Kęty historycznie

Kęty historycznie Strona promująca dziedzictwo kulturowe i historyczne miasta i gminy Kęty. Wszystkie informacje oparte są na dokumentach i archiwaliach.

Tylko tu znajdują się nieznane w wielu przypadkach fakty z przeszłości Kęt. Strona prowadzona przez Martę Tylzę-Janosz

W końcu jest...W prestiżowym kwartalniku "Muzyka" wydawanym przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ukazał się mój...
01/10/2026

W końcu jest...

W prestiżowym kwartalniku "Muzyka" wydawanym przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ukazał się mój artykuł, napisany wspólnie z prof. Jerzym Rajmanem z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, pt. "Kwestia Jana Wanca, rzekomego najstarszego polskiego organmistrza, na tle dziejów kultury organowej miasta Kęty".

Profesor Rajman, ceniony mediewista, zajmujący się historią średniowiecza ziem małopolski, a szczególnie pogranicza ze śląskiem, był moim mistrzem na studiach. Ma cudowny dar opowiadania o przenikaniu się sacrum i profanum w średniowiecznym świecie. Kiedy byłam dyrektorem muzeum, starałam się zapraszać naukowców z różnych ośrodków naukowych, więc bardzo się ucieszyłam kiedy i prof. Rajman przyjął zaproszenie do Kęt na wykład o chrzcie Mieszka I. Wtedy też napomknął o Janie Wancu, który według dotychczasowej nauki miał zbudować w Kętach jedne z najstarszych w Europie organów z pedałami, bo już w roku 1381. Organy te były remontowane w Kętach w 1852 r. Zresztą możecie to Drodzy Miłośnicy Kęckiej Historii sprawdzić sami wpisując do wyszukiwarek - Jan Wanc organy.
Oboje jednak stwierdziliśmy wtedy, że to jednak dziwna sprawa i nikt nie badał zagadnienia w oparciu o źródła historyczne dotyczące całego kościoła, a ten jednak spłonął w 1657 r. Po jakimś czasie prof. Rajman zaproponował mi wspólne zbadanie faktów i opracowanie wyników naszego naukowego śledztwa.

To były długie poszukiwania. Trzeba było przeglądnąć dokładnie kilkadziesiąt dokumentów archiwalnych z Archiwum Kurii Metropolitalnej, pisanych po polsku, łacinie i po niemiecku. Kilkadziesiąt ksiąg nowożytnych, radzieckich, wójtowskich i cechowych, jakie zachowały się dla Kęt i Żywca. Kilka ksiąg metrykalnych z Kęt i Żywca. Dokumenty i publikacje średniowieczne i nowożytne z innych miejscowości. Znajdowaliśmy czasami szczępki informacji, czasami konkretne odpowiedzi. Rodziły się nowe problemy i nowe pytania. Nie wszytko było proste i jasne. Jednak wiele faktów udało się nam odkryć. Pojawiły się nowe ustalenia, np. co do chronologii kęckich kościołów, samych organów Wanca. Opisaliśmy wątki kultury muzycznej sacrum w okresie nowożytnym i przybliżyliśmy życiorysy organistów. Dla dziejów miasta cenne jest odkrycie nieznanych lub mało znanych twórców organów z Kęt, które pozwalają nam twierdzić, że w XVIII i XIX w. istniała tu znana placówka organmistrzów. To kawał dotąd nieznanej historii miasta, która poprzez publikację w tak zacnym i poważanym przez naukowców czasopiśmie, ujrzała światło dzienne.

Zachęcam do czytania. Oczywiście załączam link w komentarzu, bo inaczej facebook przytnie zasięgi.

Podzielcie się wrażeniami po lekturze. Będę wdzięczna.

Marta Tylza-Janosz

154 lata temu, 25 września 1872 r. w dzisiejszej kamienicy nr 21 urodził się Leonard Bier (zm. 1943 r.), dr hab. Uniwers...
25/09/2026

154 lata temu, 25 września 1872 r. w dzisiejszej kamienicy nr 21 urodził się Leonard Bier (zm. 1943 r.), dr hab. Uniwersytetu Jagiellońskiego, docent Katedry Higieny UJ. Był synem Antoniego Biera (byłego wojskowego, znanego nam już właściciela trafiki oraz radnego i burmistrza Kęt w latach 1886-1892 oraz Alberty Repczyńskiej córki, Alberta Repczyńskiego inspektora szkolnego, byłego urzędnika państwowego monopolu tytoniowego.
Szkołę powszechną ukończył w Kętach, a następnie uczył się w gimnazjum w Wadowicach, gdzie w 1890 r. uzyskał maturę. Następnie ukończył studia lekarskie na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Jego zasługi dla rozwoju świadomości w zakresie higieny były bardzo duże.
W historii Katedry Higieny UJ, autorstwa dr hab. n. hum. Ryszard Gryglewski, prof. UJ; opublikowanej na stronie internetowej Wydziału Lekarskiego UJ o Bierze można przeczytać:

"[...] latem 1923 roku, profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Katedry Higieny UJ został mianowany Witold Gądzikiewicz (1879-1962), lekarz po studiach w Zurychu, Charkowie i Odessie, z doktoratami uniwersytetu w Zurichu (1904) oraz Instytutu dla Doskonalenia Lekarzy w Piotrogrodzie (1921). [...]

