथ्यसहित सच्याउनु र समस्यामा परेका मानिसलाई उचित सहयोगी संस्थासम्म पुर्याउनु पनि डिजिटल समाजसेवा हो।
हामीले फेसबुकलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यमका रूपमा हेर्न छाड्नुपर्छ। यो हाम्रो सामाजिक व्यवहारको ऐना पनि हो। हाम्रो भाषा, हाम्रो प्रतिक्रिया, हाम्रो रिस, हाम्रो संवेदनशीलता र हाम्रो जिम्मेवारी फेसबुकमा देखिन्छ। फेसबुकमा हामीले जे लेख्छौं, त्यो हाम्रो डिजिटल परिचयको हिस्सा बन्छ।
आज एउटा पोस्ट भाइरल हुन सक्छ। भोलि त्यही पोस्ट तपाईंको परिवारले देख्न सक्छ। पर्सि सहकर्मीले देख्न सक्छ। भविष्यमा रोजगारदाता, व्यवसायिक साझेदार वा समाजका अन्य मानिसले पनि देख्न सक्छन्। त्यसैले “फेसबुकमा लेखेको कुरा त फेसबुकमै रहन्छ” भन्ने पुरानो सोच अब सुरक्षित छैन। डिजिटल सामग्रीको पहुँच र आयु हामीले सोचेभन्दा धेरै लामो हुन सक्छ।
त्यसैले पोस्ट गर्नुअघि केही क्षण रोकिएर सोच्नु ठूलो कमजोरी होइन, परिपक्वता हो। रिस उठेको बेला तुरुन्त लेख्नुको सट्टा केही समय पर्खिनु कमजोरी होइन, आत्मसंयम हो। स्रोत नजाँची समाचार साझा नगर्नु डर होइन, जिम्मेवारी हो। कसैको निजी फोटो सार्वजनिक नगर्नु अवसर गुमाउनु होइन, मानवताको सम्मान हो। घृणात्मक टिप्पणीको जवाफ घृणाले नदिनु कमजोरी होइन, सभ्यताको परिचय हो।
हामीले सामाजिक सञ्जालमा एउटा नयाँ संस्कार विकास गर्नुपर्छ। पोस्ट गर्नुअघि सत्य जाँचौं। साझा गर्नुअघि स्रोत हेरौं। टिप्पणी गर्नुअघि शब्दको प्रभाव सोचौं। कसैको फोटो राख्नुअघि अनुमति सम्झौं। आरोप लगाउनुअघि प्रमाण खोजौं। असहमति हुँदा तर्क गरौं। धम्की, घृणा, उत्पीडन, ठगी वा वास्तविक हानि देखिएमा उचित माध्यमबाट रिपोर्ट गरौं।
फेसबुक सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी फेसबुक कम्पनीको मात्र होइन। प्रयोगकर्ता पनि त्यसको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हामीले गलत सामग्री उत्पादन गर्छौं भने प्लेटफर्म जति राम्रो भए पनि समस्या रहन्छ। हामीले गलत सामग्रीलाई लाइक, सेयर र टिप्पणीमार्फत फैलाउँछौं भने त्यसको पहुँच बढ्छ। तर हामीले सत्य, सम्मान, सहिष्णुता र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन थाल्यौं भने सामाजिक सञ्जालको संस्कार पनि बदलिन सक्छ।
अन्ततः एउटा कुरा सम्झनु आवश्यक छ। फेसबुकमा लेखिएको एउटा वाक्य केवल अक्षरहरूको समूह होइन। त्यसमा हाम्रो सोच हुन्छ। हाम्रो संस्कार हुन्छ। हाम्रो जिम्मेवारी हुन्छ। कहिलेकाहीँ त्यसमा अर्को व्यक्तिको जीवनमाथि पर्ने प्रभाव पनि हुन्छ।
त्यसैले फेसबुक खोल्दा केवल यो नसोचौं, “आज के पोस्ट गरौं?” कहिलेकाहीँ आफैंलाई अर्को प्रश्न पनि सोधौं, “आज मैले के पोस्ट नगर्दा समाज अलि सुरक्षित, सभ्य र मानवीय हुन्छ?”
सायद जिम्मेवार सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको सुरुवात यही एउटा प्रश्नबाट हुन्छ।
पोस्ट गर्नुअघि सोचौं। तथ्य जाँचौं। अरूको सम्मान गरौं। निजी जीवनको मर्यादा जोगाऔं। घृणा र हिंसालाई ठाउँ नदिऔं। गलत सूचना नफैलाऔं। र रिपोर्ट बटनलाई रिसको हतियार होइन, जिम्मेवारीको माध्यम बनाऔं।
किनकि राम्रो फेसबुक प्रयोगकर्ता त्यो मात्र होइन जसले धेरै फलोअर कमाएको छ। राम्रो डिजिटल नागरिक त्यो हो, जसको एउटा पोस्टले भ्रम होइन, विश्वास बढाउँछ; घृणा होइन, संवाद जन्माउँछ; डर होइन, सहयोग सिर्जना गर्छ।