14/09/2026
Brema podobnie jak Hamburg była nazywana „drzwiami do Ameryki”.
Wielu mieszkańców Kęt i okolicznych wsi przybywało do tego niemieckiego portu koleją z Dziedzic, by mając wykupiony bilet u jednego z agentów towarzystw zajmujących się organizacją drogi za ocean, wsiąść na pokład jednego z pasażerskich statków w oddalonym kilkadziesiąt km od centrum porcie Bremerhaver.
W sobotę 10 maja 1913 r. w podróż przez Atlantyk wypłynął S.S. „Grosser Kurfürst”, gdzie ma międzypokładzie w klasie 3 znaleźli się Kęczanie. Jedenastego dnia oczom pasażerów ukazało się wybrzeże Nowego Yorku, z witającą podróżnych Statuą Wolności. Emigranci schodzili na ląd na wyspie Ellis, gdzie przechodzili rejestrację oraz badania sanitarne. Rewidowano również ilość gotówki, którą deklarowali przybywający. W spisie pokładowym statku Jan Woźniak i Jan Gawęda zaznaczyli, iż każdy z nich posiadał po 50 dolarów, lecz sprawdzający ich urzędnik amerykański zweryfikował jej stan do 28 dolarów. Zapisano również cechy charakterystyczne obu Kęczan: Jan Woźniak, lat 40, brązowa czupryna, oczy brązowe i 167 cm wzrostu, jego szwagier – brązowe włosy, niebieskie oczy i 165 cm wzrostu.
Po zakończeniu urzędowych czynności i przyznaniu prawa do przebywania na terenie USA obaj Janowie ruszyli do Buffalo. Po dotarciu do kuzynki Marii, obaj zamieszkali w hotelu Stanford, a następnie w polskiej dzielnicy na ul. Broadway. Tam też obaj pracowali. Codzienna rzeczywistość z dala od domu nie była jednak tak uciążliwa, jak to się często zdarzało w obcym kraju. Społeczność Polonii liczyła tam bowiem kilka tysięcy osób. Działało wiele polskich organizacji, takich jak Sokół, Towarzystwa Pomocy. Dzieci uczyły się w polskiej szkole, a życie religijne skupiało się wokół kościoła pw. św. Stanisława. Na ul. Broadway, szczególnie w okolicach skrzyżowania z Fillmore Avenue znajdowało się wiele polskich sklepów, zakładów rzemieślniczych i domów. Codziennych wiadomości dostarczała gazeta „Dziennik dla Wszystkich”.
To właśnie ona dnia 29 czerwca 1914 r. doniosła o wypowiedzeniu wojny przez Austrię Serbii. Tak zaczęła się I wojna światowa. Po jednej stronie konfliktu stanęły głównie Serbia, Rosja, Francja i Wielka Brytania, po drugiej Austro-Węgry, Niemcy, Turcja. Stany Zjednoczone zostały neutralne aż do 1917 r., mając swoje kłopoty z Meksykiem. Niemniej jednak redakcja polskiego czasopisma w Buffalo, zapewne jak i Polonia, prezentowała najczęściej wrogość wobec Nieniec, mniejszą wobec Rosji. Najmniej uwagi poświęcano Austro-Węgrom. Do czasu… Wraz z jesienną ofensywą Rosjan w Galicji i przybliżaniem się frontu do Krakowa do Polonii zaczęły docierać niepokojące wieści...
Nie wiemy czy Jan otrzymywał listy od Bronisławy o napływie do Kęt licznych uciekinierów ze wschodu, o odgłosach wybuchów z okolic Krakowa oraz doniesieniach o tym, kogo z jego kolegów zwerbowano do wojska i kto zginął. Mimo odparcia ofensywy rosyjskiej i oddalenia frontu na wschód wojenna rzeczywistość Kęczan stawała się coraz cięższa. O ile Jan przesyłał pieniądze żonie w 1913 i 1914, co ratowało rodzinę i dawało duży zastrzyk gotówki (przelewy po 100 K, 200 K zapewniały wyżywienie na pół roku), to już w połowie 1915 r. przekazy pieniężne z USA do Austrii zostały wstrzymane. Bronisława utrzymywała się wtedy z szycia, lecz tylko do czasu kiedy ludzie dysponowali jeszcze funduszami. Niestety szybko jednak ograniczenia wojenne w zakresie żywności i zakaz sprzedaży pewnych produktów, doprowadziło do drożyzny i inflacji. Wartość pieniądza drastycznie spadła.
