ترکمن های ولایت پروان "Torkman Hae Walayat Parwan"

در کابلستان بوده است.
می توان گفت :
که مردم دره ترکمن هم از بقایای کوشانی ها میباشند.
طبق کتاب پژوهشی در تاریخ ترکمن ها اثر حاجی کاظم یزدانی، مردمان دره ترکمن در گذشته های دور در سراسر دره غوربند سکونت داشتند.
اما فعلا در دره ترکمن محصور شده اند.
یک نکته را در همین جا می خواهم یاد آور شوم که ترکمن های سمت شمال و ترکمن های ولایت پروان دارای یک قسم رسم و رواج و غذاهای محلی هستند !
و از نظر قواره و شکل هم باهم مشابه هستند !
که این نشان میدهد که ترکمن های شمال و ترکمن های ولایت پروان هر دو یکی است !
اما در اثر تجاوزات گوناگون ترکمن های پروان زبان ترکمنی خویش را از دست داده اند !
و این را تاریخ نویسان تایید کرده اند
آقای یزدانی می نگارد :
تورکمن ها که جمعیت شان از 80 هزار نفر تجاوز می کند در ولسوالی سرخ پارسا و در غرب ولایت پروان بسر می برند .
آنان مانند سایر تورکمن ها مردمی اند : شجاع غیور مهمان نواز درست کار زحمتکش و نسبت به سایر مردم در وضع اقتصادی بهتری قرار دارند.
عده کثیری از آنان در کابل زندگی می کنند.
ترکمنی ها به زبان فارسی تکلم می کنند و در گذشته های دور در سراسر دره غور بند و چهارده غوربند استیلا داشتند .
اما امروزه فقط در دره ترکمن محدود و محصور شده اند.
بابر شاه در بابر نامه از ترکمن ها یاد کرده است و در بین سال های 913 تا 916 هجری یک بار از تنگی اژدهار عبور نموده است .
در آن زمان ترکمن های این منطقه شتر نیز تربیت می کردند !
زیرا بابر می نویسد :
که یک نفر از شتران ترکمن ها را خریده و کباب کرده است که گوشت بسیار خوشمزه داشته و با گوشت گوسفند چندان فرق نمی شده است .
طبق نوشته های حاجی کاظم یزدانی که ترکمن ها در سراسر دره غوربند سکونت داشتند.
و این همجواری غوربند و کابل این گفته را ثابت می کند که مردم دره ترکمن می تواند از بقایای کوشانی ها باشند.
و این رانده شدن و محصور شدن در دره ترکمن طبق گفته های حاجی کاظم یزدانی بعد ها انجام شده است.
و همین مناطق غوربند امروزی تحت اداره حکومت کوشانی ها بود.
از سوی دیگر همین نام که این دره به آن یاد می گردد.
خود گواه بر ترک بودن این مردم را ثابت می کند.
در مناطق دره ترکمن غارهای وجود دارد که شباهت به غارهای شهر بامیان در همجواری بودا را دارند.
و این غار های بامیان در زمان امپراتوری کوشانی ها کنده کاری شده است.
و بعد ها شهر بامیان تحت تسلط مغل ها در آمد.
من که خود از تعداد از آنها دیدن کرده ام ، بعضی از آنها غیر قابل تشخیص است برای مردم عادی ، که خاتمه ی این غارها به کجا می انجامد.
این گونه غار ها را می توان در منطقه سموجای علی خانی پیدا کرد ، و نمونه های آن در بعضی از قسمت های دره ترکمن هم است.
این غار ها که در بلندی های کوه ها قرار دارند، با داخل شدن ، در می یابید که یک راه به راه های جداگانه می انجامد.
اگر چیزی مثل ریسمان و تار با خود نبری ، ممکن است که راه خروجی را نتوانید پیدا کرد.
در همین منطقه سموجای علی خانی که این غار ها وجود دارد ، در کنار یکی از این غار ها در بلندی کوه مجسمه ای است ، که یک خانم را به همراه فرزند اش نشان می دهد ، و این مجسمه از سنگ تراشیده شده است.
و در همین منطقه مجسمه از کله اژدهار بود ، در بلندی کوه که بالا شدن به آنجا سخت دشوار بود .
که در این سال های آخر دزدیده شده است.
