Routine of the World

Routine of the World नेपालको बिकासमाथि बहस गर्ने थलो

15/09/2026

जलवायु परिवर्तनको विश्वव्यापी असरका कारण नेपालका रैथाने सेता हिमालहरू द्रुत गतिमा पग्लिँदै गइरहेका छन्। हालै अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) र संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP Nepal) द्वारा संयुक्त रूपमा प्रकाशित "इन्भेन्ट्री अफ ग्लेसियर लेक्स एन्ड आइडेन्टिफिकेसन अफ पोटेन्सियली डेन्जरस ग्लेसियर लेक्स" नामक अनुसन्धान प्रतिवेदनले नेपालका प्रमुख नदी बेसिनहरूमा चुलिँदै गरेको हिमताल विष्फोटनको गम्भीर खतरालाई उजागर गरेको छ (p. 1)। प्रतिवेदनका अनुसार नेपाल, चीनको तिब्बत र भारतको भूभाग समेट्ने कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी बेसिनहरूमा हिमनदीहरू पग्लिएर बनेका तालहरूको संख्या र क्षेत्रफलमा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ, जसले तल्लो तटीय क्षेत्रमा बस्ने लाखौँ नागरिकको जीवन, कृषि भूमि र अर्बौँका पूर्वाधारहरूलाई चौबीसै घण्टा जोखिमको घेरामा राखेको छ (pp. 9, 13)।यस विस्तृत वैज्ञानिक अध्ययनले कोशी, गण्डकी र कर्णाली बेसिनमा कुल ३,६२४ वटा हिमतालहरू पहिचान गरेको छ, जसले कुल १९५.१२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेका छन् (pp. 37, 40)। यीमध्ये सबैभन्दा बढी जोखिम कोशी बेसिनमा देखिएको छ, जसले कुल हिमताल क्षेत्रफलको करिब ६८ प्रतिशत (१३२ वर्ग किलोमिटर) हिस्सा ओगटेको छ (p. 27)। हिमनदीहरू खुम्चिँदै जाँदा गेग्रान र कमजोर माटोको प्राकृतिक बाँध (मोरेन) भित्र पग्लिएको पानी थुनिएर यस्ता तालहरू निर्माण हुने गर्छन् (p. 27)। कमजोर भूधरातलीय बनोटका कारण साना तथा सुप्रा-ग्लेसियर तालहरू एकापसमा गाभिँदै विशाल आकार लिनु र च्छो रोल्पा वा इम्जा छो जस्ता संवेदनशील हिमतालहरूको निरन्तर विस्तार हुनुले पहाडी पर्यावरण कति गतिशील र जोखिमपूर्ण अवस्थामा छ भन्ने स्पष्ट पार्छ (pp. 29, 36)।सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष के छ भने, यस क्षेत्रका कुल हिमतालहरूमध्ये ४७ वटा हिमतालहरूलाई 'अत्यन्तै खतरनाक' वा सम्भावित जोखिमयुक्त हिमताल (PDGLs) को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ (p. 40)। भौगोलिक आधारमा हेर्दा यी खतरनाक तालहरूमध्ये २१ वटा नेपालमा, २५ वटा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा र १ वटा भारतमा अवस्थित छन् (p. 40)। अझ गम्भीर कुरा त, यी ४७ तालहरूमध्ये ३१ वटा हिमतालहरू 'र्यांक-१' अर्थात् तत्कालै विष्फोट हुन सक्ने अति संवेदनशील श्रेणीमा सूचीकृत छन् (p. 9)। यी तालहरूका माथिल्लो क्षेत्रमा रहेका झुन्डिएका हिमनदीहरू (ह्याङ्गिङ ग्लेसियर) बाट ठूला हिमपहिरो खस्ने, गेग्रान खस्ने वा भारी वर्षा भई प्राकृतिक बाँध फुट्ने सम्भावना उच्च रहन्छ (pp. 9, 23)। यस्तो अवस्थामा आउने हिमताल विष्फोटन बाढी (GLOF) ले सीमा क्षेत्रको प्रवाहलाई मात्र प्रभावित गर्दैन, बरु भूराजनीतिक सीमाहरू नाघेर तल्लो तटीय क्षेत्रमा विनाशकारी ताण्डव मच्चाउन सक्छ (p. 13)。नेपालजस्तो हिमाली मुलुकका लागि जलवायु अनुकूलन र विपद् व्यवस्थापनको मुद्दा अब ओठे प्रतिबद्धतामा मात्र सीमित राख्ने विलासिता छैन। विगतमा इम्जा र च्छो रोल्पा जस्ता तालहरूको पानीको सतह कृत्रिम रूपमा घटाएर र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली (अर्ली वार्निङ सिस्टम) जडान गरेर केही हदसम्म जोखिम न्यूनीकरणका प्रयासहरू नभएका होइनन् (p. 9)। तर, हिमनदी पग्लिने गति र नयाँ खतरनाक तालहरू थपिने क्रमको तुलनामा हाम्रा प्रयासहरू निकै सुस्त र पर्याप्त देखिएका छन्। उपग्रह प्रविधि र रिमोट सेन्सिङ मार्फत आकाशबाट गरिने यस्ता वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले जोखिमको पूर्वसंकेत त दिन्छन्, तर ती तथ्याङ्कलाई नीतिगत तहमा उतारेर तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्ती, पुल, सडक र निर्माणाधीन जलविद्युत आयोजनाहरूको सुरक्षाका लागि ठोस पूर्वाधार निर्माण गर्नु राज्यको पहिलो दायित्व हो (p. 9)।हिमालयको यो संकट नेपाल एक्लैको प्रयासले मात्र समाधान हुन सक्दैन, किनकि जोखिमयुक्त तालहरूको ठूलो हिस्सा सीमापार तिब्बतमा अवस्थित छ, जसको प्रत्यक्ष बहाव नेपालतर्फ नै आउँछ (pp. 13, 40)। तसर्थ, नेपाल सरकारले चीन र भारत दुवै छिमेकी मुलुकहरूसँग वैज्ञानिक डाटा आदानप्रदान, संयुक्त अनुगमन र सीमापार विपद् व्यवस्थापन रणनीति निर्माणका लागि तत्काल उच्चस्तरीय कूटनीतिक पहल गर्नु अपरिहार्य भइसकेको छ। राष्ट्रिय स्तरमा पनि विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण लगायतका निकायहरूले यी ४७ वटा खतरनाक हिमतालहरूको निरन्तर निगरानी गर्दै तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई सचेत र सुरक्षित राख्ने दीर्घकालीन योजना लागू गर्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन। प्रकृतिले दिएको यो गम्भीर चेतावनीलाई बेलैमा आत्मसात् नगरिएमा, भविष्यमा भोग्नुपर्ने मानवीय र आर्थिक क्षति अपूरणीय हुने निश्चित छ।

06/09/2026

काँधमा काँध मिलाएर

सलाम राष्ट्रसेवक
सलाम राष्ट्रसेवक
सलाम राष्ट्रसेवक
काँधमा काँध मिलाएर!