W Ameryce było inaczej. Cała trójka kęckich emigrantów miała pracę i powodziło się im dość dobrze w porównaniu do innych. Jan zarabiał dziennie 3 dolary, czyli 24 korony, w tym samym czasie w Kętach zarabiałby ok. 8 koron. We wrześniu 1915 r. Jan kupił mały warsztat szewski. Zamówień miał dużo. Inwestycje sfinansował z pożyczki od kuzynki Marysi – Mani i własnych oszczędności. Był pełny optymizmu i wierzył, że da sobie radę. Tęsknił tylko bardzo za Bronią i dziewczynkami. Wszak Irenka już szła do szkoły, a jemu zależało, by się dobrze uczyła. Martwił się tym, że nie wie co dzieje się w rodzinnych Kętach. We wtorek 19 października przelał na papier wszystko, co od kilku dni krzątało się po głowie.
„Bufallo 19 października 1915 , Broadway 896
Najdroższa Broneczko!
Co słychać u Ciebie? Czyś zdrowa i dzieci także; ja Bogu dzięki jestem zdrów. Donosze Ci Droga Broniu, że już robię i to kupiłem szewski interes za 125 dol. A nie pisałem Ci gdyż Mania Ci o tem pisała, a ja chciałem widzieć jak mi to pójdzie. Robię już tu 4ty tydzień i dzięki Bogu idzie mi dość dobrze, żeby tylko tak szło dalej, gdyż kilka domów koło mnie założy jeden szewc też taki interes, a to zawsze dla mnie nie dobrze, ale cóż robić.
Teraz Ci donoszę że płace tu za to 15 dol. miesięcznie a światło tj. gaz 1.40 i mam ładny warsztat i zaraz drugą stancję, to tu śpie i jak mam czas to sobie sam gotuję, a jak czasu nie ma to zjem zimne lub nic.
Bo tu nie jest tak jak w kraju, teraz przyniesie i zaraz chce zrobić.
O ile tylko będę mógł, to Ci co pośle i w drugim liście Ci napisze ile mniej więcej zarobię, bo teraz się tak obliczyć nie mogę, bo to widzisz musiałem wszystko kupić. Ja na to wszystko pożyczyłem od Mani 130 [Mania – Maria Schenk - MTJ]. A swoich miałem 45 ale jestem winien gospodyni za ten czas co nie robił, ale gdy mi P. Bóg da zdrowie i robotę, to się nie muszę tak trapić, bo się zarobi i wszystko się odda, więc się nic nie trap.
Posyłam Ci fotografie na płótnie ślubną (można prać) w drugiem liście, więc się zapytuj jakby nie doszła, również Ci donoszę, że Peszat się ożenił w Canadzie; z rusinką, ale on mi o tem nie pisał, tylko jeden z którem tam robiłem, w głowie mi się to pomieścić nie może, i tam kupił dom.
Jak tam u was urodzaje i powietrze, u nas jest ładnie, ale za dużo deszczu. Jak Ci pośle co centów, to sobie kup na zime chociaż ziemniaków, bo wojna to kto wie kiedy się zakończy.
Czyś mi posłała Ili [Ila – Irenka Wożniak, najstarsza 8-letnia córka Jana] fotografie ? Jakże to na nią czekamy !! I doczekać się nie można ! Do mnie pisz na mój adres, a listu nie opłacaj. Czy Władek [Władysław Gawęda – młodszy brat Bronisławy] co pisze, posłaliśmy mu 25 k. które odebrał.
Jak mi będziesz pisać to mi wszystko opisz kogo zabili, pisz mi dużo, a Ila też mi niech co napisze i do Mani także i do Janka też, będziemy się cieszyć.
