اوزبیک ادبیاتی تاریخی

🌺 Oʻzbek Tili Milliy Kuni 🌺

Bugun – yuraklar ona tilimizning ohangida urayotgan muborak kun.
Oʻzbek tili – tarix tomirlarida oqayotgan muqaddas bir daryo,
Ajdodlarimizning qon va madaniyati bilan qorishgan,
Adabiyot va tamaddun osmonida quyoshdek porlayotgan til.

Bu til – buyuk va qadimiy sivilizatsiyalar farzandi:
Xorazmshohlar saltanati, Temuriylar davlati,
Buxoro amirligi, Qo‘qon va Xiva xonliklari —
har bir turkiy yurtning bag‘rida, o‘zbek tili shukuh va qudrat bilan jarang sochgan.

Amir Temur G‘uragoni davrida bu til – adolat va farmon tili edi;
Alisher Navoiy asrida – sheʼr, hikmat va maʼrifat tili bo‘ldi;
Zahiriddin Muhammad Bobur zamonida esa – Hind saroylariga kirib,
madaniyat ruhini yangi dunyolarga olib bordi.

Buyuk shoir va yozuvchilarimiz –
Alisher Navoiy, Boburshoh, Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom, Cho‘lpon, Oybek, Hamid Olimjon, Erkin Vohidov –
o‘z fikr va qalamlari bilan o‘zbek tilini jahon adabiyoti xazinasiga bog‘lab qo‘ydilar.

Oʻzbek tili – muhabbat va sadoqat tili,
Ona mehri bilan aytilgan allalar, dutor sadolari, xalqning sof yuragi unda jo.
Bu til – millatning ruhi, tariximiz, sha’nimiz va g‘ururimizdir.

Keling, shu muborak k***a faxr bilan aytaylik:
Biz Navoiy va Boburning avlodimiz,
Temur va Qodiriyning vorisimiz,
va o‘zbek tilini yuragimizda bebaho gavhar kabi asraymiz.

Yashasin o‘zbek tili!
Yashasin o‘zbek xalqining madaniyati va g‘ururi! 🌿

اوزبیکلر و تورکمنلر حقیده
ازلدن قانیمیز بیر، جانیمیز بیر،
شکوه و عظمتیمیز، شانیمیز بیـــر.
ایکیمیز بیر یقادن باش چیقرگــن،
قرار و وحدت و پیــمانیمــیز بیر.
وطن باغینی خُرّم یــشنه تــورمیز،
امید و ایستک و ارمانیــمیز بــیر.
قالیب هر ییرده قوردیک مسکن وجای،
ولیکن ایلدیز و بنـیانیمیز بیــر.
ایریشدیک مقصد و منزلگه بـو لکون،
یوره کدن جوش ا‌ورگن قانیمیز بــیر.
ترنُّم ایله رم بیر لیـک نواســین،
یازیلگن حجَّت و بُرهـانیــمیز بیـر