बाढी आयो, देश रोयो
तर वीरहरू डगमगाएनन्
दलदलमा पसेर पनि
नेपाललाई एक्लै छोडेनन्!

काँधमा काँध मिलाएर
हातमा हात मिलाएर
जनताको ज्यान बचाउन
आयो राष्ट्रसेवक!

काँधमा काँध मिलाएर
संकटसँग भिड्छ नेपाली
सेना, प्रहरी, सशस्त्र
जनताको ढाल हो नेपाली

काँधमा काँध मिलाएर
आँसु पुछ्दै अघि बढ्छ नेपाली
बाढीले जति छेक्न खोजे
बाटो खोल्छ यो नेपाली!

भोटेकोशी गर्जियो, त्रिशूली पनि उर्लियो
घर, बाटो, पुलसँगै जनजीवन नै हल्लियो
नुवाकोटको कारागार, चारैतिर पानी
नौ सय तेइस जीवन, जिम्मेवारी एउटै ठानी

बाउन्न जना सुरक्षाकर्मी, डरलाई जितेर
दुई भवनका सबैलाई माथि लगे बचाएर
पर्खाल ढल्यो, गेट फुट्यो, लेदो भित्र पस्यो
तर राष्ट्रसेवकको साहस झन् माथि उठ्यो

पचास जना भागे पनि, सय मिटर पर
कर्तव्य सम्झी दौडिए, फर्काए नियन्त्रणभर
आफ्नै साथी घाइते भए, आफ्नै मनमा पीर
तर जनताको सुरक्षामा उभिए वीर!

काँधमा काँध मिलाएर
संकटसँग भिड्छ नेपाली
सेना, प्रहरी, सशस्त्र
जनताको ढाल हो नेपाली

काँधमा काँध मिलाएर
आँसु पुछ्दै अघि बढ्छ नेपाली
बाढीले जति छेक्न खोजे
बाटो खोल्छ यो नेपाली!

ब्यारेक लेदोमा, कार्यालय पनि डुब्यो
पानीको बाटो रोकियो, पहुँचमार्ग नै हरायो
खेतको आली बाटो बन्यो, काँधमा पानी बोके
आफ्नो दुःख भुलेर पनि जनताको सेवा रोकेनन्

हेलिकप्टर आकाशमा, डोरी नदीमाथि
घाइतेलाई बोकेर दौडे, जीवन थियो हातमा साथी
कुकुर टोली खोज्दैछ, भग्नावशेषभित्र
गोताखोर पस्दैछन्, उर्लंदो भेलभित्र

तेह्र हजार तीन सय एकानब्बे जीवन उद्धार
हरेक जीवनभित्र एउटा परिवार
कसैलाई अस्पताल, कसैलाई सुरक्षित ठाउँ
राष्ट्रसेवक खटिँदा नागरिकले पाए छाउँ!

सेना अगाडि, प्रहरी साथ
सशस्त्र पनि उही बाटो, उही हात
ड्रोन आकाशमा, डग टोली मैदानमा
उद्धारको अभियान चल्यो कठिन स्थानमा

फरवार्ड बेस, मेडिकल टिम तयार
बेलीब्रिज जोड्दै, बाटो बनाउँदै सरकार
देवीघाटमा इन्जिनियर, पुल जोड्दैछन्
धुन्चेदेखि रसुवासम्म जीवन खोज्दैछन्

नौ हजार दुई सय सतासी सेना मैदानमा
सात हजार नौ सय पचहत्तर प्रहरी अभियानमा
चार हजार दुई सय तीन सशस्त्र साथमा
नेपाल उभिएको छ आफ्नै सुरक्षाकर्मीको हातमा!

काँधमा काँध मिलाएर
एकताको शक्ति देखाएर
भोटेकोशीको भेल छिचोली
आयो राष्ट्रसेवक!

काँधमा काँध मिलाएर
संकटसँग भिड्छ नेपाली
सेना, प्रहरी, सशस्त्र
जनताको ढाल हो नेपाली

काँधमा काँध मिलाएर
आँसु पुछ्दै अघि बढ्छ नेपाली
बाढीले जति छेक्न खोजे
बाटो खोल्छ यो नेपाली!

तर यो कथा यत्तिमै कहाँ सकिन्छ र?
वीरहरूको मनभित्र पनि त पीडा छ नि यार
पैँतालीस सेना, पच्चीस प्रहरी
बाह्र सशस्त्र, साथीहरू अझै बेपत्ता छन् नि

आफ्ना साथी खोज्दै, आफैँ आँसु लुकाए
अरूका आफन्त खोज्न फेरि दलदलमा गए
शव उठाउँदा मन रुन्छ, ड्युटीले रोक्दैन
देशको जिम्मेवारीले आँसु झर्न दिँदैन

घरमा आमा पर्खिरहेकी, सन्तान बाटो हेर्छ
तर मैदानमा राष्ट्रसेवक, अरूको जीवन हेर्छ
थकान छ शरीरमा, तनाव छ मनमा
तर साहस अझै बाँकी छ नेपाली रगतमा!

खोज, उद्धार, राहत, सुरक्षा
हरेक मोर्चामा एउटै प्रतिबद्धता
हेलिकप्टर होस् या आफ्नै काँध
नागरिक बचाउने एउटै साध

दलदल खोस्र, भग्नावशेष हटाऊ
हराएका मान्छेको खबर घरसम्म पुर्‍याऊ
महामारी रोक, शव सम्मान गर
शिविरभित्र आशा र भरोसा भर

माइकिङ गर्दै जोखिमको खबर
नागरिक बचाउनु नै पहिलो असर
सीमा क्षेत्रमा झण्डा गाड्दै
नेपालको शान संसारलाई देखाउँदै!