Czy babusia [teściowa Jana – Julia Gawęda] zdrowa, a Lola [Eleonora Gawęda, młodsza siostra Bronisławy] co tam porabia? Czy jeszcze taka zła, a Ciocia Mancia, opisz mi wszystko. Czy Ilo chodzi do szkoły? I dobrze się uczy? Niech się uczy dobrze, bo jak Tata przyjedzie po wojnie to jej przywiezie ładny zegarek. Pilnuj dzieci bo to teraz jesień, a i zimno też za pasem. A dzieci niech słuchają Drogiej mamusi. Pozdrawiam wszystkich w domu, P. Piskorczyków [Antoni i Agata Piskorczyk] też. Całuję wszystkie dzieci Ile, Bronie, Jadzię, Cesie, niech was Bóg Wszechmocny ma w swojej opiece. I Tobie moja najdroższa żono życzę ci zdrowia i siły, obyście jakoś mogli wyżyć, aż ja kiedy wrócę. Ściskam Cię i całuję moja Droga Broneczko !
Twój wierny Jan.”
Dwa miesiące później krótki, ale jakże wymowny, będący ogromnie ważnym wyznaniem win, list napisała do kuzynki Bronisławy – Marysia [Mania]
„Buffalo dnia 23.11.1915 r.
Pisałam Tobie i Mamie żeśmy posłali wam paczki trzewikami i płaszczyki dla dzieci ale bardzo nam przykro żeśmy was zawiedli ale nie z naszej winy bośmy posłali ale wrócili wszystko z Nowego Jorku, bo na okręt nie chcieli przyjąć paczek żadnych do Austrii i Niemiec aby tylko do Rosji a przed tem pisali ze wszędzie można wysłać paczki z prezentami na gwiazdkę i bardzo nam żal żeśmy tak was wszystkich oszukali, ale i nam krzywda bo musimy na tem stracić, ale cóż robić, cieszyło nas to bardzo żeśmy mogli co wam posłać a tu się tak urwało. Więcej nie mam co pisać jak tylko ściskam i całuję drogą Mamę, Celie, Bronie, Osię i dzieci was szczerze kochająca Mania. Pisz znów.”
Listy dotarły… Jako jedne z wielu zachowanych przejawów emigranckiej przeszłości Kęt i okolicznych wsi, przeleżały ponad 110 lat w aktach Starostwa w Białej, dziś przechowywanych w Archiwum w Bielsku-Białej. Wraz z przekazami pieniężnymi znajdują się one w teczce aktowej Bronisławy Woźniak, żony Jana. Dokumenty stanowiły załączniki do wniosku o wypłatę zasiłku dla pozbawionych dochodów krewnych amerykańskich emigrantów. Wniosek złożyła z końcem października 1917 r. Była do tego zmuszona. Wtedy bowiem USA w związku z wypowiedzeniem wojny Niemcom, zakazały obrotu gotówkowego z tym krajem i jego sojusznikami, czyli również z Austro-Węgrami. Wiele rodzin, podobnie jak Woźniakowie, stracili jedyne źródło utrzymania, jakim były przekazy pieniężne od rodziny zza oceanu. Wniosek został pozytywnie rozpatrzony przez władze i Bronisława zaczęła otrzymywać co miesiąc 240 Koron, niewiele w obliczu ówczesnych realiów rynkowych, ale zawsze coś. Wraz z zakończeniem wojny i powstaniem państwa polskiego wypłata pomocy ustała. Mimo złożenia prośby o dalsze wypłacanie zasiłku przez żonę Jana w styczniu 1919 r., rodząca się w bólach nowa ojczyzna odmówiła jego przyznania. I tu opowieść się urywa.
Szukałam informacji, czy Janowie wrócili do Polski i kiedy. A jakże! Zapewne było to przed 1924 r., kiedy to Jan Gawęda, który mieszkał już w Siemianowicach ożenił się w Kętach z Jadwigą Drabczyńską.
A Jan i Bronisława ?
Na kęckim cmentarzu, w jego starszej południowo-wschodniej części, znajduje się stary nagrobek. Na płycie frontowej z wypisanymi danymi, widnieją dwa zdjęcia – po lewej, ciemnowłosej Bronisławy Woźniak, po prawej – niestety bardziej wyblakłe – Jana Woźniaka. Oboje zmarli w domu rodzinnym Gawędów, tym samym roku – 1958, wpierw w kwietniu Jan, a miesiąc później i ukochana Jana – Broneczka…
Marta Tylza-Janosz