اۉزبېک یازولری تاریخیدن، الفبا
مرکزی آسیاده اېنگ قدیمگی دورلرده یشه‌گن قبیله‌لر تۉغریسیده‌گی دستلبکی معلوماتلر یونان، ایران، چین تاریخچیلری و یازوچیلری اثرلریده، تاشلرده بیتیک قالدیریلگن یازولر و باشقه متریه‌لرده بیان قیلینگن.
مرکزی آسیا خلقلری، جمله‌دن اۉزبېک خلقی قدیمدن تۉرلی یازولردن فایده‌لنیب کېلگن. اۉزبېک یازولری تاریخیده عملده ایشلتیب کېلینگن اساسی یازو تیزیمی‌نی فونوگرافیک، یعنی تاووش یازوی، حرفی یازو یاکه الفابیت تشکیل اېتگن. اۉزبېک خلقی مرکزی آسیانینگ باشقه خلقلری سېنگری، آرمی، یونان، کراشته، سغد، خارزم، کوشان، ایفتالیت، پهلوی، سوری، هند، اورخون(رونیک)، اویغور، عرب، لاتین، کریل کبی بیر قنچه یازولردن فایده‌لنگن. اورخون رونیک یازوینی برچه تورکی خلقلر بیرگه‌لیکده ایجاد قیلگن.
سابق شورالر دوریده دیېر برچه شرق خلقلری بیلن بیر قطارده اول لاتین کېینچه‌لیک اېسه روس گرافیکه‌سیگه اساسلنگن یازونی قبول قیلیش اۉزبېک خلقی حیاتیده اۉزیگه خاص حادثه بۉلدی.
هوره‌‌مزدن اولگی 4-6عصرلرده مرکزی آسیانینگ ایرانگه یقین حدودلریده رسمی یازو صفتیده کلیناقیس( مخت) یازو ایشله‌تیلر(ایر. او. 5عصر)، ایریم جایلرده اېسه خلق ارا دیپلوماتیک معامله‌ده آرمی یازوی قۉله‌نیله‌ اېدی. آرمی یازوی کلنپسیدن عادی و قولی اېدی.تورک یادگارلیکلرده قید اېتیلیشیچه،هوره‌مزدن آلدینگی 1-3عصرلرده ارمی یازوی بیلن بیر قطارده یونان و کراشته یازولری هم ایشله‌تیلگن.
هوره‌مز نینگ باشلریده سغد یازو قۉلنله باشله‌دی. بو یازو تخمیناً 6 عصرلرگچه دوام اېتدی. 2 عصرنینگ آخری و 3 عصرنینگ باشلریده خارزم شاهی چقرگن پوللرده خارزم یازوی اوچره‌یدی. بو یازو اۉرته آسیاده انچه کېنگ ترقلگن بۉلیب، آرمی یازویگه یقین اېدی.
5-7عصرلر دوامیده تورکی خلقلر اورخون یینیسی ناملی یازودن کېنگ فایده‌لنگنلر. بو یازو بعضاً رونیک یازو دېب هم یوریتیله‌دی. یینیسی دریاسی حوزه ‌سیدن تاپیلگن اورخون یازوی یادگارلیکلر حقیده دستلب 18عصرنینگ باشلریده روس خذمتچیسی ریمیزاو خبر بېردی. شون افسری اېگن سترالمبرگ شو دریا حوزه‌سیده نامعلوم یازولی تاش بارلیگینی قید اېتدی. بو حقده عالم میسرشیمت هم اۉز اثرلریده معلومات بېریب اۉتدی. اما اوزاق وقت دوامیده عالملر بو یادگارلیک‌لرنی اۉقیشگه، اونینگ قیسی خلققه تېگیشلی یادگارلیک اېکنلیگی‌نی انیقلشگه موفق بۉله آلمه‌دیلر. 19نچی‌عصرنینگ بیرینچی چاریکیده (سبر خبرلری) ژورنلیده گریگوری کپسکی نینگ یینیسی یادگارلیکلری حقیده مقاله‌سی باسیلدی. بو مقاله لاتین تیلیگه ترجمه قیلینیب، کۉپ مملکتلرنینگ عالملریگه معلوم بۉلدی. لیکن تۉرلی مملکت عالملری اونی تۉرلیچه تلقین قیله‌ باشله‌‌‌دیلر.
1890ییلده فینوگار علمی جمعیتی اورخون دریاسیگه ارخولوژیک ایکسپیددسیا اویشتیره‌دی. 1891نچی ییل اېسه روسیه فنلر اکادیمیه‌سی و.و رادلوف باشچیلیگی‌ده اورخونگه کتته ایکسیپیدیسیه یوباردی. 1892 بو ایکسبپیدیسیه‌نینگ ایش نتیجه‌لری ایکی‌ته اطلس حالیده نشر قیلینیب، اولرده نامعلوم یازو یادگارلیکلری‌نینگ صورتی، اولر تاپلگن جایلرنینگ تاریخی، خریطه‌سی و باشقه معلوماتلر بېریلگن اېدی. یادگارلیکلری‌نینگ بیرینچی بۉلیب دنمارک‌لیک عالم، ویلیم تامسن اوقیشگه موافق بۉلدی.
او بو یادگارلیکلرینی اۉقیشده تورلی الفابیتلریگه ته‌ینمی ایشنی حرفلری‌نینگ اۉز ارا نسبتی و اۉخشش‌لیکلرینی انیق‌لشدن باشله‌یدی. تورکی تیللریده‌گی بعضی بیر تاووشلری نینگ قطار کېلیش یاکه کېلمس‌لیک حالتینی اۉرگنیب، اونی یادگارلیککه سالیشتیریب کۉردی. او یادگارلیک یازونی چپدن اۉنگگه قره‌ب اېمس بلکه اونگدن چپکه قره‌ب اۉقیش کېره‌کلیگی نی انیق‌له‌دی. و.تامسن بیرینچی بۉلیب تورک، تنگری سۉزلرینی اۉقیب، مذکور یادگارلیک تورکی حلقه‌لرگه تېگیشلی دیگن خلاصه‌گه کېلدی. 1893ییل‌نینگ 25نومبرده دېیرلی برچه حرفلرینی انیق‌لب یادگارلیکلرنینگ «سری»نی آچدی. بو اره‌ده اکادیمیک و.و.رادلوف هم 15گه یقین حرفلرینی اۉرگنیب آلگن اېدی.
و.و. رادلوف اۉزینینگ و و. تامسن نینگ کشفیاتیگه ته‌ینیب، اورخون دریاسی اطرافیدن تاپیلگن بیر نېچه یادگارلیکلر متنینی بیرینچی بۉلیب ترجمه قیلدی.
شونده‌ی قیلیب، دنمارک عالم و.تامسن ایکی سۉز نی آلدین اوقیگن بۉلسه‌ده عینی بیر وقتده روس عالمی و.و.رادلوف نینگ هم بو یازولرینی اوقیشده خذمتلری کتته دیر. شونگه کۉره، اوشبو یازولری نینگ بیرینچی بۉلیب اۉقیش و اضاح لب بېریش ساحه‌سیده هر ایکی عالم‌نینگ خذمتلری هم بیر خیل بهالنه‌دی.
کیېنچه‌لیک اورخون یینیسی یازونینگ ینگی-ینگی یادگارلیکلری تاپلدی، اۉرگنیلدی و انیقلندی.
عموماً اورخون یینیسی یادگارلیک‌لرینی تېکشیریش و اۉرگنیشده و. تامسن، و.و.رادلوف، پ.م.ملیارینسکی، ا.گیکل، س.ی ملاو کبی روس و چیت اېل عالملری‌نینگ خذمتلری جده‌ کتته‌دیر. حاضرگی وقتده اولرنی ایشلرینی ینگیدن یتیشیب چقه‌یاتگن یاش و اقتدارلی عالملر موفقیت بیلن دوام اېترماقده‌لر.
اورخون یینیسی یادگارلیکلری خاص ایریم لیکسیک بیرلیک و گرامتیک شکللرینی حاضرگی اۉزبېک اورغو، آذربایجان، قرغز، قزاق، تورکمن، قره‌قلپاق، تاتار، باشقر قاره‌چای، بالقر و باشقه تورکی تیللرده اوچره‌تیش ممکن. شونگه کۉره، س.ی.مالوف تأکیدله‌گنیدیک، بو یادگارلیکلر کۉپچیلیک تورکی تیللر تاریخینی اۉرگنیش ده مشترک بیر منبع صفتیده جده کتته اهمیت کسب اېته‌دی.
قیسقه‌سی، اورخون-یینیسی یازو تورکی خلقلرنینگ اېنگ کتته مدنی یادگارلیکلریدن حسابلنه‌دی. عینی وقتده اوشبو یازو تورکی خلقلرینینگ جهان خلقلری آره‌سیده اېنگ قدیمی و ییتوک مدنیتگه اېگه بۉلگنلیگیدن دلالت بېره‌دی. کۉرینه‌دی‌که، مذکور یازو هم تاریخی، هم سیاسی، هم مدنی جهتدن بیقیاس اۉرین توته‌دی.
6-7نچی عصرلردن باشلب تورکی خلقلر و مغوللرده اویغور الفابیتی قۉللنگن. اکادیمیک و.و.رادلوف‌نینگ تأکیدلشیچه، بو الفابیت تورکی خلقلر اره‌سیده انچه کېنگ ایشله‌تیلگن.