Jego zastępcą został ówczesny docent Leonard Bier (1872-1943), który jeszcze w roku 1928 na podstawie rozprawy habilitacyjnej O serach polskich, uzyskał veniam legendi. Bier dał się już wcześniej poznać jako znaczący badacz i dobry organizator. Był jednym z twórców, a od 1907 roku dyrektorem Państwowego Zakładu Badania Żywności i Przedmiotów Użytku. Katedrą Higieny UJ kierował do czerwca 1939 roku. Bier nie przeżył okupacji. Zmarł w 1943 roku.

Bez wątpienia należy w nim widzieć jednego z wybitniejszych specjalistów z zakresu badań nad żywnością. Był autorem pracy, w której można poszukiwać źródeł ochrony praw konsumenckich – Fałszerstwa herbaty i przypraw korzennych napotykane w Galicyi w latach 1898-1913.

Potwierdzeniem uznania jego kompetencji było powołanie go w 1929 roku do Głównej Komisji do Spraw Jakości Mąki i Pieczywa przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Był jednym z pomysłodawców prowadzenia stałych społecznych kampanii promujących higienę i zasady przechowywania żywności. M. in. stworzył skuteczne metody tępienia pasożytów zbożowych i mącznych. Jeszcze w 1917 roku przedłożył projekt ustawy o sanitarnym dozorze nad żywnością i środkami spożywczymi wprowadzonymi do obrotu handlowego. Ustawa weszła jednak w życie dopiero w roku 1928. Była tak dobrze zredagowana i nowoczesna, że obowiązywała w praktycznie niezmienionej formie aż do roku 1970! Opracowywał metody szybkiej i prostej dezynfekcji skażonych mieszkań, prowadząc zaawansowane szkolenia przeznaczone dla lekarzy i inspektorów sanitarnych.
Bier jako pierwszy prowadził regularne i wieloletnie badania jakości wody w miejskich wodociągach. Dużo uwagi poświęcił problemowi oczyszczania ścieków, wskazując na liczne niebezpieczeństwa z niewłaściwym ich odprowadzaniem i utylizacją. [...]"

W bibliotekach cyfrowych znajduje się wiele prac naukowych oraz popularyzatorskich Kęczanina.
Do Kęt przyjeżdżał często, wszak mieszkał do swojej śmierci w 1922 r. ojciec i krewni Leonarda. Sam był chrzestnym i światkiem na uroczystościach rodzinnych, jak np. na ślubie adwokata dr Kazimierza Fabrego ze swoją przyrodnią siostrą Heleną w 1902 r. (Matka Leonarda zmarła po komplikacjach przy porodzie młodszego brata Leonarda - Marcelego, dzień po jego urodzeniu, a Ojciec Antoni ożenił się z siostrzenicą Henryka Dołkowskiego - Ludwiką Kunze).

W czasie okupacji ciężko zachował. Zmarł w Krakowie w 1943 r. i jest pochowany na Cmentarzu Rakowickim, jako jedyny członek rodziny, której członkowie leżą w kęckiej ziemi.

Marta Tylza-Janosz

W pałacu dziesiątej muzy, czyli rzecz o pierwszym kinie w Kętach…Jaku Kurek, jeden z najważniejszych propagatorów między...
24/09/2026

W pałacu dziesiątej muzy, czyli rzecz o pierwszym kinie w Kętach…

Jaku Kurek, jeden z najważniejszych propagatorów międzywojennej myśli filmowej, czarował opowieściami o świecie srebrnego ekranu. Ten fantazyjny, alternatywy świat przyciągał rzeszę zachwyconych widzów, uwiedzionych filmowymi opowieściami. Pod wpływem tego, funkcjonującego już w okolicznych miastach, teatru sztucznych obrazów znaleźli się również Kęczanie. Jalu Kurek został więc zaproszony, by wtajemniczyć mieszczan w sekrety dziesiątej muzy i zawitał do Kęt w styczniu 1930 r. Swój pobyt wspomina z oddaniem dla grona miłośników kina:

„Życie w Kętach jest spokojne. Nieznane są tu problemy wielkomiejskie. Ulice i domy są milczące (za wyjątkiem tamtejszej elektrowni). Miałem tam odczyt. Mówiłem o legendzie srebrnego ekranu. Uczennice seminarium nauczycielskiego zjawiły się wraz z nauczycielkami i słuchały o Hollywood, o dziejach świecącej taśmy, która wieczorami raduje nasze oczy, uprzyjemnia życie i bogaci fantazję. Jak to na prowincji: — jest tam Sokół, jest T. S. L., jest Czytelnia. Widzę tu grono ludzi, którzy kierują życiem intelektualnym Kęt. Zdumiała mnie ta cicha prowincja. Nie tyle te seminarzystki — ile ten naczelnik stacji, p. Reimschuessel [Wiktor Reimschussel], zdejmujący mundur na czas odczytu, ile ta jego żona [Maria Reimschussel], wypożyczająca książki młodzieży, ile ten naczelnik sądu p. Dymek [Władysław – MTJ], ile ten prezes Sokola, p. Rospond [sędzia dr Maciej Rospond], marzący o założeniu kina w Kętach, ile ten dyrektor seminarium naucz żeńskiego i zarazem - prezes T. S. L [Andrzej Stopka – MTJ]. Trzeba o takich osobach mówić. To jest ta inteligencja pracująca, która w cichości orze serca i mozgi prowincji pracą oświatową i kulturalną. mafarka.”