و در مقابل همین مجسمه کله اژدهار ، مجسمه یک گربه بود ، که این هم در بلندی واقع شده بود.
چشمان این گربه به شکل بود که از طرف شب همان منطقه کوچک ، بین دو کوه را روشنی می بخشد .
و آنهم در این سال های آخر دزدی شده است.
از این نمونه ها که در دره ترکمن از قبیل مجسمه ، گربه و غار یاد کردم ، به این دلیل است که بیشتر شباهت به کنده کاری های که در بامیان پیدا شده است ، شباهت دارد .
و این می تواند گفته های ما را ثابت کند که ، مردم دره ترکمن از بقایای کوشانی ها می باشند.
من در ویب سایت ویکی پدیا در مورد اصلیت مردم دره ترکمن نوشته ی را خواندم که :
عنوان "ترکمن های افغانستان" را داشت.
این شرح :
( عده ‌ی از ترکمنها در افغانستان، به نام هزاره یاد می‌شوند.
و عده هم بنام ترکمن یاد میشوند .
که در منطقه ‌ی به نام دره ترکمن در ولایت پروان مسکن گزین شده هستند .
در اففانستان اقوام ترکمن سنی مذهب وشیعه مذهب هستند ،
که به نام ترکمنی سنی و ترکمن های شیعه یاد می‌شوند ، که قبلا همه این اقوام به مذهب سنی حنفی بودند .
که بعدها حدود نود الی صد سال است که عده‌ ی ازاین قوم به مذهب تشیع روی آورده اند.
این قوم از طایفه‌ ی به نام (علی ایلی) که یکی ازطوایف ترکمن است هستند .
که خودشان هم تا اکنون خود را به نام "علی ایلی" یادمی‌کنند.)
اینکه در این نوشته کوتاه آمده است که مردم دره ترکمن سنی حنفی بوده است ،
و در این صد سال آخر به فرقه شیعه گرایش پیدا کرده اند قابل تایید است.
همین اکنون بعضی از بزرگان دره ترکمن هستند که این را تایید می کنند .
اینکه چگونه و چی زمانی به شیعه گرایش پیدا کرده اند سندی در اختیار نیست.
اما این را می خواهم یاد آور شوم که :
این گرایش به فرقه شیعه بیش از صد سال قبل اتفاق افتاده باشد.
و دیگر اینکه مردم دره ترکمن از طایفه "علی ایلی" باشد یا خیر، قابل تایید است .
امروزه مردم دره ترکمن به نام ترکمنی ها مشهور هستند .
در دره ترکمن در کنار ترکمنی ها ، مردم سادات هم زندگی دارند ، که نفوس آنها بسیار کم می باشد .
از مردم دره ترکمن در جاهای دیگر هم سکونت دارند :
مثل دره صوف در ولایت سمنگان ، ولایت پنجشیر وغیره ...
اینکه مردم ترکمن در کدام نقاط از پنجشیز سکونت دارند،
در این مورد معلومات کافی در دست ندارم.
در ولایت پنجشیر قریه ی است به نام "ترکمن " و قوم است به نام "کوچک" ، "کوچک" نام قوم ی است .
در قریه علی خانی دره ترکمن !
پس حدس می زنم که این ترکمن ها از همین قوم "کوچک" دره ترکمن به پنجشیر محاجرت کرده باشند .
که در همین قریه هزاره ها و قوم کوچک ساکن میباشند .
و فعلا تابعیت هزاره را گرفتند .
و این مهاجرت را کهن سالان مردم دره ترکمن هم تایید می کند.
اما در مورد ترکمن های که در دره صوف ولایت سمنگان سکونت دارند.
در این آخر ها نوشته ی را خواندم از آقای "عبدالمؤمن طلوع" در ویبلاگ شخصی اش که عنوان اش :
" وضعیت معارف در ولسوالی دره صوف" را داشت.
در این مقاله بر علاوه که آقای طلوع وضعیت معارف را بررسی کرده بود ، در کنار آن معلومات نسبتا خوب در مورد ترکمن های که در انجا سکونت دارند ، ارایه کرده بود .
آقای طلوع می نگارد :
((ولسوالی دره صوف بالا با دارا بودن 000 108 جمعیت اولین ولسوالی درجه اول در ولایت سمنگان به شمار میرود .