14-15نچی عصرلرده یره‌تیلگن «بختیارنامه»، «معراج نامه»، «تذکرة‌الاولیا» کبی اثرلر اویغور یازووده کۉچیریلگن حتی 1469نچی ییلده تۉزلگن عمرشیخ یارلیغی هم اویغورچه یازیلگن.
قدیمگی اویغور یازوی بیلن ایش کۉریش ایریم یازمه ادبی تیللرگه هم اۉز تأثیرینی اوتکزدی و سیزرلی ایز قالدیردی. مثلاً، قدیمگی اویغور تیلیگه خاص بۉلگن بیر قنچه مورفولوژیک، لېکسیک، فونیتیک الیمنت‌لرنی نوایی گچه یره‌تیلگن کۉپگینه یادگارلیکلرده اوچره‌تمیز.
7-8نچی عصرلرده اۉرته آسیا عربلر تمانیدن باسیب آلینه‌دی. و شوندن کېین برچه اۉرته آسیا خلقلری قطاری اۉزبېک خلقی هم عرب یازوی بیلن ایش کۉره باشلیدی. شونینگ اوچون بو دوردن باشلب، تورکی عالملری نینگ دییرلی برچه اثرلری اساساً عرب الفباسیده بیتیلگن.
عرب یازوی اۉزبېک تیلی خصوصیتلریگه کۉپ جهتدن موافق کېلمس اېدی. موندن تشقری بو یازو اۉزبېک خلقینی ینه‌ده کۉچلی راق اسارتده توتیش، ایکس‌پولتسیه قیلیش و اولگی یازونی یۉقتیب یوباریش یۉلیده عرب اسیمیلیه‌تورلری قۉلیده قورال بۉلیب خذمت قیلدی. عرب الفباسیده 28ته حرف موجودلیگیگه قره‌می، اولرنینگ تورت کۉرینشده (ییتی حرف بوندن استثنأ) یازیلیشی اۉزبېک خلقی‌نینگ سوادلی بۉلیشیگه سره یاردم بېرمس اېدی. عرب ارسطوکراتلری محنت‌کش خلقنی ادبی نادانلیکده سقلش مقصدیده عرب الفباسی‌نینگ خطی‌نش، خطی‌تعلیق، خط شکسته‌، خط کوفیه، خط ریحانی، خط ثلث کبی جده‌ مرکب شکلرینی و تورلرینی جاری قیلدیلر.
عرب الفباسی، یازیلیشی جهتیدن مرکب بۉلیشی بیلن بیرگه، او اۉزبېک تیلی‌نینگ مخصوص تاووشلرینی ایفاده اېته آلمس اېدی. عرب یازونینگ بو نقصانلرینی سیزگن ایریم عالملر، فیلسوفلر، ایلغار کیشیلر، اونگه اۉز سلبی مناسبتلرینی بیلدیردیلر، بعضیلری، چنانچه ظهیرالدین محمد بابر اۉزی‌نینگ «خط بابر» یازوینی یره‌تدی. لیکن بۉندی ایلغار تدبیرلر، اوشه زمانگه عملگه آشمی، اعتبارسیز قیلیب کېتدی.
عرب یازوی اکتوبر تونتریشی(1917ییل) دن کیېن هم بیر نېچه ییللر دوامیده عملده بۉلدی. بیراق اېندیلیکده عرب یازوی مدنیتی نینگ طلبه‌لرگه تۉله جواب بیره‌آلمی قالدی، بو یازو خلق‌نی تیز اره‌ده یاپ‌سیگه سوادلی قیلیش، علمی، بدیعی، سیاسی ادبیاتلرنی کۉپلب باستیریشی، گزیته ژورناللرینی خلق ار‌ه‌سیده تیزده ترقه‌تیش ایشگه تۉشقین‌لیک قیلدی تمغه‌سی باسیله باشله‌دی. نتیجه 1929نچی ییلدن اۉزبېک یازوی لاتین‌لشتیریلگن الفباگه کۉچیریلدی. بو یازو تورکی تیللرده‌گی تاووشلر خصوصیتی‌نی، خصوصاً، اولرگه خاص فونیتیک حادثه‌لرنی بېریشده عرب الفباسیگه نسبتاً بیر مونچه قولیلیکلرگه اېگه اېدی، اما1940نچی ییلده سابق شۉرالر حدودیده یاپیسیگه کیریل الفباسیگه اۉتیشگه قرار قیلیندی (بالتیق‌بویه دولتلری-لیتوا، لیتویه، اېستونیه و کوکز دولتلریدن گروزیه، ارمنستان بوندن مستثنأ قالدی) و بو یازو 1991ییلگچه اۉزبېک خلقی‌نینگ هم «ملی»یازو صفتیده عمل قیلدی.
1993ییل اۉزبېکستان ریسپوبلیکه‌سی عالیه مجلیسی لاتین الفباسی‌نی ملی یازو صفتیده قبول قیلیشگه و بو یازوگه اۉتیشگه قرار قیلدی. لاتین الفباسی اۉزبېک خلقی مستقیلیگی‌نینگ بیر بېلگی‌سی صفتیده نمایان بۉلدی.
باله اۉلغیب، مکتب تربیه‌سینی آله باشلر اېکن، بونده و اۉز-اۉزیدن تیلشناسلیک فنی بیلن تنیششگه کیریشدی. چونکه او یازیشی‌نی، فکرلشنی، اۉرگنمغی لازم بۉله‌دی. البته ملت‌نینگ اۉز یازویگه اېگه بۉلیشی اونی یانداش، قرداش ملتلردن فرقلاوچی، ملی اۉزلیکنی انگلش تویغوسینی شکللنتروچی مهم عامللردن بیری دیر.
تابع‌لیک و مستقل‌لیک تېسکری نسبتده‌گی توشونچه‌لر اېکن لیگی اضاح‌لب اېمس. اولردن بیرینی کوچیشی باشقه‌سی‌نینگ سوسیشیگه آلیب کېله‌دی. شو باعثده اۉزگه ملت و خلقلرگه اۉز تأثیرینی اوتکزیشنی مقصد قیلیب آلگن هرقندی زورلیک سلطنتی یاکه مفکوره اولرگه اۉز یازوینی سنگدیریش و عامه‌لشتیریشنی بیرینچی اۉرنیگه قۉیدی. 7نچی عصردن باشلب اسلامی مفکوره مرکزی آسیا خلقلریگه عرب یازوینی سینگدره باشله‌دی و محلی دولبارجن، سۉغدی، خارزمی کبی یازولرنی سقیب چقریشگه اینتیلدی. شونینگدیک 20نچی عصرنینگ 20ییللریدن باشلب شورا مفکوره‌سی هم ساخته بین‌المللی‌لیک شعار آستیده ضمداً ملی رنگ-به‌رنگ‌لیکدن واز کېچیش، یگانه خلقنی ترکیب تاپتیریش اوچون خلقلرگه کیریل یازوینی سېنگدیریش حرکتگه توشدی. شونینگ اوچون اۉزلیک‌نی انگلی باشله‌گن هر بیر خلق اۉز یازوینی تکلش‌گه، اونینگ اۉزلیگیگه تجاوز قیلگن مفکوره‌نینگ ایشانچلی و قدرتلی قورالی بۉلگن حکمران یازودن اوزاقلشیشگه، خلاص بۉلیشگه اینتیله‌دی. اۉزبېک خلقی تاریخیده تورکی ملی آنگ و مدنیت انچه یوکسلگن دورلرده خصوصاً، 11-14نچی عصرلرده قره‌خانیلر، 14-15عصرلرده تیموریلر حکمرانلیگی دوریده عرب یازویگه اویغور یازوینی قره‌مه‌-قرشی قۉیش، اونینگ کېنگ عامه‌لشتیریشگه اورینیش حرکتلری کۉزگه تشلنه‌دی.
اۉزبېک ملی آنگی شکللنه باشله‌گن 20نچی عصرنینگ باشلریده‌گی عرب یازوینی اصلاح قیلیش، قاله‌ بیرسه، اونی المشتیریشگه اینتیلیشلر هم مذکور مقصدگه بۉی سیندیریلگنلیگی بیلن حرکتیریلنه‌دی. معرفت چیلر بونی ملی آنگ‌نینگ اویغاتیش‌نینگ اساسی، ملی دنیا قره‌شده‌گی ینگیلنیشلر اوچون پایدیوار صفتده توشوندیلر. شو معنی ده جدید صمد آغم‌علی اۉغلی‌نینگ «ینگی اۉزبېک الفباسی اۉزبېک تاریخیگه ینگی یۉل آچیشی‌دیر»، دیگن فکر غایت پرمعنی دیر. شونینگ اوچون اۉز رهنماسی ی.کریم‌اوه یېتکچیلیگیده ملیه اۉزلیگینی جهانگه کۉز-کۉز قیله‌یاتگن اۉزبېک خلقی هم اونی تاپیشگه اېریشگن مفکوره یازوی- کیریل‌دن واز کېچیش و لاتین یازویگه اۉتیشگه موفق بۉلدی. تۉغری، ینگی، استقلال الفباسی هم اۉزبېک خلقی‌نینگ ملی یازوی اېمس. بیراق، مهم شونده‌که، او بیز اوچون بیرارته حکمران مفکوره قورالی هم اېمس.
بوگونگی کونده اوقوچیلر استقلال یازوی و املاسی اساسیده تحصیل آلماقده‌لر. اۉز یازویگه اېگه بۉلیش، حکمران و یات مفکوره کیشنی‌دن خلاصلنیش باله آنگیده ملی مفکوره قرار تاپیشگه، اونینگ اۉزلیگینی انگلشیگه، شو بیلن بیرگه اونی اۉزگه‌لردن فرقلی‌ آلیشگه خذمت قیلووچی مهم عامل اېکنلیگی تاباره آیدینلشماقده.