तिमीहरूका घरपरिवारलाई सलाम
तिमीहरूलाई पर्खिरहने हरेक मनलाई सलाम
राष्ट्रसेवक जन्माउने ती आमालाई सलाम
देशका लागि त्याग गर्ने परिवारलाई सलाम!

काँधमा काँध मिलाएर
संकटसँग भिड्छ नेपाली
सेना, प्रहरी, सशस्त्र
जनताको ढाल हो नेपाली

काँधमा काँध मिलाएर
आँसु पुछ्दै अघि बढ्छ नेपाली
बाढीले जति छेक्न खोजे
बाटो खोल्छ यो नेपाली!

को हो संकटमा अगाडि?

राष्ट्रसेवक!

को हो जनताको साथमा?

राष्ट्रसेवक!

को हो रातदिन मैदानमा?

राष्ट्रसेवक!

को हो नेपालको शान?

नेपाली सेना!
नेपाल प्रहरी!
सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल!

तपाईंको साहसलाई सलाम
तपाईंको त्यागलाई सलाम
तपाईंको परिवारलाई सलाम
सम्पूर्ण राष्ट्रसेवकलाई सलाम!

बाढी आउला, पहाड ढल्छ
तर नेपाली साहस कहिल्यै ढल्दैन
संकट आउला, बाटो रोकिन्छ
तर राष्ट्रसेवकको कदम कहिल्यै रोकिँदैन!

जय नेपाल!
जय राष्ट्रसेवक!

Google map view of the Chinese Side beyond Kerung, Nepal-China Border. The recent flash flooding originated from this re...
27/08/2026

Google map view of the Chinese Side beyond Kerung, Nepal-China Border. The recent flash flooding originated from this region, causing devastation in the Rasuwa, Nuwakot, and Chitwan districts of Nepal.

26/08/2026

Emergency Activated After Massive Trans-Border Mudslide at Gyirong Port

🚨A catastrophic flash flood and mudslide has struck Gyirong Port along the China-Nepal border in southwest China's Xizang (Tibet) Autonomous Region, leaving the vital land crossing buried in mud up to 1.5 meters (4.9 feet) deep.Initial geological assessments indicate that a 4.4 magnitude earthquake triggered a massive ice-rock avalanche upstream on the Nepalese side, forcing glacial lakes to collapse and unleashing a violent torrent downstream into Shigatse City.Here is what we know so far:Casualties & Damage: Official state media reports "major casualties and missing persons" at the land port, with terrifying CCTV footage showing people fleeing just moments before a wall of mud slammed into border infrastructure.Complete Blackout: Power grids, communication networks, and critical roads leading to the border have been entirely cut off.Massive Relief Effort: China has activated its highest Level I emergency response. The government hasfast-tracked 1.2 billion yuan ($120 million) in emergency funds and rushed 30,000 relief items to the area. Heavy rescue teams from China Anneng Group and the Sichuan Fire Force are deploying drones to search for survivors.7-Day Lockdown: To ensure rescue vehicles have clear access, authorities have placed a strict, two-way total traffic ban between Gyirong Town and the border port for at least the next 7 days.⚠️ SECONDARY HAZARD WARNING: The meteorological bureau warns that heavy rain and thunderstorms will continue through August 30th. Mountain slopes are completely saturated, creating an extremely high risk for further landslides. Rescue crews are racing against time and oncoming torrential rain.Our thoughts are with the search and rescue teams and everyone impacted by this sudden disaster. Stay tuned for further updates. 🙏

Trump wants to be friends with Kim - but South Korea could pay the price- BBC. There are no permanent friends or foes.
21/08/2026

Trump wants to be friends with Kim - but South Korea could pay the price- BBC.
There are no permanent friends or foes.

नेपालमा कृषि उत्पादन बढे पनि उत्पादनपछिको व्यवस्थापन, भण्डारण र बजार सुनिश्चितताको अभावमा किसानले उचित मूल्य पाउन सकेका ...
17/08/2026

नेपालमा कृषि उत्पादन बढे पनि उत्पादनपछिको व्यवस्थापन, भण्डारण र बजार सुनिश्चितताको अभावमा किसानले उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन्। विशेषगरी तरकारी तथा फलफूल छिटो बिग्रिने भएकाले harvest पछि उचित तापक्रम र आर्द्रतामा राख्न सक्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

यस समस्याको समाधानका लागि काभ्रेको पनौतीमा आधुनिक Agricultural Collection, Pre-cooling, Cold Storage and Distribution Centre स्थापना गर्न सकिन्छ। करिब रु. २ करोडभन्दा बढी लगानीमा स्थापना हुने यस्तो केन्द्रलाई केवल भण्डारण गृह नभई किसानको उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने कृषि पूर्वाधारका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

यस केन्द्रले किसानबाट टमाटर, खुर्सानी, काँक्रो, काउली, आलु, सुन्तलालगायतका कृषि उपज संकलन, grading, sorting, pre-cooling, वैज्ञानिक भण्डारण र packaging गर्नेछ। सबै कृषि उपजका लागि एउटै तापक्रम उपयुक्त हुँदैन। उदाहरणका लागि काउलीलाई करिब ०°C वरिपरि राख्न सकिन्छ भने काँक्रो र खुर्सानीका लागि करिब ७.२ देखि १०°C उपयुक्त हुन्छ।
यस परियोजनाको मुख्य विशेषता ठूला संस्थागत उपभोक्तासँग प्रत्यक्ष बजार जोड्नु हुनेछ। सरकारी प्रशिक्षण केन्द्र, ठूला कार्यालयका क्यान्टिन, विश्वविद्यालय तथा कलेजका hostel र canteen, अस्पताल, होटल तथा अन्य institutional caterers लाई नियमित रूपमा कृषि उपज आपूर्ति गर्न सकिन्छ।

यसबाट “पहिले उत्पादन, पछि बजार खोज्ने” परम्परागत प्रणालीको सट्टा “बजारको मागअनुसार उत्पादन योजना” बनाउन सकिन्छ। संस्थागत ग्राहकबाट मागको अनुमान लिएर किसान समूहसँग उत्पादन तथा harvesting schedule तयार गर्न सकिन्छ।