در این ولسوالی اکثریت جمعیت آن را هزاره ها و ترکمن ها تشکیل می دهد :
که به 3 دسته بزرگ هزاره ها و ترکمن ها تقسیم شده است :
1: دسته یوسفی ترکمنی ها :
این دسته از ترکمن های دره صوف بیشتر در بخش شرق دره صوف سکونت دارند و مناطقی چون :
نوآمد ، شیخه ، اجریم ، قرغنه ، دایکلان ، دروازه وغیره ....
به این قوم ترکمن می گویند !
2 : ترکمن ها از دره ترکمن ولایت پروان مهاجر شده اند .
3 : قریه حسنی : این قوم نیز یکی از قریه جات است که در آن اکثرآ هزاره ترکمن زندگی می نمایند .
عده ی ترکمن ها هم در دره صوف جمعیت زیاد دارند . ))
از مناطق ترکمن نشین که آقای طلوع نام می برد،
نام های مانند "شیخه" و "قرغنه" نام آشنا هستند.
همین اکنون ، دو قوم در دره ترکمن به همین نام ها خوانده می شود.
پس حدس می زنم که ترکمن های دره صوف از همین دو قوم بوده باشند، که بعدا به دره صوف مهاجرت کرده اند.





اقوام بزرگ دره ترکمن :
درۀ ترکمن به دو قوم مشهور و بزرگ تقسیم و بخش شده اند :
1 : بچه شادی !
2 : منصور !
بچه شادی به سه قوم نام تقسیم شده اند :
1 : الله داد !
2 : خدیر !
3 : شیرک !
منصور نیز به سه قوم تفریق شده :
1 : قوم فدا !
2 : قوم دیده !
3 : قوم کوچک !
قریه های بزرگ و مشهر دره ترکمن عبارت اند از :
الف : در قوم منصور :
قریه دولت خانی ، قریه علیخانی !
ب- در قوم بچه شادی :
جلگه خدیر : دهن نعل ، دهن پرانداز ، دهن اولیا ، و قول نعل ، دهن گلک ، قول گلک ، قول دسترزن و آب پوش ، دهن خاکریز ، قول خاکریز ، قول غجور و قول قفزار وغیره ...

آیین مردم دره ترکمن :
مردم دره ترکمن مسلمان هستند و شیعه و سنی :
که البته شیعه جعفری و شیعه اسماعیلی و سنی حنیفی که اکثریت مردم آن شیعه جعفری هستند !
و یک تعداد هم شیعه اسماعیلی هستند ، و تعدادی هم سنی حنیفی و این که که هیچ گونه تبعیض را نمی توان در بین این ها شاهد بود.
و این جز افتخارات مردم دره ترکمن است که تا به امروز در بین شیعیان جعفری و شیعیان اسماعیلی هیچ گونه خشونت مذهبی را شاهد نبوده ایم.
و هیچ گاهی شیعیان اسماعیلی به خاطر عقیده شان مورد توهین و تحقیر قرار نگرفته است ،
و همین طور شیعیان جعفری مورد تحقیر واقع نشده است.
جمعیت دره ترکمن :
من آمار رسمی در اختیار ندارم تا نشان بدهم.
از سوی دیگر آمار های که دولت های قبلی ارایه کرده اند بیشتر غرض آلود است تا واقعیت !
که باری در دهه 50 عبدالروف ترکمنی مدیر مسول و ناشر هفته نامه "پیام وجدان"، در برابر امار نفوس ترکمنی ها ارایه شده بود، موضع سخت گرفت ، و آنرا عاری از حقیقت دانست.
مرحوم عبدالروف ترکمنی در کتاب ارزشمند خود به نام :
" تطور مردم هزاره افغانستان" می نویسد :
که نفوس دره ترکمن یک صد هزار می باشد ، و همین طور آقای "حاجی یزدانی" در کتاب خود بنام :
"پژوهشی در تاریخ هزاره ها" می نگارد، که نفوس دره ترکمن بیش از هشتاد هزار می باشد.
پس در این صورت تا زمانی که نفوس شماری دقیق انجام نگردد ، مشکل خواهد بود که قطعی در مورد نفوس دره ترکمن امار ارایه کرد !