خواجه احمد یسوی

خواجه احمد یسوی بویوک متصوف، شاعر وعالم، هجری بیشینچی عصر آخرلریده حاضرگی قزاقستان نینگ چمکینت شهری یقینیده قرار تاپگن «سیرم» قیشلاغیده دنیا گه کیلگن. اونینگ توغیلگن ییلی هیچ بیر منبع و مأخذ ده دقیق کورسه تیلمه گن، ولی اول بزرگوار نینگ وفات تاریخی بعضی بیر منبع لرده درج بولگن، جمله دن نقشبندیه عارف لریدن بولگن مولانا غلام سرور لاهوری نینگ «خزینه الاصفیا » تذکره سیده سلطان العارفین خواجه احمد یسوی نینگ وفات ییلی (562 هـ.) دیب کورسه تیلگن دیر. مولانا غلام سرور لاهوری اول حضرتنی معرفی قلگندن سونگ، وفات قیلگن ییلینی شونده ی کورسته دی:

شیخ احمد چـون به فضل ایزدی رفت در جنت به بزم احمدی

نیر نــــــور الهی شـــــــد عیـان ســال وصـــل آن ولی متقی

نیز «احمد کاشف حق» کن رقم هم بگـو: «احمــد ولی جنتی»

«احمد کاشف حق» و « احمد ولی جنتی» عبارت لریدن ابجد حسابی بیلن (562) رقمی چیقه دی که خواجه احمد یسوی نینگ وفات قیلگن ییلی دیر(1166 م).

دیوان حکمت ده یازیلیشیچه، خواجه احمد یسوی 63 یاشیده (حضرت محمد نینگ عمر شریفی بیلن برابر) ترک دنیا قیلیب خلوت اختیار قیلگنلر. دیوان حکمت ده شونده ی کیلگن:

حـــق تعالی فضلی بیرلان فرمـــــان قیلدی

ایشتیب اوقوب یرگه کیردی قل خواجه احمد

آلتمیش اوچ ته سنت دیدی ایشتیب بیلدیم

ایشتیب اوقوب یرگه کیردی قل خواجه احمد

آلتمیش اوچته سنت بولدی یرگه کیرماق

رســـــول اوچـــون ایکی عالــم برباد بیرماق

عاشقلر نینگ سنتی دیر، تیریک اولمـــاق

ایشتیب اوقوب یرگه کیردی قل خواجه احمد

روایتلرگه کوره، خواجه احمد ترک دنیا قیلیب، چله خانه ده اولتیرگن دن کیین هم اون ییل یشب دیرلر. بوندن معلوم بوله دی که خواجه احمد یسوی 73 یاشیده دنیا دن رحلت قیلگنلر. اگرده 562 دن 73 نی تفریق قیلسک، 489 قاله دی. دیمک حضرت پیر ترکستان هجری قمری 489 (میلادی 1069) ییلده توغیلگن دیب، تخمین قیله آله میز.

حضرت نینگ آتلری احمد بولیب و خواجه احمد یسوی آتیده معروف بولگنلر. دیوان حکمت ده حضرت خواجه نینگ آت لری «قل خواجه احمد»، « مسکین احمد»، «غریب احمد» و « احمد» دیب کیلگن. آته لری نینگ آتی شیخ ابراهیم دیب کیله دی. مثلا دیوان حکمت ده شونده ی بیت لر بار:

قل خواجه احمد شیخ ابراهیم فرزندی دور

حـــق رسول مصطفی نینگ دلبندی دور

عاشقلرغا آیغـــان ســــوزی سرقندی دور

حکمت آیتیب طالب لرغه ساچاربولغای

بعضی بیر کتابلرده و تذکره لرده خواجه احمد نینگ شجره سینی (17) پشتدن کیین حضرت امام محمد حنیفه گه باغلایدیلر.

شیخ ابراهیم اوز دوریده سیرم شهری نینگ مشهور شخصیت لریدن بیری بولیب، عایشه خاتون قره ساچ دیگن قیز بیلن اویله نیب، اوندن گوهرشهناز دیگن قیز و احمد ناملی اوغلی بولگن. روایتلرگه کوره، احمد یتتی یاشیده یتیم قالیب، بیرار سبب بیلن سیرم نینگ 175 کیلومترلیگیده قرار تاپگن «یسسی» شهریگه مهاجرت قیلگن. آیتیلیشیچه او بو شهر ده آپه سی گوهر شهناز بیلن کیلیب او یرده متوطن بولگن. یگیتلیک دورینی همده عمری نینگ سونگی ییل لرینی اوشبو شهرده اوتکزگن. شونینگ اوچون «یسوی» لقبی نی آلگن. بو شهر قدیم زمانلر ده ترک امپراتوری اوغوز خان نینگ پایتختی بولگن و خواجه احمد یشه گن دورده هم مدنیتلی شهرلر نینگ بیری بولیب، بو شهر ده علم و دانش نی اورگه نیش زمینه لری مهیا ایدی.

خواجه احمد (7) یاشیده ارسلان باب دیگن شیخ نینگ آلدیده بولیب اونینگ تربیه سی آستیده قرار تاپه دی. منبع لرنینگ یازیشیچه ارسلان باب ترک مشایخ لری نینگ بیری بولیب اولگونچه خواجه احمد اوشه کیشی نینگ ملازمتیده بوله دی. ارسلان باب اولگندن کیین اونینگ توصیه سیگه کوره، خواجه احمد بخاراگه باره دی و اوشه یرده خواجه یوسف همدانی دیگن بویوک پیر و معروف عالم دن علم اورگه نیب، تربیه و ارشاد درجه سیگه یته دی. خواجه یوسف همدانی بویوک عالم و متصوف بولیب، تصوفی طریقت لری نینگ اکثریتی اوشه کیشی نینگ تعلیماتیدن متأثر دیر. همده خواجه یوسف همدانی تصوف طریقت لری نینگ اکثریتی نینگ سرسلسله سی هم حسابلنه دی. مثال صفتده: یسویه، نقشبندیه، بکتاشیه، سهروردیه، ایقانیه، قادریه، چشتیه و مجددیه طریقتلری خواجه یوسف همدانی تعلیماتی نینگ دوامی دیب حساب بوله دی. خواجه یوسف گاهی مرو، گاهی هرات، گاهی نیشاپور و اکثرا بخارا ده یشر ایدی. خواجه یوسف نینگ تورتته اولوغ شاگردی بار ایدی، اولر: خواجه عبدالله برقی، خواجه حسن انداقی، خواجه احمدیسوی و خواجه عبدالخالق غجدوانی ایدیلر. بولرنینگ ایچیده خواجه احمد یسوی و خواجه عبدالخالق غجدوانی هم حیات وقتیده و هم رحلت قیلگندن سونگ اولکی ایکی خلیفه دن کوره مشهورراق و سونگی عصرلرده تاثیری کوپ راق بولگن.

