18/09/2026
HIỂU ĐỂ BIẾT YÊU THƯƠNG ĐÚNG CÁCH
Trong hành trình nhiều năm làm việc cùng những em bé có nhu cầu giáo dục đặc biệt, có một điều khiến mình trăn trở mãi. Đó là nhiều khi người lớn chúng ta, từ cha mẹ cho đến cả những người làm nghề như mình, vẫn chưa thật sự biết cách đón nhận cảm xúc của một em bé.
Có khi mình không chấp nhận.
Có khi mình vội vàng gạt đi.
Có khi mình khước từ cảm xúc của con chỉ vì mình nghĩ: “Có gì đâu mà phải như thế?”
Nhưng với một em bé đang gặp khó khăn về ngôn ngữ diễn đạt, câu chuyện đôi khi còn buồn hơn một chút.
Bởi con có cảm xúc, có nhu cầu, có điều muốn nói. Chỉ là con chưa có đủ lời để nói cho người lớn hiểu.
Mình đã gặp rất nhiều em bé như thế.
Con muốn nói: “Con không thích.”
Nhưng con chỉ biết gạt tay mẹ ra.
Con muốn nói: “Con khó chịu vì cô đổi hoạt động rồi.”
Nhưng con chỉ nằm xuống sàn, khóc và không chịu đứng lên.
Con muốn nói: “Em lấy đồ chơi của con, con tức lắm.”
Nhưng con chỉ giằng lại món đồ rồi hét lên.
Con muốn nói: “Con muốn chơi thêm một chút nữa.”
Nhưng khi mẹ bảo cất đồ chơi, con chỉ biết khóc.
Con muốn nói: “Con sợ tiếng máy hút bụi.”
Nhưng con lại bịt tai, chạy trốn và la hét.
Con muốn nói: “Con không hiểu mẹ đang bảo con làm gì.”
Nhưng điều người lớn nhìn thấy lại là một em bé quay mặt đi, không hợp tác, thậm chí hất đồ xuống đất.
Và thế là, rất tự nhiên, chúng ta nhìn thấy hành vi trước khi nhìn thấy cảm xúc nằm phía sau hành vi ấy.
- Có thế mà cũng khóc!
- Con hư quá!
- Không được hét!
- Mẹ nói bao nhiêu lần rồi!
- Có gì đâu mà sợ!”
- Muốn gì thì phải nói ra chứ!”
Mình biết những câu ấy nhiều khi không xuất phát từ sự thiếu yêu thương.
Bố mẹ mệt.
Thầy cô sốt ruột.
Người lớn muốn con tiến bộ.
Muốn con biết nói, biết chờ, biết hợp tác, biết cư xử phù hợp.
Nhưng rồi mình cứ tự hỏi mãi:
Nếu con chưa đủ lời để nói, chúng ta lại yêu cầu con phải nói ra bằng cách nào?
Một em bé có vốn từ còn hạn chế, câu nói còn ngắn, khả năng diễn đạt nhu cầu chưa tốt, đâu dễ dàng nói được:
“Con đang thất vọng vì mẹ dừng trò chơi của con.”
Có khi con chỉ có thể khóc.
Con cũng chưa thể nói: “Con khó chịu vì em lấy đồ chơi mà chưa hỏi con.”
Nên con giằng lại.
Con chưa thể nói: “Con sợ âm thanh này và con muốn mẹ giúp con.”
Nên con bịt tai và chạy.
Nếu những biểu hiện ấy cứ liên tục bị gạt đi, con có thể ngày càng khó tìm được một cách giao tiếp phù hợp hơn. Có em bé bùng nổ mạnh hơn. Có em bé thu mình lại. Có em bé dần không còn muốn tìm đến người lớn để chia sẻ điều mình đang trải qua.
Vậy nên, mình thường nhắc các bố mẹ và đồng nghiệp của mình: Hãy thử nhìn hành vi như một dạng ngôn ngữ.
Không phải để mặc nhiên chấp nhận mọi hành vi của con.
Mà để thử đọc xem: Con đang muốn nói điều gì mà chưa nói được?