اما از آنجای که عبدالروف ترکمنی خود از دره ترکمن است ، و تاریخ نویس و روزنامه نگار بود ، و از نزدیک با دره ترکمن آشنایی داشت ، این نشان می دهد که معلومات نسبتا موثق در مورد نفوس دره ترکمن داشته باشد.
خوب حالا اگر آمار ارایه شده توسط مرحوم عبدالروف ترکمنی را بپزیرم ، در این صورت نفوس دره ترکمن حالا باید بیش از یک صد و پنجا هزار باشد .
چون نوشته آقای ترکمنی در دهه بین 50 -60 تحریر شده است.
و حالا سی سال از آن می گزرد . بنا نفوس دره ترکمن را بین یک صد بیست تا یک صد و پنجا هزار می دانیم.
شاید، یکی از دلایل که آقای حاجی کاظم یزدانی نفوس دره ترکمن را بیش از 80 هزار دانسته است ، این باشد که آقای یزدانی، تنها مردم که در کابل و دره ترکمن سکونت داشته اند، به حساب آورده باشد.
در حالی که تعداد زیاد از مردم دره ترکمن به شهر های چون مزار شریف و هرات سکونت دارند.
و تعداد زیاد از جمعیت دره ترکمن در کشور های چون ایران ، پاکستان، امارات متحده عربی ، آستالیا و سایر کشور های دنیا سکونت دارند.
از آنجای که من خود از شهر های چون هرات، مزار شریف و کشور امارات متحده عربی دیدن کرده ام ، روی آن می گویم که نفوس دره ترکمن بین یک صد و بیست الی یک صد و پنجا هزار است.
روزی عید ، مردم دره ترکمن به پارک ها جمع شده بودند. و هر قوم به صورت جداگانه جمع می شوند و یک قوم به دیدن قوم دیگر در گوشه از پارک می روند و عید مبارکی می کنند،
و معلوم میشود که تعداد زیاد نفوس دره ترکمن در کشور امارات سکونت دارند.
حتی این باور برای چند لحظه به آدم دست می دهد، که تمام نفوس دره ترکمن در کشور امارات متحده عربی جمع شده باشند.
و اگر به شهر های مزار شریف و هرات هم رفت چنین احساس به من دست داد !
در ضمن قابل یاد آوری است که این مردم اکثرآ در کشور امارات متحده عربی همراه با فامیل می باشند.
خوب پس نتیجه می گریم :
که نفوس مردم دره ترکمن بین یک صد و بیست الی یک صد و پنجا هزار است.
قول های فرعی دره ترکمن:
تعداد زیاد نفوس دره ترکمن در قول ها سکونت دارند. گفته می توانیم اگر اکثریت نفوس در قول ها نباشند ، من تخمین می زنم کمتر از نصف نفوس دره ترکمن در همین قول ها سکونت دارند. که این قول ها عبارت اند از :
قول سیوک (سیبک) ، عاشق ، قومرو ، پرانداز ، نعل ، گلک ، سنگینک ، دسترزن ، آب پوش غجور ، خاکریز، و قفزار وغیره ...
پیداوار مردم دره ترکمن :
پیداوار مردم دره ترکمن بیشتر تنباکو ، گندم ، جو ، جواری ، باقلی و اندکی نخود ، لوبیا ، کچالو وغیره ...
و سبزی کاری خیلی اندک و برای رفع احتیاج هر خانه صورت می گیرد.
خربوزه ، بادرنگ و تربوز نیز به پیمانۀ ناچیزی در برخی قراء دیده می شود.
درختان میوه دار که عبارت از :
زرد آلو ، توت ، سیب ، آلوبالو ، گیلاس ، ناک ، بویی ، چارمغز ، بادام وغیره ... در این محل وجود دارد .
که زرد آلو و سیب و توت فراوان میباشد .
انگور نیز بسیار کم دیده می شود.
اما دراین سال های آخر مردم بیشتر تنباکو می کارند . در مناطق که هوا نسبتا گرم است ، تنباکو بیشتر از گندم به چشم می خورد.
و دیگر اینکه در این سال های آخر تقریبا نصف و یا بیشتر زمین های زراعتی به باغ های سیب و زردآلو تبدیل شده است و در بعضی جاها بادام باغ هم به چشم می خورد.