کتاب مولفی نینگ یازیشیچه، خواجه یوسف اولگندن سونگ، خواجه حسن اونینگ اورنیده اولتیردی؛ اما بو کیشی تیز اره ده وفات ایته دی. خواجه یوسف اورنیده بخارا خانقاه سیده خواجه احمد یسوی مردمنی ارشاد و تربیه قیلیشگه مشغول بوله دی. هر حال ده خواجه احمد یسوی هجری 555 نچی ییل نینگ اطرافیده اوز زادگاهی گه قیتیب کیته دی. منبع لر نینگ یازیشیچه، خواجه احمد یسوی اوز پیری نینگ وصیتی گه کوره ترکستانگه قیتیب، ارشاد و تعلیمگه باشله یدی. بیر قولگه قره گنده 17000 کیشی و ینه بیر قول گه کوره 99000 کیشی همیشه اونینگ ملازمتیده بولگن.

خواجه احمد یسوی اوزی نینگ تعلیماتینی اوشه منطقه نینگ تیلی بولگن ترکی تیلی گه نظم قیلیب دیر. اگرچه او کیشی فارسی و عربی تیل لرینی یخشی بیلر ایکن، اما خلق گه توشینرلی بولگن ترکی تیلیده ساده طرز بیلن شعر یازگن. دیوان حکمت نینگ بیر یریده شونده ی کیله دی:

آیت حدیث، معنی سی ترکی بولســـه موافــــــق

معنی سیگـــــه یتگانلر یرگـه قــــویر بورکینی

مسکین ضعیف خواجه احمد ییتی پشتینگه رحمت

فارسی تیلنی بیلیبان خوب آیتــــادور تورکینی

ویا:

خوشله مایدور عالم لر بیز نینگ آیتگان ترکینی

عارف لردین اشیتسنگ آچار کونگول ملکینی

دیوان حکمت نینگ شعر لری قدیمی اوزان (بخشیلر) لرنینگ سبکیده فولکلوری ادبیات گه یقین بیر تیلده آیتیلگن. بو منظومه کوپ ساده، عام فهم و آهنگین لفظ ده بیان قیلینگن اثر دیر.

خواجه احمد یسوی 63 یاشیگچه خلق نینگ تربیه و ارشادیگه کوشش ده بولگن. بیر طرف دن ارشاد ایشیگه مشغول بولیب، ایککینچی تماندن اوزی نینگ اجتماعی و شخصی ایشلریگه هم مصروف بولگن. بیر روایت گه کوره، اول حضرت نجارلیک قیلیب و توزتگن نیرسه لرینی ساتیش یولیدن گذران کچیرر اکن. خواجه احمد یسوی نینگ بو پسندیده عنعنه سی اوزیدن سونگی شاگردلری و پیرولری نینگ اره سیده هم رواج تاپگن. شونیگ اوچون خواجگان طریقتی گه «محترفه» دیب هم آت قویگنلر. بو طریقت نینگ اکثرا مشایخلری اهل حرفه ایکنلر. مثلا سیدامیر کلال، خواجه محمد حلاج، خواجه محمد کلاه دوز، که پیشه لری لقب لریدن پیدا دور. شونینگ دیک خواجه علی رامتینی (خواجه عزیزان) توقماچی ایکنلر. خواجه محمود انجیر فغنوی گلکار و خواجه محمد سماسی دهقان ایکنلر.

منبعلرگه کوره، خواجه احمد یسوی کوپ مسافرت قیلمه گن. دیوان حکمت نینگ بیر بیتیده حج قیلگنی و بیت الله بارگنی باره ده معلوماتلر بار. اوشه بیت ده مرید لریگه وصیت قیلیب آیته دی:

وادریغا نیچوک قیلغوم غریبلیقده غریبلیـــق ده غربت ایچــره قالدیم منا

خراسان و شام و عراق نیت قیلیب غریبلیق نینگ کوپ قدرینی بیلدیم منا

روایتلرگه کوره، خواجه احمد یسوی 63 یشیده ترک دنیا قیله دی و چله خانه گوشه سیده عزلت قیله دی. دیوان حکمت ده شو واقعه باره ده اشاره لر بار.

خواجه احمد یسوی تصوف ده تازه بیر طریقتنی یعنی مشهور «یسویه» طریقتینی آچدی. او اوز تعلیماتیده امام احمد غزالی دیک طریقتنی شریعت بیلن منطبق قیلیش گه کوشش قیلدی. او تصوف نینگ حقیقتلرینی بیان قیلیش ده، قرآنی آیتلر و پیغمبر نینگ حدیث لریدن کینگ استفاده قیلگن، چنانچه دیوان حکمت ده شونده ی کیله دی:

منینگ حکمت لریم فرمان سبحان آنی بیلسنگ همـــــه معنی قرآن

خواجه احمد یسوی نینگ طریقتی و تعلیماتی وفاتیدن سونگ مریدلری، شاگردلری و خلیفه لری نینگ توسطی بیلن ترکستاندن اناتولی گچه، سایبیریا چول لریدن هندوستان گچه یاییلدی. اونینگ شاگردلریدن حکیم سلیمان باقیرغانی ، صوفی محمد دانشمند، سعید اتا، منصور آتا، بدر آتا، صدر آتا و باشقه لر دیر.

خواجه احمد یسوی دن بیزگه چه دیوان حکمت دیگن کتاب سقله نیب قالگن. بو اثر منظوم شکل ده بولیب، اونینگ مضمونینی پند و حکمت و تصوف تعلیماتی تشکیل ایته دی. دیوان حکمت نینگ متنی کوپ ساده تیل ده، هجایی وزن ده یازیلگن. اگرچه بعضاَ عروض وزنیده هم بیرار شعرلر دیوان حکمت ده کیلگن، اما بو شعرلرنینگ اکثری هجایی وزن ده یعنی خلق تیلیگه یقین اسلوب ده یازیلگن. محقق لرنینگ یازیشیچه بو شعرلر نینگ همه سی خواجه احمد یسوی نینگکی بولمه ی، بلکه بیرار شعرلر اونینگ شاگردلری و مرید لری طرفیدن قوشیلگن شعرلر دیر. خواجه احمد یسوی دن تعلیم آلگن، اونینگ تعلیماتی نی دوام ایتدیرگن ایزداشلریدن بیری سلیمان بایقیرغانی دیر. بو کیشی هجری قمری 582 (میلادی 1186) ییلده خوارزم نینگ باقیرغان قیشلاغیده وفات قیلگن. خوارزملیک بو متصوف شاعر هم «بایقیرغان کتابی » دیب ناملنگن، مضمون و شکل جهت دن خواجه احمدیسوی حکت لرینی ایسله توچی شعرلر توپله مینی، «آخرزمان کتابی»، «بی بی مریم کتابی» داستان لرینی یرتدی. بایقیرغانی هم بو اثرلریده خلقنی طاعت و عبادت قیلیشگه و او دنیا اوچون آذوقه تیارلش گه چقیره دی.