Khi con khóc vì phải cất đồ chơi, thay vì vội nói:
- Có gì đâu mà khóc!”
mình có thể ngồi xuống bên con và nói hộ:
“Con đang tiếc à…”
“Con muốn chơi thêm…”
“Con chưa muốn dừng…”
Rồi từ những điều rất dài ấy, mình giúp con có một cách nói ngắn hơn:
“Chơi thêm.”
“Con muốn nữa.”
Nếu con chưa nói được, cũng không sao.
Một cử chỉ, một bức tranh, một đồ vật, một lựa chọn giữa hai thứ… đều có thể trở thành cây cầu để con biểu đạt.
Khi con giằng đồ chơi của em, thay vì chỉ nói: “Không được giành!”
mình có thể giúp con hiểu điều đang xảy ra bên trong:
- Con đang tức vì em lấy đồ của con.
- Con muốn lấy lại.
- Con nói: Cho con.
Khi con bịt tai chạy vì tiếng máy hút bụi, thay vì gạt đi: “Có gì đâu mà sợ!”
mình có thể chậm lại:
- Ừ, tiếng này làm con sợ.”m
- Con không thích tiếng này.
- Con muốn mẹ ở đây.”
Rồi sau đó, khi con đã đủ bình tĩnh, mình cùng con tìm một cách để đi qua nỗi sợ ấy.
Đó chính là lúc chúng ta đang dạy ngôn ngữ thông qua cảm xúc.
Không chỉ dạy con thêm một từ.
Mà dạy con dùng lời nói, cử chỉ hay bất cứ phương tiện giao tiếp nào con có để nói:
Mình đang cảm thấy gì.
Mình muốn gì.
Mình không thích điều gì.
Mình cần người khác giúp mình thế nào.
Và có một điều mình luôn muốn nhắc thật rõ: Công nhận cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi.
Con được phép tức giận, nhưng con cần học cách không ném đồ, đánh người.
Con được phép thất vọng, nhưng con cần học cách chấp nhận khi một hoạt động kết thúc.
Con được phép sợ, nhưng chúng ta sẽ cùng con học cách tìm kiếm sự trợ giúp thay vì chạy và la hét.
Con được phép không thích, nhưng con sẽ dần học cách nói:
A Không. - Con không thích.
- Con muốn cái khác.”
Đó là cả một quá trình.
Và với một em bé đang khó khăn về ngôn ngữ, người lớn có thể sẽ phải nói thay con rất nhiều lần trước khi con có thể tự nói cho mình.
“Con đang buồn.”
“Con đang tức.”
“Con không thích.”
“Con muốn thêm.”
“Con muốn nghỉ.”
“Con cần mẹ.”
Những câu rất ngắn ấy tưởng như nhỏ bé, nhưng lại là những viên gạch đầu tiên để xây nên một năng lực rất lớn:
khả năng hiểu chính mình và làm cho người khác hiểu mình.
Vậy nên, thay vì chỉ hỏi:
“Làm thế nào để con hết khóc?”
mình mong cha mẹ và thầy cô thử hỏi thêm một câu:
“Nếu con chưa thể nói bằng lời, con đang cố nói với mình điều gì bằng hành vi này?”
Chỉ cần chúng ta đổi câu hỏi, đôi khi cách chúng ta nhìn một em bé cũng thay đổi.
Chậm hơn một chút.
Quan sát kỹ hơn một chút.
Nói ít hơn một chút.
Và trao cho con thêm một cơ hội để được hiểu.
Bởi với một em bé đặc biệt, dạy giao tiếp không chỉ là dạy con nói được nhiều từ hơn.
Đó còn là giúp con từng bước hiểu được mình đang cảm thấy gì, mình muốn gì, mình không thích điều gì…
và quan trọng nhất,
mình có thể làm thế nào để người khác hiểu mình.
Có lẽ, yêu thương một em bé đôi khi không phải là làm cho con ngừng khóc thật nhanh.
Mà là đủ bình tĩnh để ngồi xuống bên con, nghe điều con chưa thể nói, rồi từ từ dạy con một cách khác để nói ra.
HIỂU ĐỂ BIẾT YÊU THƯƠNG ĐÚNG CÁCH.
Thương ơi là Yêu,
cô Trẻcon ở Hạt Mầm Alpha — nơi giáo dục đặc biệt không bắt đầu từ giáo án mẫu mà từ cách NHÌN MỘT EM BÉ.