صادرات دره ترکمن :
صادرات عمده دره ترکمن بیشتر تنباکو ، سیب ، چارمغز ، بادام و چوپ می باشد.
مالداری در دره ترکمن:
در این سال های آخر مالداری تقریبا به حساب هیچ می رسد .
اگر بعضی خانواده ها گوسفند نگهداری می کند ، آن بخاطر ضرورت خانواده شان است ، نه به خاطر تجارت !
به همین خاطر بعضی از مواد مورد ضرورت را از کابل وارد می کند.
یکی از دلایل عمده که مالداری را به سقوط کشانده است ، عدم بارش برف و باران کافی در زمستان و فصل بهار می باشد.
غذا های معروف مردم دره ترکمن :
غذا های معروف مردم دره ترکمن عبارت اند :
قابلی ترکمنی ، قطلمه [قطل مه] ، سوجی مال ، کاچی ، تلخوم یا [تلخون] آشک ، شیر روغن وغیره ...
یک نکته را در همین جا می خواهم یاد آور شوم که ترکمن های سمت شمال هم قطلمه و سوجی مال می گویند !
که این نشان میدهد که ترکمن های شمال و ترکمن های ولایت پروان هر دو یکی است !
اما در اثر تجاوزات گوناگون ترکمن های پروان زبان ترکمنی خویش را از دست داده اند !
سطح سواد در دره ترکمن :
اکثریت مردم دره ترکمن با سواد هستند ، البته خواندن و نوشتن را آموخته اند ، یعنی اکثریت مردم مکتب را تا صنف 7-10 خوانده اند !
مردم دره ترکمن متاسفانه کمتر به علم ارزش قایل هستند ، همین که فرزندان شان به صنف ده و یا بالاتر و یا پایین تر می رسد ، از مکتب خارج می شوند ، و به کسب و کار می پردازند ، به همین خاطر است که از مردم دره ترکمن در دانشگاه ها کمتر به چشم می خورد ، و این مایه تاسف است.
اولین لیسه در ترکمن :
من در کتاب "هزاره ها از قتل عام تا احیای هویت "
نوشته آقای "بصیر احمد دولت آبادی" خواندم که اولین لیسه در ولسوالی سرخ پارسا تاسیس شد ،
اما اینکه چه کسی این لیسه را در سرخ پارسا تاسیس کرد، سند کافی در دست ندارم.
من در اینجا می خواهم که چگونگی تاسیس این لیسه و این که چه کسی این لیسه مرا در سرخ پارسا تاسیس کرد ، اشاره ای کنم.
مرحوم "حاجی صالح" پدر "انجینر عباس نویان"
این لیسه را در سرخ تاسیس کرد . حاجی صالح آن زمان وکیل شورای ولایتی در ولایت پروان بود.
مرحوم حاجی صالح میخواست این لیسه را در دره ترکمن تاسیس کند.
اما با مخالفت مردم دره ترکمن مواجه شد ، بعد آز آنکه مردم دره ترکمن مخالفت شان را اعلام کردند ، دولت میخواست تاسیس لیسه را از برنامه کار خارج کند.
اما باز هم حاج صالحی مداخله کرد ، و آنرا به سرخ انتقال داد.
امروزه از برکت آن لیسه مردم سرخ از نگاه علمی در سویه خوب قرار دارند. و این اولین لیسه برای ترکمن های سنی بود که در سرخ تاسیس شد.
البته از اینگونه مخالفت ها در تاریخ معاصر دره ترکمن زیاد است ، و میخواهم یک نمونه دیگر را هم در همین جا یاد آور شوم.
مسله ی سرک دره ترکمن :
من به درستی نمیدانم که این سرک دره ترکمن در کدام سال ساخته شد.
و اینکه چه کسی در ساخت این سرک نقش داشته است ، چیزی نمی دانم.
اما چگونگی ساخت آنرا کم و بیش می دانم ، قبل از آنکه سرک دره ترکمن ساخته شود مردم که به کابل و جاهای دیگر سفر می کردند ، بسیار با مشکلات مواجه بودند .
ابتدا باید به دو آب غوربند می آمد و سپس توسط موتر به جاهای دیگر می رفت ، که از آخر دره ترکمن الی دو آب غوربند بیش از 60 کیلو متر راه است.