Już dwa lata później marzenie p. Rosponda i innych kinomaniaków miało się spełnić. Korzyści z założenia kina dostrzegło działające na terenie powiatu bialskiego stowarzyszenie – Związek Inwalidów Wojennych z siedzibą w Kętach, którego prezesem w tym czasie był Władysław Jurasz. Związek skupiał byłych wojskowych oraz członków ich rodzin, zapewniał opiekę, wsparcie finansowe biednych członków, udzielał koncesji inwalidzkich. Przed 1932 r. forsował założenie związkowej hurtowni tytoniu, by z dochodów pokrywać zapomogi. Później postanowił pozyskać koncesję na otwarcie kina w Kętach. Związek chciał je otworzyć w działającym przy ul. Kościuszki nr 186 hotelu „Pod Białym Orłem” (dziś ul. Kościuszki 4), należącym od stycznia 1921 r. do Michała Wiśniewskiego i jego żony Marii z domu Hałatek. W końcu grudnia 1930 r. Michał zmarł i Maria została sama z dwójką córek. Zapewne wtedy Jurasz zaproponował jej otwarcie kina. W okolicach czerwca 1931 r. wystąpił w imieniu Związku Inwalidów o udzielenie koncesji, projektując otwarcie kina „Biały Orzeł” w przebudowanej na ten cel sali hotelu, mającej pomieścić 140 osób.

Dokumenty procesu uzyskania pozwolenia na otwarcie kina przywiozłam z Archiwum Narodowego w Krakowie. Są one o tyle unikalne, że zawierają plany budynku i zmian w planach dotyczących dostosowania Sali do celów kina. Akta były wysyłane zgodnie z właściwością do Starosty w Białej, inwestora oraz do Urzędu Wojewódzkiego Dyrekcji Robót Publicznych. Po złożeniu wniosku Związku Inwalidów do Starostwa, przesłano go do Krakowa, gdzie zarządzono procedurę udzielenia pozwolenia na przebudowę pomieszczeń pod działalność kinową.

Pierwsze dochodzenie komisyjne na miejscu w Kętach zwołano na 23 lipca 1931 r. Byli na nim przedstawiciele: Wydziału Powiatowego w Białej – inż. Adam Machniewicz, Urzędu Wojewódzkiego –inspektor inż. Roman Janik, Gminy Kęty – Władysław Kubicki [radny - MTJ], Kierownik Referatu Inwalidzkiego w Wadowicach – Wojciech Drewniak, przedstawiciel interesów Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek – Karol Dziąba (sędzia, wiceprezes Ligii Katolickiej – MTJ], a ze strony inwestora – przewodniczący Związku Inwalidów Wojennych – Władysław Jurasz.

Komisja wykazała konieczność zmian w związku z adaptacją lokalu na potrzeby wyświetlania filmów, np. zmiana układu krzeseł, zapewnienie ubikacji, zmianę pomieszczenia dla operatora aparatu projekcyjnego, wyznaczenie dwóch miejsc do dozoru sali. W zakresie przepisów ppoż. nakazano zaopatrzenie lokalu w odpowiednią ilość gaśnic, a nad białymi drzwiami, które musiały otwierać się na zewnątrz, inwestor był zobligowany umieścić napisy „Wyjście” i oświetlać je podczas seansu światłem naftowym lub oliwnym. Wszystkie poprawki miały być naniesione na plany Sali kolorem zielonym (co widać dokładnie na załączonej aktualizacji planu).

Do udzielenia koncesji na prowadzenie kina, Związek Inwalidów musiał również certyfikować aparat projekcyjny. Pochodził on od Józefa Magiery, który prowadził kino w hotelu „Zator” w Brzezińce koło dworca Oświęcim. Aparat firmy Ernemann z Drezna, o dumnie brzmiącej nazwie „Imperator” (certyfikowany w 1913 r.), mimo, że nie był już produkowany od 1926 r., działał bez zarzutu i jak dowodzi protokół z jego uruchomienia w Kętach obraz był bardzo dobry. Dochodzenie komisyjne kolaudacyjne kina odbyło się 19 grudnia1931 r. Wszystkie wnioski i poprawki uwzględniono, przesyłając do Krakowa konieczną dokumentację. W dniu 16 stycznia 1932 r. Urząd Wojewódzki udzielił pozwolenia na przebudowę sali w Hotelu „Biały Orzeł”, a 9 dni później udzielił licencji na prowadzenie kina w Kętach. Pozwolenia były wydane na dwa lata, a zakończenie inwestycji należało zgłosić ponownie do lustracji inżyniera Urzędu Wojewódzkiego. Jeszcze na początku października kino nie działało, lecz powstało w wymaganym pozwoleniem czasie. Tym samym mieszkańcy Kęt dołączyli do grona dumnych posiadaczy siedziby dziesiątej muzy.