Cold storage लाई केवल भाडामा सामान राख्ने व्यवसाय बनाउनु हुँदैन। किसानबाट संकलन, grading, packaging, storage र institutional buyers लाई वितरणसम्मको integrated supply chain सञ्चालन गर्दा storage charge, handling, packaging, distribution तथा agricultural trading बाट समेत आम्दानी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

यस्तो परियोजनामा सरकारको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ। यसलाई निजी व्यवसाय मात्र नभई post-harvest loss घटाउने, किसानको bargaining power बढाउने र कृषि बजारलाई व्यवस्थित गर्ने कृषि पूर्वाधार का रूपमा हेर्न सकिन्छ।

त्यसैले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटमा रु. २ करोडभन्दा माथिको कृषि पूँजीगत अनुदान उपलब्ध गराउने विशेष व्यवस्था गर्न सकिने प्रस्ताव अघि सार्न सकिन्छ। तर अनुदान केवल भवन वा उपकरण खरिदमा आधारित नभई किसान संख्या, storage utilization, institutional buyers सँगको सम्झौता, post-harvest loss reduction र किसानले प्राप्त गरेको मूल्यजस्ता परिणाममा आधारित हुनुपर्छ।

यसका लागि Government–Private–Farmer Partnership मोडल प्रभावकारी हुन सक्छ। सरकारले पूँजीगत अनुदान वा matching grant दिने, निजी क्षेत्रले थप लगानी तथा व्यवस्थापन गर्ने, किसानले उत्पादन उपलब्ध गराउने र विश्वविद्यालय, प्रशिक्षण केन्द्र, क्यान्टिन तथा अन्य संस्थागत ग्राहकले नियमित बजार सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था बनाउन सकिन्छ।

पनौतीमा यस्तो केन्द्र स्थापना हुनु एउटा व्यवसायिक परियोजना मात्र होइन, किसानको खेतदेखि संस्थागत उपभोक्ताको भान्सासम्म जोडिने कृषि मूल्य शृंखला निर्माण गर्ने प्रयास हुनेछ। २०८३/८४ को बजेटले उत्पादनमा मात्र होइन, उत्पादनको मूल्य जोगाउने cold-chain पूर्वाधारमा पनि लगानी गर्ने नयाँ सोच अघि बढाउन सकेमा यस्तो परियोजना त्यसको व्यवहारिक नमुना बन्न सक्छ।

आज फेसबुक केवल फोटो राख्ने, शुभकामना दिने र साथीहरूसँग कुराकानी गर्ने माध्यम रहेन। यो हाम्रो विचार, व्यक्तित्व, सामाजिक ...
12/08/2026

आज फेसबुक केवल फोटो राख्ने, शुभकामना दिने र साथीहरूसँग कुराकानी गर्ने माध्यम रहेन। यो हाम्रो विचार, व्यक्तित्व, सामाजिक सम्बन्ध र सार्वजनिक व्यवहार देखिने डिजिटल चौतारी बनिसकेको छ। हामीले फेसबुकमा लेखेको एउटा वाक्य केही मिनेटमै सयौं मानिससम्म पुग्न सक्छ। एउटा तस्बिरले कसैको प्रतिष्ठामा असर पार्न सक्छ। एउटा अपुष्ट समाचारले हजारौं मानिसलाई भ्रमित बनाउन सक्छ। र एउटा आवेगमा लेखिएको टिप्पणीले वर्षौंसम्म पछुताउनुपर्ने अवस्था पनि ल्याउन सक्छ। त्यसैले फेसबुकमा के पोस्ट गर्ने भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले एउटा अझ महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्नुपर्ने समय आएको छ, फेसबुकमा के पोस्ट गर्नु हुँदैन?

सामाजिक सञ्जालमा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको अधिकार महत्वपूर्ण छ। आफ्नो विचार राख्ने, सरकारको आलोचना गर्ने, नेतामाथि प्रश्न उठाउने, सामाजिक विकृतिको विरोध गर्ने र सार्वजनिक बहसमा सहभागी हुने अधिकार प्रत्येक नागरिकसँग हुन्छ। तर स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही लेख्ने छुट मात्र होइन। स्वतन्त्रतासँग जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको सम्मान, सुरक्षा, गोपनीयता र प्रतिष्ठामा अनावश्यक चोट नपुगोस् भन्ने चेतना पनि आवश्यक हुन्छ।

फेसबुकमा पोस्ट गर्नुअघि पहिलोपटक आफूलाई एउटा सरल प्रश्न सोधौं, “यदि यही कुरा मेरो बारेमा लेखिएको भए म कस्तो महसुस गर्थें?” यो प्रश्नले धेरै गलत पोस्ट रोक्न सक्छ। हामी अरूको कमजोरी देखेर हाँस्न सजिलो ठान्छौं, तर त्यही कमजोरी सार्वजनिक रूपमा आफ्नो बारेमा लेखिँदा कति पीडादायी हुन सक्छ भन्ने बिर्सन्छौं। सामाजिक सञ्जालमा हामीले स्क्रिनको अर्को छेउमा पनि भावना भएको एउटा वास्तविक मानिस छ भन्ने कुरा सम्झनुपर्छ।

कसैलाई गाली गर्ने, होच्याउने, अपमान गर्ने वा निरन्तर मानसिक दबाब दिने पोस्ट सामाजिक सञ्जालको सामान्य व्यवहार होइन। कुनै व्यक्तिको शारीरिक बनावट, आर्थिक अवस्था, पारिवारिक समस्या, पेशा, शिक्षा, व्यक्तिगत सम्बन्ध वा कमजोरीलाई लिएर मजाक उडाउनु मनोरञ्जनको विषय बन्न सक्दैन। एउटा व्यक्तिलाई बारम्बार लक्षित गरेर अपमानजनक टिप्पणी गर्नु झन् गम्भीर विषय हो। हामीले “म त मजाक गरिरहेको थिएँ” भनेर आफ्नो जिम्मेवारीबाट उम्कन खोज्न सक्छौं, तर मजाकको नाममा गरिएको अपमानले अर्को व्यक्तिमा वास्तविक पीडा उत्पन्न गर्न सक्छ।