زمانی که دولت میخواست به دره ترکمن سرک بسازد ، با مخالفت خوانین مواجه شد.
خوانین از سراسر دره ترکمن به مرکز ولسوالی آمدند و از ولسوال درخواست کردند که سرک نسازند.
ولسوال هم در جواب گفته بود :
خوب اگر شما نمی خواهید ؟؟؟
پس دولت هم از آن صرف نظر می کند.
البته این درخواست ها توام با سر و صدا همراه بود ، که در پیش مرکز ولسوالی جنجال بر پا کرده بودند.
زمانی که درخواست شان از طرف ولسوال پزیرفته شد.
همه شان با شور و شادی به ترکمن بر گشتند.
فردایش بود که دولت ساخت سرک دره ترکمن را با زور و فشار نظامی آغاز کرد .
و با تمام فشار آنرا به آخر رساند.

مکاتب دره ترکمن :
1- لیسه دهن نیک
2- لیسه شهید ذوالفقار
3- لیسه خدیری
4- مکتب متوسطه جامی
5- مکتب متوسطه صغرا شهید دخترانه
6- مکتب متوسطه دهن پرانداز دخترانه
7- مکتب متوسطه گلگ
8- مکتب متوسطه دهن خاکریز
9- مکتب متوسطه پرانداز پسرانه

مراکز صحی دره ترکمن:
1- مرکز صحی دره ترکمن واقع سموجا علی خانی
2- کلینک صحی دهن پرانداز
روابط ترکمن ها با دیگر اقوام :
در مجموع مردم ترکمن با دیگر اقوام شریف افغانستان روابط نیک و حسنه دارند :
از جمله میتوان گفت که :
مردم غوربند ، مردم بامیان ، مردم بلخ ، مردم پروان وغیره ...



شخصیت های سیاسی و اجتماعی دره ترکمن :
1 : از شخصیت های معروف سیاسی - اجتماعی دره ترکمن: مرحوم برات علی خان تاج استاد دانشگاه کابل در بخش حقوق و علوم سیاسی دهه 20، ویک تن از بنیان گذاران حزب وطن به همراه میر غلام محمد غبار 1329، و بنیان گذار "شرکت سهامی هزاره جات" 1328.
2 : مرحوم دگروال عبدالروف ترکمنی تاریخ نویس و اولین ژورنالیست ترکمن ، و ناشر و مسؤل هفته نامه
"پیام وجدان" 1343-1352،
3 : حاجی قاسم لشکری رهبر مبارزین مردم دره ترکمن در کابل در دهه 30 ه ش،
4 : مرحوم وکیل عبدالرزاق توفیق وکیل در پارلمان 1345 و از همراهان حاجی قاسم لشکری در مبارزه برای اعاده حقوق هزاره ها در کابل،
4 : شهید حاجی نادر ترکمنی : وکیل در پارلمان 1348 و رهبر جامعه ترکمن و مبارز دلیر در راستای اعاده حقوق هزاره ها و ترکمن ها در کابل و شخصیت که عملا هزاره ها و ترکمن ها را در قدرت شامل کرد.
بخصوص در موسسات نظامی وزارت دفاع و داخله !
5 : مرحوم حاجی صالح : سابق وکیل در شورای ولایتی ولایت پروان و بنیان گذار اولین لیسه در سطح هزاره جات و یک تن از اعضای ارشد حزب سری اتحاد به رهبری سید اسماعیل بلخی !
6 : مرحوم حاج صمد علی حکمت یک تن از بزرگان دره ترکمن در دوران جهاد و مقاومت،
7 : شهید جنرال شفیع : یک تن از مبارزین دلیر وشجاع در دوران جهاد و مقاومت، که به دست خایین ملت شریف افغانستان (کریم خلیلی) شهید شد !
8 : شهید قومندان ضیا : برادر جنرال شفیع که بعد از شهادت شفیع، قومندان غند 2 مقرر شد،
9 : شهید قومندان جان محمد ترکمنی،
10 : شهید قومندان نصیر رضایی،
11 : شهید قومندان ذوالفقار،
12 : شهید قومندان محرم حسین،
13: شهید قومندان ابراهیم شاه حسینی،
14: قومندان میر علم حُر،
15 : مرحوم آیت الله محمدی وغیره ...