W Krakowie znalazłam również cudowne plany budowanego w latach 1935-1939 Domu Katolickiego (znanego później jako „Kino Hejnał”). Najciekawsze jest to, że plany miały dwie wersje, w pierwszej fasada frontowa wyglądała zupełnie inaczej. Jak? O tym napiszę niebawem. Warto podkreślić, że największa w Kętach sala teatralna, otwarta właśnie w tym budynku w 1939 r. mieściła 400 osób naraz. Niestety wojna przerwała całkowite wykończenie wnętrz budynku.

Marta Tylza-Janosz

382 lat temu 16 września 1644r. biskup krakowski Piotr Gembicki wydał pozwolenie na budowę kaplicy bł. Jana Kantego (mim...
16/09/2026

382 lat temu 16 września 1644r. biskup krakowski Piotr Gembicki wydał pozwolenie na budowę kaplicy bł. Jana Kantego (mimo, że oficjalnie beatyfikacja Jana Kantego miała miejsce w 1680 r. to w dokumentach używano słowa "błogosławiony") ukończonej w 1648 r. Zbudowana wtedy za cmentarzem parafialnym na wschód, kaplica była mała i ciemna. Do obecnych rozmiarów została rozbudowana dopiero na początku XVIII w.

Załączam jedyny wizerunek starego i pierwotnego ołtarza w kaplicy Jana Kantego. Fragment pochodzi z obrazu wiszącego w kościele św. Jana Kantego, przedstawiającego uzdrowienie mieszczki Łucji Kajosz. Uwagę zwracają zdobienia ołtarza - nawiązujące do siły państwa polskiego.
Po prawej - odtworzona przeze mnie lista ołtarzy w poszczególnych latach, na podstawie dokumentów z wizytacji biskupich.

Slajd z wykładu, który wygłosiłam dwa lata temu w Kętach, a odkrywających wiele nowych informacji o dawnych kościołach miasta. Może kiedyś nagram ten wykład na You-Tuba. Co też o tym Drodzy Miłośnicy Kęckiej Historii myślicie? Kto by oglądał ?

Marta Tylza-Janosz

Brema podobnie jak Hamburg była nazywana „drzwiami do Ameryki”. Wielu mieszkańców Kęt i okolicznych wsi przybywało do te...
14/09/2026

Brema podobnie jak Hamburg była nazywana „drzwiami do Ameryki”.

Wielu mieszkańców Kęt i okolicznych wsi przybywało do tego niemieckiego portu koleją z Dziedzic, by mając wykupiony bilet u jednego z agentów towarzystw zajmujących się organizacją drogi za ocean, wsiąść na pokład jednego z pasażerskich statków w oddalonym kilkadziesiąt km od centrum porcie Bremerhaver.

W sobotę 10 maja 1913 r. w podróż przez Atlantyk wypłynął S.S. „Grosser Kurfürst”, gdzie ma międzypokładzie w klasie 3 znaleźli się Kęczanie. Jedenastego dnia oczom pasażerów ukazało się wybrzeże Nowego Yorku, z witającą podróżnych Statuą Wolności. Emigranci schodzili na ląd na wyspie Ellis, gdzie przechodzili rejestrację oraz badania sanitarne. Rewidowano również ilość gotówki, którą deklarowali przybywający. W spisie pokładowym statku Jan Woźniak i Jan Gawęda zaznaczyli, iż każdy z nich posiadał po 50 dolarów, lecz sprawdzający ich urzędnik amerykański zweryfikował jej stan do 28 dolarów. Zapisano również cechy charakterystyczne obu Kęczan: Jan Woźniak, lat 40, brązowa czupryna, oczy brązowe i 167 cm wzrostu, jego szwagier – brązowe włosy, niebieskie oczy i 165 cm wzrostu.

Po zakończeniu urzędowych czynności i przyznaniu prawa do przebywania na terenie USA obaj Janowie ruszyli do Buffalo. Po dotarciu do kuzynki Marii, obaj zamieszkali w hotelu Stanford, a następnie w polskiej dzielnicy na ul. Broadway. Tam też obaj pracowali. Codzienna rzeczywistość z dala od domu nie była jednak tak uciążliwa, jak to się często zdarzało w obcym kraju. Społeczność Polonii liczyła tam bowiem kilka tysięcy osób. Działało wiele polskich organizacji, takich jak Sokół, Towarzystwa Pomocy. Dzieci uczyły się w polskiej szkole, a życie religijne skupiało się wokół kościoła pw. św. Stanisława. Na ul. Broadway, szczególnie w okolicach skrzyżowania z Fillmore Avenue znajdowało się wiele polskich sklepów, zakładów rzemieślniczych i domów. Codziennych wiadomości dostarczała gazeta „Dziennik dla Wszystkich”.

To właśnie ona dnia 29 czerwca 1914 r. doniosła o wypowiedzeniu wojny przez Austrię Serbii. Tak zaczęła się I wojna światowa. Po jednej stronie konfliktu stanęły głównie Serbia, Rosja, Francja i Wielka Brytania, po drugiej Austro-Węgry, Niemcy, Turcja. Stany Zjednoczone zostały neutralne aż do 1917 r., mając swoje kłopoty z Meksykiem. Niemniej jednak redakcja polskiego czasopisma w Buffalo, zapewne jak i Polonia, prezentowała najczęściej wrogość wobec Nieniec, mniejszą wobec Rosji. Najmniej uwagi poświęcano Austro-Węgrom. Do czasu… Wraz z jesienną ofensywą Rosjan w Galicji i przybliżaniem się frontu do Krakowa do Polonii zaczęły docierać niepokojące wieści...