خواجه احمد یسوی نینگ قبری حاضرکی قزاقستان جمهوریتی نینگ ترکستان شهریده بولیب ، امیر تیمور کورگانی 798 نچی ییل ده (میلادی 1395) اونینگ اوستیده حشمتلی مقبره قوردیره دی.

خواجه احمد یسوی نینگ حکمت لری سونگی عصرلرده دینی و تصوفی اثرلر نینگ وجودگه کیلیشی گه کتته تاثیر قیلدی، جمله دن سلیمان آتا باقیرغانی نینگ «باقیرغان کتابی»، وفایی نینگ«رونق الاسلام» اثری، شرف خواجه خوارزمی نینگ «معین المرید» اثری و صوفی الله یار نینگ «ثبات العاجزین» اثری و باشقه لر خواجه احمد یسوی دن تقلید قیلینیب یازیلگن. شونینگدیک باباماچین، ملا شمس الدین اوزگندی، خدایداد، قل نسیمی، عبیدی و باشقه لر هم خواجه احمد یسوی ایزیدن کیتیب ، نظیره صفتده اثرلر یازگن دیرلر.

شونگه کوره آیته آله میز که خواجه احمد یسوی اوزبیک کلاسیک ادبیاتی نینگ اوسیشیگه و ادبی تیلی نینگ رواجله نیشیگه، همده ترکی خلقلر نینگ اره سیده تصوفی تعلیمات نینگ نفوذ قیلیشیده کتته رول اوینه دی.

دیوان حکمت نینگ تیلی و قورولیشی :

بعضی محقق لرنینگ آیتیشی کوره دیوان حکمت ده کیلگن شعر لرنینگ همه سی احمد یسوی نینگکی بولمه ی بلکه بو دیوان گه عصرلر بوییچه باشقه لردن هم شعرلر قوشیلیب دیر. و ینه بیر طرف دن یسوی نینگ همه حکمت لری بیزگه چه یتیب کیلمه گن، شونینگ اوچون حکمت لرنینگ ادبی خصوصیت لری و اسلوبی باره ده آنیق سوز یوریتیش قیین دیر.

موضوع جهت دن «دیوان حکمت» بیر اخلاقی ـ تعلیمی و تصوفی اثر دیر. اونده شریعت و طریقت نینک اصول لری سرگذشت لر و روایت لر ارقه لی وعظ و تبلیغ بوله دی. شکل جهت دن، اگر بیرنیچه غزل نی استثنا قیلسک، دیوان حکمت مربع شلده توزیلیب، قوشیق لرگه یقین طرز ده کیله دی. اولرده بیرینچی اوچ مصراع قافیه داش بولیب تورتینچی مصرع بند صفت ده تکرار لنه دی. حکمت لرنینگ اکثری بارماق وزنیده بولیب، کوپیسی ییتی هجادن اون ایککی هجا ده آیتیلگن. اونده بیرار حکمت لر عروض وزنیده هم کیلگن که محقق لر نینگ نظریگه کوره بو شعر سونگ قوشیلگن دیر.

دیوان حکمت تیل جهت دن هم جالب دیر. اونده قدیم ترکی سوزلر کوپ کورینه دی، مثل: یازوق (گناه)، اوچماخ (دوزخ)، اریق (پاک، تازه)، ایمگک (محنت)، یابوق (یقین)، ایلیک (قول) ، ینه بیر طرف دن دیوان حکمت ده عربی و فارسی سوزلر هم قوتدغوبیلیک و عتبه الحقایق قره گنه کوپ کورینه دی، مثل : عرش، وحدانیت، ذکر، محشر، آخرت، آیت، صراط، پیر، سبحان، فنا، خالق، قیامت، غریب، غیب، حق، آب وگل، کس، بد، بازی و باشقه لر. همده دیوان حکمت ده آیت ، حدیث و قرآنی تعبیرلرهم کوپ کورینه دی

علیشېر نوایی نینگ اِلاه، عالم و آدم حقیده‌گی فلسفه‌سی
(«خمسه‌»ده‌گی حمد و مناجات بابلر تحلیلی)

مقاله مولفی: نوایی‌شناس اکرام ملک

۱. ادبیات و ادبیات‌شناسلیک نینگ جمعیت حیاتیده‌گی اۉرنی
۲۱۔عصرگه کېلیب، انسانیت نینگ وقت و حرکتی تېزلشدی. اِنفورماسیون محیطده، تیغیز اخباراتلر، تورلی منفعتلرنی اۉزیده عکس اېتتیرگن، صحیح و ناصحیح، تۉقیمه و حقیقي معلوماتلر گِردابیده قالگن انسانیت رومانتیک و اِموتسیونال(حسّاس) موازنتینی بوتکول یۉقاتیب بارماقده. آدمزادنی ثابت پوزیتیفده توتیب توره‌دیگن اعتقاد نینگ خیره‌لشگنی، انیق و روشن پارلمه‌یاتگنی تورلی فنلر نینگ وظیفه‌لریده هم کوتیلمه‌گن اۉزگریشلرنی کېلتیریب چیقردی. یشش معناسی، حیات نینگ ماهیتی حقیده‌گی عقيده‌لر اره‌لشیب کېتیشی نتیجه‌سیده بوگون کیشیلیک جمعیتیده اولکن بې‌ترتیبلیک - خاص حکمرانلیک قیلماقده. مذکور حالتده ادبیات دېب اَتلگن ساحه‌، ادبیات‌شناسلیک دېب اَتلمیش فن نینگ پرنسیپلرینی، وظیفه‌لرینی بوتکول ینگیتدن، مطلقا تینیق و اساسلی ترتیبده کۉریب چیقیش، قَیته شکللنتیریش شاعر، یازووچیلریمیز همده‌ ادبیات‌شناسلریمیز آلدیده‌گی مهم و ایلغار مسأله‌گه ایلنیب بۉلدی. مادامی که‌، بیز ادبیات و ادبیات‌شناسلیک یوقاریده قیسقه‌ تأکید اېتگنیمیز - بې‌ترتیبلیک دوریده یۉقالیب کېتمسلیگینی یاکه بو تۉلقینده خس۔خشک کبی قدرسیز بۉلیب قالیشینی ایستمه‌سک؛ ادبیات و ادبیات‌شناسلیک انسانلر اوچون چیندن اهمیتلی بۉلیشینی ایسته‌سک، اوشبو ایلغار مسأله‌نی حل اېتیش سری ددیل قدم تشلشیمیز ضرور. بو نینگ اوچون ایکّی معماگه آچیق کۉز بیلن قره‌ش و اونی یېچیش لازم.

بیرینچی معما - ادبیات و ادبیات‌شناسلیک نینگ فعال حیاتدن مطلقا اجره‌لیب، معین منفعتلر خدمتیگه شخصي خصومتلر، عداوتلر میدانیگه ایلنیب قالگنیدن بۉلک اۉته‌ تار فورم و قوروق تدقیقاتلر ییغیندیسی، سَیاز قره‌شلر، ناانیق بیانلردن عبارت بۉلیب قالگنیگه هم خالص قره‌ش، بونی تن آلیش معماسی دیر. قیسقه‌ ایتگنده، ادبیاتیمیز و ادبیات‌شناسلیگیمیز بوگونگی کونده‌ هېچ قنده‌ی انیق یۉنه‌لیشگه اېگه‌ اېمس. تنلب آلینه‌یاتگن و کۉرسه‌تیله‌یاتگن تمایللر نینگ بیرارته‌سی اهمیتلی یاکه کېره‌کلی دېب ایته آلمه‌یمیز. بو معمانی چوقور انگلب، توشونیب آلگنیمیزدن کېین ایکّینچی معماگه یۉلیقه‌میز.

