21/10/2026
Do lutego 1949 roku egzekucje we Wrocławiu wykonywane były przez pluton egzekucyjny, a potem już tylko metodą katyńską: strzałem z pistoletu w tył głowy.
Zwłoki z wrocławskich więzień przy ul. Kleczkowskiej i ul. Sądowej dostarczano na Cmentarz Osobowicki późnym wieczorem lub wczesnym rankiem. Groby były już wykopane. Pochówków dokonywano pod okiem uzbrojonych strażników więziennych. Nikt z zewnątrz, nawet rodziny zmarłych, nie miał prawa w nich uczestniczyć. Rodzin nie zawiadamiano o śmierci bliskich. Listów pożegnalnych nie wysyłano.
Wielu więźniów pochowano w ubraniach lub bieliźnie, w drewnianych skrzyniach bez wieka. Niektórzy zachowali przy sobie, zapewne ukryte przed strażą więzienną, medaliki i krzyżyki. Obrażenia na szczątkach wskazują, że do lutego 1949 roku egzekucje wykonywane były przez pluton egzekucyjny, natomiast po tej dacie wyłącznie metodą katyńską: strzałem z pistoletu kalibru 7,62 mm w potylicę.
Na Cmentarzu Osobowickim we Wrocławiu na polach 83B, AVII, AVI i AV (obecne pola 81A i 120) pochowano w latach 1948–1956 blisko 350 więźniów zamordowanych lub zmarłych w obydwu więzieniach. Nie udało się uratować pozostałych kwater więziennych z lat 1945–1948, które w latach 70. i 80. XX wieku przeznaczono pod ponowny pochówek.
Wśród osób pochowanych na kwaterach więziennych znaleźli się działacze podziemia niepodległościowego, żołnierze Armii Krajowej, Zrzeszenia "Wolność i Niezawisłość”, Narodowych Sił Zbrojnych, Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, Konspiracyjnego Wojska Polskiego oraz innych organizacji niepodległościowych.
Przez ponad 20 lat IPN szukał na Cmentarzu Osobowickim grobów ofiar komunizmu, odnajdując je na każdym z pięciu największych więziennych pól grzebalnych. W latach 2024–2025 przeprowadzono ekshumacje szczątków z części pól więziennych 81A i 120, położonych przed pomnikiem Ofiar Terroru Komunistycznego 1945–1956, oddzielając szczątki żołnierzy podziemia niepodległościowego od szczątków pochowanych tam również kryminalistów, agentów gestapo, a nawet funkcjonariuszy UB.
Dzisiaj odbył się pochówek 49 bohaterów.
Uczestniczący w nim Prezydent Karol Nawrocki powiedział:
"Myślę, że każda z tych 49 ofiar myślała (...): ta śmierć nie pójdzie na marne. Jesteśmy gotowi walczyć, bo wierzymy, że Polska będzie wolna, a niespełnione sny powstaną z mogił. Dziś (...) niespełnione sny powstają z mogił".