Nie wiemy czy Jan otrzymywał listy od Bronisławy o napływie do Kęt licznych uciekinierów ze wschodu, o odgłosach wybuchów z okolic Krakowa oraz doniesieniach o tym, kogo z jego kolegów zwerbowano do wojska i kto zginął. Mimo odparcia ofensywy rosyjskiej i oddalenia frontu na wschód wojenna rzeczywistość Kęczan stawała się coraz cięższa. O ile Jan przesyłał pieniądze żonie w 1913 i 1914, co ratowało rodzinę i dawało duży zastrzyk gotówki (przelewy po 100 K, 200 K zapewniały wyżywienie na pół roku), to już w połowie 1915 r. przekazy pieniężne z USA do Austrii zostały wstrzymane. Bronisława utrzymywała się wtedy z szycia, lecz tylko do czasu kiedy ludzie dysponowali jeszcze funduszami. Niestety szybko jednak ograniczenia wojenne w zakresie żywności i zakaz sprzedaży pewnych produktów, doprowadziło do drożyzny i inflacji. Wartość pieniądza drastycznie spadła.

W Ameryce było inaczej. Cała trójka kęckich emigrantów miała pracę i powodziło się im dość dobrze w porównaniu do innych. Jan zarabiał dziennie 3 dolary, czyli 24 korony, w tym samym czasie w Kętach zarabiałby ok. 8 koron. We wrześniu 1915 r. Jan kupił mały warsztat szewski. Zamówień miał dużo. Inwestycje sfinansował z pożyczki od kuzynki Marysi – Mani i własnych oszczędności. Był pełny optymizmu i wierzył, że da sobie radę. Tęsknił tylko bardzo za Bronią i dziewczynkami. Wszak Irenka już szła do szkoły, a jemu zależało, by się dobrze uczyła. Martwił się tym, że nie wie co dzieje się w rodzinnych Kętach. We wtorek 19 października przelał na papier wszystko, co od kilku dni krzątało się po głowie.

„Bufallo 19 października 1915 , Broadway 896

Najdroższa Broneczko!

Co słychać u Ciebie? Czyś zdrowa i dzieci także; ja Bogu dzięki jestem zdrów. Donosze Ci Droga Broniu, że już robię i to kupiłem szewski interes za 125 dol. A nie pisałem Ci gdyż Mania Ci o tem pisała, a ja chciałem widzieć jak mi to pójdzie. Robię już tu 4ty tydzień i dzięki Bogu idzie mi dość dobrze, żeby tylko tak szło dalej, gdyż kilka domów koło mnie założy jeden szewc też taki interes, a to zawsze dla mnie nie dobrze, ale cóż robić.
Teraz Ci donoszę że płace tu za to 15 dol. miesięcznie a światło tj. gaz 1.40 i mam ładny warsztat i zaraz drugą stancję, to tu śpie i jak mam czas to sobie sam gotuję, a jak czasu nie ma to zjem zimne lub nic.

Bo tu nie jest tak jak w kraju, teraz przyniesie i zaraz chce zrobić.
O ile tylko będę mógł, to Ci co pośle i w drugim liście Ci napisze ile mniej więcej zarobię, bo teraz się tak obliczyć nie mogę, bo to widzisz musiałem wszystko kupić. Ja na to wszystko pożyczyłem od Mani 130 [Mania – Maria Schenk - MTJ]. A swoich miałem 45 ale jestem winien gospodyni za ten czas co nie robił, ale gdy mi P. Bóg da zdrowie i robotę, to się nie muszę tak trapić, bo się zarobi i wszystko się odda, więc się nic nie trap.

Posyłam Ci fotografie na płótnie ślubną (można prać) w drugiem liście, więc się zapytuj jakby nie doszła, również Ci donoszę, że Peszat się ożenił w Canadzie; z rusinką, ale on mi o tem nie pisał, tylko jeden z którem tam robiłem, w głowie mi się to pomieścić nie może, i tam kupił dom.

Jak tam u was urodzaje i powietrze, u nas jest ładnie, ale za dużo deszczu. Jak Ci pośle co centów, to sobie kup na zime chociaż ziemniaków, bo wojna to kto wie kiedy się zakończy.
Czyś mi posłała Ili [Ila – Irenka Wożniak, najstarsza 8-letnia córka Jana] fotografie ? Jakże to na nią czekamy !! I doczekać się nie można ! Do mnie pisz na mój adres, a listu nie opłacaj. Czy Władek [Władysław Gawęda – młodszy brat Bronisławy] co pisze, posłaliśmy mu 25 k. które odebrał.

Jak mi będziesz pisać to mi wszystko opisz kogo zabili, pisz mi dużo, a Ila też mi niech co napisze i do Mani także i do Janka też, będziemy się cieszyć.