फेसबुकमा जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग, राष्ट्रियता, अपाङ्गता वा कुनै समुदायको पहिचानलाई आधार बनाएर घृणा फैलाउने सामग्री पोस्ट गर्नु हुँदैन। कुनै समुदायलाई अपमानित गर्ने, उनीहरूलाई समाजबाट अलग गर्नुपर्ने बताउने वा उनीहरूमाथि हिंसा गर्न उक्साउने भाषा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको नाममा स्वीकार्य हुन सक्दैन। असहमति लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो, तर घृणा लोकतन्त्रको शक्ति होइन। विचारसँग बहस गर्न सकिन्छ, मानिसको पहिचानसँग घृणा गर्न आवश्यक छैन।

अहिले सामाजिक सञ्जालको अर्को ठूलो समस्या अपुष्ट सूचना हो। कुनै घटना भयो भन्ने सुन्नासाथ स्रोत नहेरी पोस्ट गर्ने, पुरानो फोटो राखेर नयाँ घटनाको फोटो भनेर फैलाउने, सम्पादन गरिएको भिडियोलाई वास्तविक भन्दै साझा गर्ने वा कसैको मृत्यु भएको झुटो खबर फैलाउने काम सामान्य गल्ती होइन। सामाजिक सञ्जालमा गलत सूचना फैलाउन केही सेकेन्ड लाग्छ, तर त्यसले सिर्जना गरेको भ्रम हटाउन धेरै समय लाग्न सक्छ।

विशेषगरी दुर्घटना, विपद्, महामारी, चुनाव, हिंसात्मक घटना र संवेदनशील सामाजिक परिस्थितिमा गलत सूचना अत्यन्त खतरनाक हुन सक्छ। मानिसहरू पहिले नै डराइरहेका हुन्छन्। त्यसमाथि अपुष्ट सूचना थपियो भने त्रास बढ्न सक्छ। कहिलेकाहीँ गलत सूचनाले मानिसलाई गलत निर्णय लिन बाध्य बनाउन सक्छ। त्यसैले “पहिले पोस्ट गरौं, पछि सत्य जाँचौं” भन्ने संस्कृति बदलिनुपर्छ। जिम्मेवार प्रयोगकर्ताले पहिले सत्य जाँच्छ, त्यसपछि मात्र साझा गर्छ।

फेसबुकमा कसैको निजी जानकारी सार्वजनिक गर्नु पनि ठूलो गल्ती हो। फोन नम्बर, घरको ठेगाना, व्यक्तिगत कागजात, परिचयसम्बन्धी विवरण, निजी कुराकानी, निजी फोटो वा अन्य संवेदनशील जानकारी अनुमति बिना सार्वजनिक गर्नु हुँदैन। कसैसँग रिस उठेको छ भन्दै उसको व्यक्तिगत जानकारी सार्वजनिक गरेर अरूलाई उसलाई सम्पर्क गर्न, दुःख दिन वा धम्क्याउन उक्साउनु डिजिटल जिम्मेवारी होइन। यो व्यक्तिगत सुरक्षामाथिको गम्भीर हस्तक्षेप बन्न सक्छ।

यही कुरा निजी फोटो र भिडियोमा पनि लागू हुन्छ। कसैको अनुमति बिना उसको निजी तस्बिर वा भिडियो सार्वजनिक गर्नु हुँदैन। विशेषगरी बालबालिका, दुर्घटनामा परेका व्यक्ति, बिरामी, शोकमा रहेका परिवार वा संवेदनशील परिस्थितिमा रहेका मानिसको सामग्री पोस्ट गर्दा अझ धेरै संवेदनशील हुनुपर्छ। फोटो खिच्न सकिन्छ भन्दैमा सार्वजनिक गर्न पाइन्छ भन्ने हुँदैन। कसैको जीवनको निजी क्षण हाम्रो सामाजिक सञ्जालको सामग्री बन्नैपर्छ भन्ने छैन।

सम्बन्ध बिग्रियो, झगडा भयो वा कसैसँग व्यक्तिगत रिस उठ्यो भन्दै उसको चरित्रमाथि सार्वजनिक आक्रमण गर्नु पनि गलत हो। “यो चोर हो”, “यसले पैसा खायो”, “यसले अपराध गर्‍यो” जस्ता गम्भीर आरोप प्रमाणबिना सामाजिक सञ्जालमा लेख्दा त्यसले व्यक्तिको प्रतिष्ठा, परिवार र पेशागत जीवनमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। वास्तविक अनियमितता वा अपराधको प्रमाण छ भने सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने बाटो हुन्छ। फेसबुकलाई अदालत, प्रहरी वा अनुसन्धान निकायको विकल्प बनाउनु हुँदैन।

तर यसको अर्थ गलत कामको विरोध गर्न हुँदैन भन्ने होइन। सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिको आलोचना गर्न सकिन्छ। सरकारी नीतिमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ। संस्थाको कामप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्न सकिन्छ। सामाजिक विकृतिको आलोचना गर्न सकिन्छ। फरक यति हो कि तथ्यमा आधारित आलोचना र प्रमाणबिना गरिएको चरित्रहत्या एउटै कुरा होइन। “यो निर्णय गलत छ, किनकि यसको यस्तो असर परेको छ” भन्नु आलोचना हो। “यो मानिस नै अपराधी हो” भनेर प्रमाणबिना आरोप लगाउनु फरक कुरा हो।

हिंसा भड्काउने पोस्टबाट पनि टाढा रहनुपर्छ। कसैलाई कुट्न, आक्रमण गर्न, मार्न वा प्रतिशोध लिन उक्साउने सामग्री अत्यन्त गम्भीर हुन्छ। राजनीतिक असहमति भए पनि हिंसाको समर्थन गर्न मिल्दैन। विचारको उत्तर विचारले दिन सकिन्छ। असहमतिको उत्तर तर्कले दिन सकिन्छ। तर असहमत भएकै कारण अर्को व्यक्तिमाथि हिंसा गर्न आह्वान गर्नु समाजका लागि खतरनाक संकेत हो।

त्यसैगरी आत्महानी वा आत्महत्यालाई प्रोत्साहन गर्ने सामग्री पनि सामाजिक सञ्जालमा सामान्य विषय होइन। कसैले आफ्नो गहिरो पीडा व्यक्त गरिरहेको अवस्थामा उसको मजाक उडाउनु, आत्महानीका उपाय बताउनु वा त्यस्तो व्यवहारलाई आकर्षक वा साहसिक कामका रूपमा प्रस्तुत गर्नु अत्यन्त गैरजिम्मेवार हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा हामीलाई अर्को व्यक्तिको वास्तविक मानसिक अवस्था थाहा नहुन सक्छ। त्यसैले यस्ता विषयमा संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ।