ایکّینچی معما - ادبیات و ادبیات‌شناسلیککه، تیغیز اِنفورماسیون اتموسفیر‌گه موفقیتلی ماسلشتیریش معماسی دیر.
ادبیات انسانلر - شاعر و یازووچیلر نینگ ایجادي محنتی حاصلی اۉله‌راق یوزه‌گه کېلر اېکن، ادیبلریمیز نینگ بدیعي اثر یازیش مسأله‌سیده ثابت اۉرین صاحبی بۉلیشلریگه اېریشماغیمیز شرط. ادبیات حادثه‌ اېمس. ادبیات ابسورد (بې‌معنا، پوچ، نامعقول) تفکرلی انسانلر قۉلیده قالگچ، خیره‌ فکرلی ادیبلر نینگ اثرلری بیلن تۉلیب۔تاشگچ، ادبیات هم ابسورد کۉرینیشگه کېلدی. ادبي اثرلرنی صاف عقيده ترک اېتدی، تۉقیمه و صنعي، اویدیرمه و ساخته‌ توشونچه‌لر اېگللب آلدی. ادبیات سۉزی صنعي و اساسسیز شکلده «آداب» بیلن بیریکتیریلدی.

خۉش، ادبیات قنده‌ی بۉلیشی لازم؟
سوال انیق، جواب هم انیق بۉلیشی کېره‌ک. بعضیلر ادبیاتگه شرط قۉییب بۉلمه‌یدی دېب حسابله‌یدی. انیق شرط و تمایللرگه ته‌ینمه‌گن ادبیات پای‌دېوارسیز عمارت سینگری دیر. جوابیمیز شو که، ادبیات فقط اخلاقنی توزه‌تووچی، ذوق بېرووچی بۉلیب قالسه، بو اونینگ قیمتینی پستگه توشیره‌دی. ادبیات حقیقتنی عکس اېتتیرووچی عدالت کۉزگوسی بۉلیشی لازم. حقیقت نینگ منبعی اېسه فقط و فقط - الهي کلام - قرآنکریم و حدیثِ شریف دیر. چین ادیب کوچلی شاعر یاکه یازووچی، انیقراق ایتسک، کېینچه‌لیک اویه‌لیب قاله‌دیگن گپلرنی ایتمسلیک اوچون، ایتیلگن سۉزلری قدرلی و اعتبارلی بۉلیشی اوچون ایجادکار انسانلر الهي کلامنی انگله‌گچ، قۉللریگه قلم آلسه‌لر، صلابتلی و حقیقت‌گۉی ادبیاتنی یوزه‌گه کېلتیره آله‌دیلر. ایتیله‌جک سۉز حقیقت نینگ بیانی بۉلمه‌سه‌، قنده‌یدیر شخص نینگ طبعی و کیفیتیگه ماسلب «ادبي اثر» یازیلر اېکن، ملت بوتکول تنزلگه، معنوي انقراضگه اوچره‌یدی. بوگون اۉزبېک ادبیاتی سۉنگگی بیر عصرده مسوولیتسیز ادیبلر، مناسب اۉرینگه اېگه بۉلمه‌گن ادبیات‌شناسلر تامانیدن قَلشتیریلگن مداحلیک، غیر علمي‌لیک، سفسطه‌بازلیککه یۉلیقدی. انیق و قطعي اۉریننی اشغال اېتیب، ثابت تورگن قلم اهلی یۉقلیگی اوچون ادبیات بیر هاووچ جرأت‌سیز و توشکونلیک کیفیتده‌گی کیشیلر نینگ بې‌ثمر یوموشی بۉلیب قالدی. ادبیات‌شناسلیک ادبیاتگه نسبتاً انیق مناسبتگه، آپتیک نقطه‌گه اېگه‌ بۉلمه‌گنی اوچون قدیمدن کېله‌یاتگن عنعنه‌لرگه اعتبار کملیگی همده‌ بولرگه سَیاز یانداشیلگنی اوچون بو ساحه‌ده هم گاه روس فورمال مکتبیگه، گاه باختین نظریه‌سیگه، گاه باشقه‌ مېتودلرگه کۉر۔کۉرانه‌ تقلیداً بۉلک حالت یۉق.

یازووچی۔شاعرلر مکمل علم آلمه‌ی توریب، تۉقیمه واقعه‌لرنی کېلیشتیریب بیان اېتیشگه موککه‌سیدن کېتدی. نتیجه‌ده، بیز بوگون خِلا (vacuum)ده، معنوي ثبوتسیزلیکده قالماقده‌میز. اگر شونده‌ی بۉلمه‌گنده؛ ادبیات و ادبیات‌شناسلیگیمیز انسانلر نینگ رئال حیاتیده اهمیتلی ا‌ۉرین توتگنیده اېدی، آدملر ادیبلریمیز نینگ سۉزلریگه جدّي قرر اېدیلر، سیاسي۔اجتماعي حیاتده ناحقلیککه قرشی کوره‌ش و عدالت طنطنه‌ قیلیشیده ادیبلریمیز نینگ پُتانسیلی کۉرینیب تورر اېدی. بوگون اۉزبېک ادبیاتی علیشېر نوایی نینگ اېتگیگه آسیلیب، علیشېر نوایی "تفکر مکتبی" (cult)نی قَیته کشف اېتیب، جان سقلب توریبدی. بیراق، همه‌میزگه روشن که، علیشېر نوایی ایجادي میراثیگه ادبیات اهلی نینگ همان توگل، انیق، اۉبژکتیف، قطعي مناسبتی موجود اېمس. چونکه‌ بیز همان علیشېر نوایی‌گه یېتیب بۉلمس چۉقّی؛ مکمل ایجاد انعکاسی؛ هر قنده‌ی دخلدن خالی حدود؛ جمیع حکمتلر مجموعه‌سی؛ کشف اېتیب تماملنمه‌یدیگن خزینه‌ اۉله‌راق قره‌ب کېلماقده‌میز که، بو هلی عینِ مسأله‌ده ینه‌ ایزلنیشیمیزگه ضرورت بارلیگینی کۉرسته‌دی. چونکه‌ علیشېر نوایی ایجادي میراثیگه علمي نقطه‌ی نظرده‌گی مناسبتیمیز بیریاقلمه و تومنلی اېکنلیگیچه قالیپتی. شاعر اثرلریده‌گی بدیعي صنعتلر، قافیه‌ یاکه بحرلر معماسی؛ تشبیه‌لر و سوژه‌لر نینگ آستیده‌گی معنالرنی یېچیش هم، بیزنینگچه، علیشېر نوایی ایجادي میراثی مسأله‌سیده توگل خلاصه‌ اېمس. دېمک، ادبیات‌شناسلیگیمیز نینگ نوایی‌‌شناسلیک اَتلگن جبهه‌سیده‌گی ینگیلنیش بې‌واسطه‌ بوگون ادبیاتیمیزده‌گی اۉزگریشلرگه کوچلی یا کوچسیز درجه‌ده تأثیر کۉرسته‌دی. شو معناده، بیز علیشېر نوایی «خمسه‌»سیده‌گی دستلبکی بابلرنی تدقیق قیلیش اثناسیده شاعر ایجادی نینگ اۉزه‌ک غایه‌سی مسأله‌سیده معین خلاصه‌گه کېله آله‌میز. چونکه‌ مسلمان شرقی ادبي عنعنه‌لرگه موافق، مثنويلر نینگ دستلبکی بابلری شاعر نینگ عقيده‌سی، مسلگی و مقصدینی عکس اېتتیره‌دی.