Czy babusia [teściowa Jana – Julia Gawęda] zdrowa, a Lola [Eleonora Gawęda, młodsza siostra Bronisławy] co tam porabia? Czy jeszcze taka zła, a Ciocia Mancia, opisz mi wszystko. Czy Ilo chodzi do szkoły? I dobrze się uczy? Niech się uczy dobrze, bo jak Tata przyjedzie po wojnie to jej przywiezie ładny zegarek. Pilnuj dzieci bo to teraz jesień, a i zimno też za pasem. A dzieci niech słuchają Drogiej mamusi. Pozdrawiam wszystkich w domu, P. Piskorczyków [Antoni i Agata Piskorczyk] też. Całuję wszystkie dzieci Ile, Bronie, Jadzię, Cesie, niech was Bóg Wszechmocny ma w swojej opiece. I Tobie moja najdroższa żono życzę ci zdrowia i siły, obyście jakoś mogli wyżyć, aż ja kiedy wrócę. Ściskam Cię i całuję moja Droga Broneczko !
Twój wierny Jan.”

Dwa miesiące później krótki, ale jakże wymowny, będący ogromnie ważnym wyznaniem win, list napisała do kuzynki Bronisławy – Marysia [Mania]

„Buffalo dnia 23.11.1915 r.

Pisałam Tobie i Mamie żeśmy posłali wam paczki trzewikami i płaszczyki dla dzieci ale bardzo nam przykro żeśmy was zawiedli ale nie z naszej winy bośmy posłali ale wrócili wszystko z Nowego Jorku, bo na okręt nie chcieli przyjąć paczek żadnych do Austrii i Niemiec aby tylko do Rosji a przed tem pisali ze wszędzie można wysłać paczki z prezentami na gwiazdkę i bardzo nam żal żeśmy tak was wszystkich oszukali, ale i nam krzywda bo musimy na tem stracić, ale cóż robić, cieszyło nas to bardzo żeśmy mogli co wam posłać a tu się tak urwało. Więcej nie mam co pisać jak tylko ściskam i całuję drogą Mamę, Celie, Bronie, Osię i dzieci was szczerze kochająca Mania. Pisz znów.”

Listy dotarły… Jako jedne z wielu zachowanych przejawów emigranckiej przeszłości Kęt i okolicznych wsi, przeleżały ponad 110 lat w aktach Starostwa w Białej, dziś przechowywanych w Archiwum w Bielsku-Białej. Wraz z przekazami pieniężnymi znajdują się one w teczce aktowej Bronisławy Woźniak, żony Jana. Dokumenty stanowiły załączniki do wniosku o wypłatę zasiłku dla pozbawionych dochodów krewnych amerykańskich emigrantów. Wniosek złożyła z końcem października 1917 r. Była do tego zmuszona. Wtedy bowiem USA w związku z wypowiedzeniem wojny Niemcom, zakazały obrotu gotówkowego z tym krajem i jego sojusznikami, czyli również z Austro-Węgrami. Wiele rodzin, podobnie jak Woźniakowie, stracili jedyne źródło utrzymania, jakim były przekazy pieniężne od rodziny zza oceanu. Wniosek został pozytywnie rozpatrzony przez władze i Bronisława zaczęła otrzymywać co miesiąc 240 Koron, niewiele w obliczu ówczesnych realiów rynkowych, ale zawsze coś. Wraz z zakończeniem wojny i powstaniem państwa polskiego wypłata pomocy ustała. Mimo złożenia prośby o dalsze wypłacanie zasiłku przez żonę Jana w styczniu 1919 r., rodząca się w bólach nowa ojczyzna odmówiła jego przyznania. I tu opowieść się urywa.

Szukałam informacji, czy Janowie wrócili do Polski i kiedy. A jakże! Zapewne było to przed 1924 r., kiedy to Jan Gawęda, który mieszkał już w Siemianowicach ożenił się w Kętach z Jadwigą Drabczyńską.

A Jan i Bronisława ?
Na kęckim cmentarzu, w jego starszej południowo-wschodniej części, znajduje się stary nagrobek. Na płycie frontowej z wypisanymi danymi, widnieją dwa zdjęcia – po lewej, ciemnowłosej Bronisławy Woźniak, po prawej – niestety bardziej wyblakłe – Jana Woźniaka. Oboje zmarli w domu rodzinnym Gawędów, tym samym roku – 1958, wpierw w kwietniu Jan, a miesiąc później i ukochana Jana – Broneczka…

Marta Tylza-Janosz

W małym pokoju, mieszczącym się tuż obok skromnego warsztatu szewskiego, bohater tej opowieści pisał list. Zapewne był j...
13/09/2026

W małym pokoju, mieszczącym się tuż obok skromnego warsztatu szewskiego, bohater tej opowieści pisał list.

Zapewne był już po pracy. Od pewnego czasu był nią zasypany, bo jak wiadomo - w Ameryce każdy się spieszył, poganiał i oczekiwał rezultatu od razu. Był wtorek, ale na pewno dzień wcześniej ów rzemieślnik nie miał szewskiego poniedziałku, tak dobrze wspominanego przez niego w rodzinnych Kętach. Wszak gdyby nie wojna i podjęta dwa lata wcześniej decyzja, sprzedawałby wtedy buty na targu, być może plotkując z kupującymi o obchodach niedzielnego wspomnienia św. Jana Kantego. Tu musiał pracować bez przerwy, zachęcony, jak wielu przed nim i po nim, szansą na zdobycie bogactwa za granicą. Jego miasto i rodzina byli daleko za oceanem. Oświetlając szarzyznę zmierzchu gazową lampką starannie kreślił ważne dla niego słowa, podpisując cztery strony listu dla ukochanej Broneczki – „Twój wierny Jan”. Na małej kopercie napisał: Bronisława Woźniak, ul. Św. Jana Kantego 10, Kęty, Galicja. Austro-Węgry. Z tyłu umieścił swoje dane: Jan Woźniak, Buffalo, U.S.A., Broadway St. 896.