बालबालिकासँग सम्बन्धित शोषण, दुर्व्यवहार वा यौन प्रकृतिका हानिकारक सामग्री देखिएमा त्यसलाई पुनःसाझा गरेर “प्रमाण” बनाउने प्रयास गर्नु हुँदैन। यस्तो सामग्री फैलाएर अरूलाई देखाउने कामले समस्या समाधान गर्दैन, बरु पीडितलाई थप हानि पुर्‍याउन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा उचित रिपोर्टिङ माध्यम प्रयोग गर्नु जिम्मेवार कदम हो।

फेसबुक ठगीको माध्यम पनि बन्न सक्छ। नक्कली पुरस्कार, झुटो रोजगारी, असाधारण नाफाको लगानी प्रस्ताव, नक्कली चन्दा अभियान, अरूको नाममा खोलिएका खाता, फर्जी व्यापारिक अवसर वा पैसा पठाउन दबाब दिने सन्देशहरू सामाजिक सञ्जालमा देखिन सक्छन्। कसैले प्रसिद्ध व्यक्ति वा संस्थाको नाम र तस्बिर प्रयोग गरेको मात्र आधारमा उसको खाता वास्तविक हुन्छ भन्ने हुँदैन। पैसा, व्यक्तिगत जानकारी वा संवेदनशील कागजात माग्ने सामग्रीमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

कसैको नाम, फोटो वा परिचय नक्कली रूपमा प्रयोग गरेर मानिसलाई भ्रममा पार्ने खालका खाता वा सामग्री पनि गम्भीर विषय हुन सक्छन्। डिजिटल संसारमा पहिचानको दुरुपयोगले वास्तविक जीवनमा आर्थिक तथा सामाजिक क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले शंका लाग्ने सामग्री देख्दा पहिले प्रमाण जाँच्नु, आवश्यक परे रिपोर्ट गर्नु र आफूले थप फैलाउनबाट रोक्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

अरूको सिर्जनालाई आफ्नो नाममा पोस्ट गर्नु पनि राम्रो डिजिटल संस्कार होइन। कसैले लेखेको लेख, खिचेको फोटो, बनाएको भिडियो, तयार गरेको चित्र वा अन्य सिर्जनात्मक सामग्री इन्टरनेटमा भेटियो भन्दैमा त्यसलाई आफ्नो भनेर प्रकाशित गर्न पाइँदैन। स्रोत उल्लेख गर्ने, अनुमति लिने वा उचित अधिकारको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय बन्ने चाहनाभन्दा सिर्जनाकर्ताको अधिकार ठूलो कुरा हो।

दुर्घटना, मृत्यु र विपद्का दृश्य पोस्ट गर्दा पनि हामीले एकपटक गम्भीर भएर सोच्नुपर्छ। कसैको पीडादायी अवस्थाको नजिकबाट खिचिएको फोटो राखेर धेरै लाइक र सेयर पाउनु सफलता होइन। शोकमा रहेको परिवारको संवेदनशील अवस्थालाई हाम्रो डिजिटल लोकप्रियताको सामग्री बनाउनु मानवीय दृष्टिले पनि उचित हुँदैन। प्रश्न सधैं यही हुनुपर्छ, “यो सामग्री सार्वजनिक हितका लागि आवश्यक छ कि केवल मानिसको जिज्ञासा पूरा गर्नका लागि?”

अब अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न आउँछ, फेसबुकमा कुन सामग्री रिपोर्ट गर्ने?

रिपोर्ट गर्ने बटन रिस पोख्ने माध्यम होइन। आफूलाई मन नपरेको प्रत्येक पोस्ट रिपोर्ट गर्नुपर्ने हुँदैन। कसैले तपाईंको राजनीतिक विचारको विरोध गर्‍यो, तपाईंको विचार स्वीकार गरेन, फरक धर्म वा विचार राख्यो वा तपाईंको आलोचना गर्‍यो भन्दैमा रिपोर्ट गर्नु उचित हुँदैन। लोकतन्त्रमा असहमतिको ठाउँ हुन्छ। हामीले आफूलाई मन नपरेको विचार र वास्तवमै हानिकारक सामग्रीबीच फरक छुट्याउन सक्नुपर्छ।

तर कुनै सामग्रीमा वास्तविक हिंसाको धम्की छ, मानिसलाई आक्रमण गर्न उक्साइएको छ, कुनै समुदायविरुद्ध घृणा फैलाइएको छ, कसैलाई निरन्तर उत्पीडन गरिएको छ, निजी जानकारी दुरुपयोग गरिएको छ, ठगी गर्ने प्रयास गरिएको छ वा अन्य गम्भीर नियम उल्लङ्घन भएको देखिन्छ भने रिपोर्ट गर्ने विषय बन्न सक्छ। रिपोर्ट गरेपछि त्यसको समीक्षा र निर्णय सम्बन्धित प्लेटफर्मको प्रक्रियाअनुसार हुन्छ। त्यसैले रिपोर्ट गर्नु भनेको आफूले कसैलाई सजाय दिने अधिकार पाउनु होइन।

हामीले अरूको पोस्ट रिपोर्ट गर्नुअघि आफूले पोस्ट गरेको सामग्री पनि यही मापदण्डमा जाँच्नुपर्छ। “मलाई मन परेको कुरा अरूले पोस्ट गर्दा ठीक, तर मलाई मन नपरेको कुरा पोस्ट गर्दा गलत” भन्ने दोहोरो मापदण्डले स्वस्थ डिजिटल समाज निर्माण गर्दैन। नियम अरूका लागि मात्र होइन, आफ्ना लागि पनि हुनुपर्छ।

फेसबुकमा जिम्मेवार हुनु भनेको खराब सामग्री हटाउन खोज्नु मात्र होइन। राम्रो सामग्रीलाई अगाडि बढाउनु पनि हो। प्रमाणित सूचना साझा गर्नु, सार्वजनिक हितका अभियानलाई सहयोग गर्नु, विपद्का बेला सही जानकारी फैलाउनु, रक्तदान वा सामाजिक सेवासम्बन्धी अभियानमा सहयोग गर्नु, हराएका व्यक्तिको खोजीमा प्रमाणित सूचना प्रसारण गर्नु, गलत सूचना देख्दा तथ्यसहित सच्याउनु र समस्यामा परेका मानिसलाई उचित सहयोगी संस्थासम्म पुर्‍याउनु पनि डिजिटल समाजसेवा हो।