Zanim na początku maja 1913 r. Jan wyjechał z rodzinnego miasta, by popłynąć do Nowego Yorku, a stamtąd do Buffalo, starał się zapewnić byt swojej rodzinie na miejscu. Jego historia jest dość ciekawa. Ojciec Antoni Woźniak (ur. 1812 r.) był synem nieślubnym Barbary Woźniak z Pisarzowic, która kilka lat później wyszła za mąż za Żurka. Antoni jednak przybył do Kęt za pracą i najmował się jako sługa do pomocy u kęckich rzemieślników. W związku z tym, jak wielu jemu podobnych najemników, ożenił się dość późno, bo w roku 1871, mając prawie 59 lat. Jego żoną została również służąca – prawie 34 letnia Terasa Pałka z Bielan, pracująca u kołodzieja Józefa Kulikowskiego. Po niespełna dwóch latach związku parze urodził się pierworodny syn, a bohater tej opowieści – Jan (ur. 1.05.1873 r.). Jan miał dwoje rodzeństwa: Stanisława urodzonego w 1876 r. (zmarł w 1878 r.) oraz siostrę Katarzynę urodzoną w roku 1880 (później żona Juliana Tyrlocha), kiedy ojciec miał 68 lat.

Jan uczył się w kęckiej szkole głównej, gdzie otrzymał podstawowe wykształcenie, ale musiał przykładać się do nauki, skoro jego list zdradza nie tylko wspaniałą kaligrafię, ale i praktycznie brak błędów, w stosunku do listów innych osób. Rodzina mieszkała w wynajętych pokojach w kilku domach w mieście, aż przed 1894 r. osiadła w domu państwa Michalisów na ul. Sobieskiego, gdzie w tym roku zmarł Antoni, określony przez zapisującego zgon księdza jako „biedak”. Jan wykształcił się na szewca, więc nie jest wykluczone, że pracował w warsztacie szewskim Edwarda Michalisa.

Po drugiej stronie Rynku, w drewnianym domu na ul. Św. Jana Kantego 10 (dziś nieistniejący dom w przedogródku domu nr 1 na tejże ulicy) mieszkali Julian i Julia z d. Zojas Gawędowie. Julian był, podobnie jak jego ojciec, stolarzem. Przed 1875 r. ożenił się z Julią, która pochodziła spoza miasta. Para miała 10 dzieci – 4 synów i 5 córek. Niestety Julian junior zmarł w wieku 6 miesięcy, a Ania mając 8 lat. Późną wiosną, 18 czerwca 1885 r. na świat przyszła Bronisława, jako piąta z kolei pociecha Gawędów.

Kiedy Bronia zaczęła chodzić do szkoły nadszedł najgorszy rok dla rodziny. Ogrom tragedii odzwierciedlał czasy, kiedy ludzie, w tym mieszkańcy Kęt, masowo chorowali i umierali na chorobę siejącą spustoszenie zarówno wśród dorosłych, jak i dzieci. W II połowie XX w. dzięki szczepionce udało się ją poskromić. Niestety kiedy przeglądam stare metryki zgonów i widzę pogrom jaki siały powracające dziś za sprawą głupoty ludzkiej dawno pokonane przez szczepionki choroby, takie historie jak ta mrożą krew w żyłach. Bo jak odnieść się do tego co spotkało rodzinę Gawędów owego 1894 r. ? Najpierw w małym domku na ul. Św. Jana Kantego zgasł na suchoty gruźliczne Staś, pierworodny syn Juliusza i Julii. Młody, 18-letni uczeń gimnazjum. Dwa miesiące później, ze światem pożegnała się, zaatakowana przez ciężkie gruźliczne zapalenie opon mózgowych niespełna 7-letnia Ludwika. Jakaż to tragedia dla rodziny, szczególnie że Julia była w ciąży. Pierwszego czerwca urodziła najmłodszego syna – Jana Nikodema. Niestety po 4 miesiącach, pokonany przez gruźlicę, odszedł w wieku 49 lat i jej mąż, zostawiając Julię z siedmiorgiem dzieci do wykarmienia.

I tak to rok 1894 okazał się pamiętny, zarówno dla naszego bohatera Jana Woźniaka, jak i jego Broneczki. Oboje stracili ojców. Jan miał 21 lat, a Bronisława zaledwie 9. Nie wiadomo jak się poznali. Mimo 12-letniej różnicy wieku pobrali się w roku 1906. Zamieszkali u Gawędów. Po dziewięciu miesiącach na świat przyszła Irenka (zwana przez rodzinę pieszczotliwie Ilo), w roku następnym Marysia (zmarła po 8 miesiącach), w 1910 – Bronia, a Jadzia w 1911 r.