हामीले फेसबुकलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यमका रूपमा हेर्न छाड्नुपर्छ। यो हाम्रो सामाजिक व्यवहारको ऐना पनि हो। हाम्रो भाषा, हाम्रो प्रतिक्रिया, हाम्रो रिस, हाम्रो संवेदनशीलता र हाम्रो जिम्मेवारी फेसबुकमा देखिन्छ। फेसबुकमा हामीले जे लेख्छौं, त्यो हाम्रो डिजिटल परिचयको हिस्सा बन्छ।

आज एउटा पोस्ट भाइरल हुन सक्छ। भोलि त्यही पोस्ट तपाईंको परिवारले देख्न सक्छ। पर्सि सहकर्मीले देख्न सक्छ। भविष्यमा रोजगारदाता, व्यवसायिक साझेदार वा समाजका अन्य मानिसले पनि देख्न सक्छन्। त्यसैले “फेसबुकमा लेखेको कुरा त फेसबुकमै रहन्छ” भन्ने पुरानो सोच अब सुरक्षित छैन। डिजिटल सामग्रीको पहुँच र आयु हामीले सोचेभन्दा धेरै लामो हुन सक्छ।

त्यसैले पोस्ट गर्नुअघि केही क्षण रोकिएर सोच्नु ठूलो कमजोरी होइन, परिपक्वता हो। रिस उठेको बेला तुरुन्त लेख्नुको सट्टा केही समय पर्खिनु कमजोरी होइन, आत्मसंयम हो। स्रोत नजाँची समाचार साझा नगर्नु डर होइन, जिम्मेवारी हो। कसैको निजी फोटो सार्वजनिक नगर्नु अवसर गुमाउनु होइन, मानवताको सम्मान हो। घृणात्मक टिप्पणीको जवाफ घृणाले नदिनु कमजोरी होइन, सभ्यताको परिचय हो।

हामीले सामाजिक सञ्जालमा एउटा नयाँ संस्कार विकास गर्नुपर्छ। पोस्ट गर्नुअघि सत्य जाँचौं। साझा गर्नुअघि स्रोत हेरौं। टिप्पणी गर्नुअघि शब्दको प्रभाव सोचौं। कसैको फोटो राख्नुअघि अनुमति सम्झौं। आरोप लगाउनुअघि प्रमाण खोजौं। असहमति हुँदा तर्क गरौं। धम्की, घृणा, उत्पीडन, ठगी वा वास्तविक हानि देखिएमा उचित माध्यमबाट रिपोर्ट गरौं।

फेसबुक सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी फेसबुक कम्पनीको मात्र होइन। प्रयोगकर्ता पनि त्यसको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हामीले गलत सामग्री उत्पादन गर्छौं भने प्लेटफर्म जति राम्रो भए पनि समस्या रहन्छ। हामीले गलत सामग्रीलाई लाइक, सेयर र टिप्पणीमार्फत फैलाउँछौं भने त्यसको पहुँच बढ्छ। तर हामीले सत्य, सम्मान, सहिष्णुता र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन थाल्यौं भने सामाजिक सञ्जालको संस्कार पनि बदलिन सक्छ।

अन्ततः एउटा कुरा सम्झनु आवश्यक छ। फेसबुकमा लेखिएको एउटा वाक्य केवल अक्षरहरूको समूह होइन। त्यसमा हाम्रो सोच हुन्छ। हाम्रो संस्कार हुन्छ। हाम्रो जिम्मेवारी हुन्छ। कहिलेकाहीँ त्यसमा अर्को व्यक्तिको जीवनमाथि पर्ने प्रभाव पनि हुन्छ।

त्यसैले फेसबुक खोल्दा केवल यो नसोचौं, “आज के पोस्ट गरौं?” कहिलेकाहीँ आफैंलाई अर्को प्रश्न पनि सोधौं, “आज मैले के पोस्ट नगर्दा समाज अलि सुरक्षित, सभ्य र मानवीय हुन्छ?”

सायद जिम्मेवार सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको सुरुवात यही एउटा प्रश्नबाट हुन्छ।

पोस्ट गर्नुअघि सोचौं। तथ्य जाँचौं। अरूको सम्मान गरौं। निजी जीवनको मर्यादा जोगाऔं। घृणा र हिंसालाई ठाउँ नदिऔं। गलत सूचना नफैलाऔं। र रिपोर्ट बटनलाई रिसको हतियार होइन, जिम्मेवारीको माध्यम बनाऔं।

किनकि राम्रो फेसबुक प्रयोगकर्ता त्यो मात्र होइन जसले धेरै फलोअर कमाएको छ। राम्रो डिजिटल नागरिक त्यो हो, जसको एउटा पोस्टले भ्रम होइन, विश्वास बढाउँछ; घृणा होइन, संवाद जन्माउँछ; डर होइन, सहयोग सिर्जना गर्छ।

01/08/2026

(Scholary Article काे मूल सन्देश)

सामान्य गर्मी र अत्यधिक वर्षापछि चामलको मूल्य अल्पकालमा बढ्ने

जलवायु परिवर्तन अब वातावरणको मात्र विषय होइन। यसको सीधा असर खेत, बजार र भान्सामा पर्न थालेको छ। असामान्य गर्मी, अनियमित वर्षा, खडेरी र बाढीले धान उत्पादन घटाउँछन्। सडक र ढुवानी अवरुद्ध गर्छन्। बजारमा अभावको डर बढाउँछन्। अन्ततः चामलको मूल्य चढ्छ।

इन्डोनेसियाका ३४ प्रान्तका १७९ बजारमा गरिएको नयाँ अध्ययनले यही तथ्य पुष्टि गरेको छ। अध्ययनले जनवरी २००७ देखि जुन २०२५ सम्मको चामलको मूल्य, तापक्रम र वर्षाको तथ्याङ्क विश्लेषण गरेको छ। कुल ३९ हजार ७३८ अवलोकनमा आधारित निष्कर्षअनुसार असामान्य गर्मी र अत्यधिक वर्षापछि चामलको मूल्य अल्पकालमा बढ्ने प्रवृत्ति देखिएको छ।

तापक्रम बढ्दा धानको वृद्धि, फूल फुल्ने समय र दाना भरिने प्रक्रियामा असर पर्छ। उत्पादन घट्ने जोखिम बढ्छ। अत्यधिक वर्षाले खेत डुबाउँछ। बाली नष्ट गर्छ। सडक, पुल र गोदाममा क्षति पुर्‍याउँछ। चामल उत्पादन भए पनि बजारसम्म पुग्न सक्दैन। आपूर्ति घट्छ र मूल्य बढ्छ।

अध्ययनले मूल्यमा सबैभन्दा बलियो प्रभाव मौसमीय झट्कापछि पहिलो र दोस्रो महिनामा देखिएको बताएको छ। यसको अर्थ बजार उत्पादन घटेपछि मात्र प्रतिक्रिया दिँदैन। सम्भावित अभावको अनुमानले पनि मूल्य पहिले नै बढ्न सक्छ। व्यापारीले सामान रोक्न सक्छन्। उपभोक्ताले आवश्यकताभन्दा बढी किन्न सक्छन्। कमजोर सरकारी सूचनाले बजारको डर अझ बढाउँछ।

सबै क्षेत्रमा प्रभाव समान देखिएको छैन। मुख्य उत्पादन क्षेत्रका बजारमा तापक्रम र वर्षाको प्रभाव स्पष्ट देखियो। टाढा र ढुवानीमा निर्भर क्षेत्रमा भने चामलको मूल्य पहिले नै उच्च थियो। त्यहाँ स्थानीय मौसमभन्दा सडक, ढुवानी लागत र बाह्य आपूर्तिको निर्भरता बढी निर्णायक देखियो। यसले राष्ट्रिय औसतले स्थानीय समस्या लुकाउने तथ्य स्पष्ट गर्छ।

नेपालका लागि यो निष्कर्ष महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको धान उत्पादन मुख्यतः तराईमा केन्द्रित छ। उपभोग भने देशभर हुन्छ। तराईमा खडेरी, बाढी वा असामान्य गर्मी आयो भने असर स्थानीय किसानमा मात्र सीमित हुँदैन। काठमाडौं, पहाड र हिमाली जिल्लासम्म चामलको मूल्य बढ्न सक्छ। सडक बन्द हुँदा दुर्गम बजारमा मूल्य अझ तीव्र रूपमा चढ्छ।

नेपालको खाद्य नीति अझै उत्पादन अनुमान, आकस्मिक आयात र बजार अनुगमनमा सीमित छ। यो पर्याप्त छैन। मौसम, उत्पादन, ढुवानी, भण्डार र बजार मूल्यलाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्छ। कुनै क्षेत्रमा तापक्रम असामान्य भयो, रोपाइँ ढिलो भयो वा बाढीले सडक अवरुद्ध गर्‍यो भने सरकारले मूल्य बढेपछि होइन, त्यसअघि नै कदम चाल्नुपर्छ।

सरकारसँग स्पष्ट पूर्वचेतावनी प्रणाली हुनुपर्छ। किसानलाई समयमै मौसम सूचना, सिँचाइ, उपयुक्त बीउ र बाली सुरक्षा दिनुपर्छ। उत्पादन क्षेत्र नजिक सुरक्षित गोदाम बनाउनुपर्छ। सडक र पुललाई बाढी सहन सक्ने बनाउनुपर्छ। दुर्गम जिल्लामा मौसम बिग्रिनुअघि खाद्यान्न भण्डारण गर्नुपर्छ।

रणनीतिक खाद्य भण्डार पनि पारदर्शी हुनुपर्छ। कति चामल मौज्दात छ, कहाँ छ र कुन अवस्थामा बजारमा पठाइन्छ भन्ने सूचना सार्वजनिक हुनुपर्छ। अस्पष्टताले अफवाह बढाउँछ। विश्वसनीय सूचनाले अनावश्यक मूल्यवृद्धि रोक्न सक्छ।

आयात आवश्यक पर्दा समयमै निर्णय गर्नुपर्छ। तर आयातले स्वदेशी किसानको मूल्य नघटाओस् भन्ने सावधानी पनि चाहिन्छ। उपभोक्तालाई सस्तो चामल र किसानलाई उचित मूल्य दुवै आवश्यक छन्। एक पक्षलाई जोगाएर अर्को पक्षलाई कमजोर बनाउने नीति दिगो हुँदैन।

मूल्यवृद्धिको सबैभन्दा ठूलो असर गरिब परिवारमा पर्छ। उनीहरूको आम्दानी स्थिर हुन्छ, तर खाद्य खर्च बढ्छ। यस्तो अवस्थामा परिवारले दाल, दूध, अण्डा र तरकारी घटाउँछ। त्यसको सीधा असर बालबालिकाको पोषणमा पर्छ। त्यसैले खाद्य महँगीलाई सामान्य आर्थिक सूचकका रूपमा मात्र हेर्नु गलत हो। यो सामाजिक न्यायको प्रश्न पनि हो।

इन्डोनेसियाको अध्ययनले नेपालका लागि एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ। जलवायुको झट्का खेतमा सुरु हुन्छ, तर त्यसको अन्त्य भान्सामा हुन्छ। मूल्य बढेपछि बैठक बस्ने पुरानो शैली अब चल्दैन। सरकारले मौसमको संकेत पहिल्यै बुझ्नुपर्छ। बजारको सूचना छिटो लिनुपर्छ। भण्डार र वितरण समयमै चलाउनुपर्छ।

जलवायु परिवर्तन रोक्न नेपाल एक्लैले सक्दैन। तर यसको असर घटाउन सक्छ। त्यसका लागि कृषि, सडक, बजार, भण्डारण, आयात र सामाजिक सुरक्षालाई एउटै खाद्य सुरक्षा नीतिमा जोड्नुपर्छ। अन्यथा हरेक बाढी, खडेरी र गर्मीपछि किसानले उत्पादन गुमाउनेछन् र उपभोक्ताले महँगो चामल किन्नुपर्नेछ।

अब प्रश्न मौसम बदलिन्छ कि बदलिँदैन भन्ने होइन। प्रश्न सरकार कति छिटो तयार हुन्छ भन्ने हो।

16/07/2026

Address

Panauti Village

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Routine of the World posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share