W drugiej połowie 1912 r. żona Jana znów spodziewała się dziecka. Zapewne trudna sytuacja rodziny oraz szerzące się w okolicy doniesieniach o dobrych warunkach pracy w Ameryce sprawiły, że Jan zaczął myśleć o wyjeździe. Wiadomo było, że zarówno w Chicago jak i na północnym-zachodzie Stanów w Buffalo istniała duża grupa emigracji polskiej. Co więcej w Buffalo przebywała i pracowała już kuzynka żony – Maria Schenk. Decyzja zapadła. Wraz z Janem wyjechali również 19-letni brat żony – Jan Gawenda i starszy od niego Roman Peszat. Bronisława została ze swoją matką, dziećmi i resztą rodzeństwa. Dokładnie 4 miesiące po wyjeździe bliskich urodziła ostatnie dziecko – córkę Cecylię.

Jak potoczy się historia kęckich emigrantów? Co zawiera wspomniany list Janka? Czy wróci do Polski?
O tym napiszę jutro...

Dajcie znać w komentarzach, kto z Was Drodzy Miłośnicy kęckiej historii miał, tak jak ja, przodka na emigracji za oceanem, a może na Saksach ? Czy wrócili ? Czy jak mój pradziadek, zostali na zawsze w nowej ojczyźnie?

Marta Tylza-Janosz

Co słychać w dawnych Kętach?Przerwa w publikowaniu postów na "Kęty historycznie" może niektórych miłośników kęckiej hist...
09/09/2026

Co słychać w dawnych Kętach?

Przerwa w publikowaniu postów na "Kęty historycznie" może niektórych miłośników kęckiej historii zastanawiać. Jednakże, to że mniej teraz publikuję, wynika z nieprzerwanych prac nad poznawaniem nowych wątków miejskiej historii. Ale nie tylko...
Już niebawem w renomowanym kwartalniku "Muzyka" Polskiej Akademii Nauk, ukaże się mój, opracowany we współpracy z prof. Jerzym Rajmanem z UKEN z Krakowa, artykuł o kulturze muzycznej dawnych Kęt. Nasze ustalenia wywracają do góry nogami historię polskiej organologii w sprawie najstarszych w Polsce organów z pedałem - Jana Wanca w kościele parafialnym w Kętach. Oprócz tego zamieściliśmy tam nieznane wątki o kościołach, silnym ośrodku produkcji organów w mieście oraz udało się odtworzyć nieznane informacje o organistach, aż od 1598 r.

Na ukończeniu jest już również mój artykuł o roku 1906 w Kętach. Wszystko czego nie udało się mi tu opublikować, trafi do tego opracowania, a jak zgodzi się redakcja "Almanachu Kęckiego" można będzie go tam przeczytać. A będzie o czym... Pojawią się wątki walki między frakcjami w radzie gminnej, pokręcone losy właścicieli kamienic na Rynku, problemy inwestycyjne, ale i nieobyczajne, towarzyskie zjawiska, w tym prostytutki, golasy biegające po mieście, złodzieje ubrań nad Sołą oraz przykład miłości Kęczan do innowierców w postaci głośniej sprawy pobicia ewangelików. No i wiele więcej...

Do tego zbieram materiały do historii stowarzyszeń z terenu miasta, szczególnie OSP. W czasie moich pobytów w archiwach znajduję cudowne dokumenty, z których wyłaniają się nieznane do tej pory sprawy, sprawki i statystyka... Wszystko to do dwóch książek nad którymi pracuję obecnie.

Co udało się mi zebrać ? Na przykład serię dokumentów emigrantów z Ameryki, szczególnie osobiste listy do rodzin mieszkających w Kętach, ale w Bulowicach, Czańcu, Kobiernicach, Porąbce, Bujakowie.
Interesujące są również arkusze spisowe strat po II wojnie światowej. Mieszkańcy miasta - każdy, kto poniósł stratę przez działania Niemców szacował to co utracił, łącznie z uwięzieniem i uszczerbkiem na zdrowiu i życiu. Bardzo często wiele osób dołączało również opis strat poniesionych od stacjonujących wojsk rosyjskich.

Kończę również przeglądać stare księgi hipoteczne, na podstawie których mogę poznać zmiany właścicieli poszczególnych domów, ale i majątku mieszczan kęckich - te ciekawe informacje zawarte są w testamentach. Mam już nawet swoje ulubione postacie, w tym wiele kobiet, z różnym poziomem bogactwa. Bardzo lubię czytać co też Kęczanie mieli w swoich domostwach, ale szczególnie jakie nosili ubrania i posiadali rzeczy osobiste.

Niemniej jednak znajduję dużo indywidualnych spraw, sprawozdań itp. Wśród nich bardzo ciekawe są XIX wieczne dokumenty podróżne, uprawniające do przemieszczania się, np. paszporty, karty podróżne, wnioski o wydanie paszportu. Ich wybrane przykłady załączam do postu. Pochodzą ze zbiorów Starostwa w Białej, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach, Oddział w Bielsku-Białej.

Marta Tylza-Janosz

Adres

Kęty Gmina

Strona internetowa

Powiadomienia

Bądź na bieżąco: wyślemy Ci e-mail, gdy Kęty historycznie opublikuje nowości i promocje. Twój adres e-mail nie zostanie wykorzystany do żadnego innego celu, a subskrypcję możesz anulować w dowolnym momencie.

Skróty

Udostępnij