۲. علیشېر نوایی‌گه علمي جهتدن قنده‌ی یانداشیلدی؟
۲۰۔عصر نینگ باشلریده تورکي دنیا علیشېر نواییگه تورکي ادبي تیل اساسچیسی، تورکي روحنی ملت شعوریگه قَیترگن فیگور صفتیده قره‌دی. ساوېت ادبیات‌شناسلیگی اېسه علیشېر نواییگه هومانیستیک غایه‌لر منبعی، تورکي تیل فداییسی، ادبیات‌شناس اۉله‌راق مناسبتده بۉلدی. مستقللیک دوری اۉزبېک ادبیات‌شناسلیگیده شاعر اثرلری نینگ تصوفي قیرّه‌لرینی تدقیق اېتیش اساسي پلانگه چیقدی. سَلکم بیر عصر دوامیده‌ علیشېر نوایی ایجادی تدقیقاتیگه بغیشلنگن علمي ایشلر بیلن تنیشیش نتیجه‌سیده قوییده‌گی خلاصه‌لرگه کېلیش ممکن:
علیشېر نوایی تورکي ادبیات نینگ اېنگ ییریک نماینده‌سی و اونینگ ایجادی تورکي ادبیات چۉقّیسی؛
علیشېر نوایی ییریک سیاسي ارباب و خراسان دولتی نینگ سیاسي۔اجتماعي حیاتیده مهم‌ ا‌ۉرین توتگن شخص؛
علیشېر نوایی اثرلری یوکسک انساني غایه‌لر، دولتچیلیک اساسلری، انسان و کاینات، حیات و ایده‌آلیزم باره‌سیده‌گی اۉز دوری نینگ معنوي توشونچه‌لرینی عموملشتیرگن منبع؛
علیشېر نوایی ادبي علملر بیریمدانی و توغمه استعداد، کېنگ صلاحیت صاحبی.
مذکور خلاصه‌لر بیر قره‌شده سادّه‌ تویولسه۔ده، علمي تدقیقاتلرده اولر نینگ قَیسی دیر جهتلری اۉرگنیلگن «علیشېر نوایی ایجادیگه علمي پرنسیپ اساسیده یانداشیش» دېییلگنده ادبیات‌شناسلریمیز تدقیقاتلریده قالبلر۔ستندردلر بۉرتیب توریبدی:
شاعر اثری نینگ بیرار قیرّه‌سینی تنلب آلیب، مضمونینی بیان اېتیش؛
مذکور اثر نینگ فورمال جهتلریگه دقّت قره‌تیش؛
شاعر اثری اونینگ سَلف یاکه خلفلری بیلن قیاسلب، فرقلرینی، عمومي تامانلرینی انیقلب بیان قیلیش؛
شاعر اثریده‌گی سیما، تمثاللرنی سنب، تصنیفلب، اولر کېلگن ا‌ۉرینلرگه قره‌ب، ضمیریده‌گی معنانی «یېچیش»؛
شاعر اثرینی علمِ ادب نینگ بیرار یۉنه‌لیشی اساسیده اۉرگنیش؛
شاعر اثرینی شو پیتگچه تلقین قیلیش مسأله‌لریگه مناسبت.

بیز کېلتیرگن اوشبو شرطلی «قالب»لر شاعر ایجادینی اۉرگنیش و اونگه مناسبت بېلگیلشده بیر خیلده‌لیک (stereotype)لرنی کېلتیریب چیقرگنینی انکار اېتیب بۉلمه‌یدی. تکلیف اېته‌یاتگنیمیز اسلوبده قوییده‌گی پرنسیپلر استوار ا‌ۉرین توته‌‌دی:
علیشېر نوایی نینگ عقيدوي یاندشووینی اسلام عقيده‌سی نینگ باش منبعلری - قرآن و حدیث، تن آلینگن عقیدوي قانونلرگه قیاساً تېکشیریش؛
علیشېر نوایی حدودیگه اسیر بۉلمسدن، اوندن تشقریگه چیقیب، شاعر نینگ قره‌شلرینی انیق تیزیم اساسیده یوزه‌گه چیقریش؛
علیشېر نوایی قره‌شلری نینگ ۲۱۔عصر محیطی آدمی آنگی، حیاتیده انیق تأثیری مسأله‌سینی تدقیق اېتیش؛
علیشېر نوایی ایجادي میراثی نینگ ملي اۉزلیک و ملي شعور افقیده‌گی اۉرنی خصوصده انیق خلاصه‌گه کېلیش.
تأکید اېتگنیمیزدېک، علیشېر نوایی «خمسه‌»سی نینگ مقّدمه‌ بابلریده‌گی حمد و مناجات قِسملری مؤلف نینگ اعتقادی، عالم یره‌لیشی حکمتی حقیده‌گی قره‌شلری نینگ اۉزه‌گینی، هسته‌سینی بیلیب آلیشده اساس حسابلنه‌دی.

۳. «خمسه‌» مقّدمه‌ بابلری نینگ توصیفی
بو مسأله‌گه، اساساً، مستقللیکدن سۉنگ اعتبار قره‌تیلدی و بعضی تدقیقاتلرده قسماً اۉرگنیلدی، قسماً مناسبت بیلدیریلدی. بیراق «خمسه‌» مقّدمه‌ بابلرینی علیشېر نوایی دنیاقره‌شی نینگ هسته‌سی صفتیده تدقیق اېتیلگن علمي ایشلر دېیرلی اوچره‌مه‌یدی.

«خمسه‌»ده‌گی هر بیر داستان یره‌تگن ذات - خدا نینگ صفتلرینی بیان اېتیش و اونگه حمد ایتیش بیلن باشلنه‌دی. شو جریانده شاعر اثر یازیشدن کۉزله‌گن مقصدینی هم بیان اېته‌دی. کېینگی بابلرده شاعر اۉزی نینگ گناهکارلیگینی اعتراف اېتیب، خدادن عفو و مرحمت تیله‌یدی؛ انسانیتگه یوباریلگن سۉنگگی پیغمبر رسول الله محمد(ص)نی وصف اېته‌دی، معراج واقعه‌سینی کېلتیره‌دی؛ یازه‌یاتگن اثرینی قَیسی سبب بیلن، قَیسی اشاره‌ یاکه امر بیلن یازه‌یاتگنینی معلوم قیله‌دی؛ استاذی - پیری عبدالرحمان جامي‌نی مقته‌یدی؛ سلفلری نظامي همده‌ دهلوي‌نی تعریفلش اثناسیده اولر نینگ خمسه‌لریگه تنقیدي یاکه ایجابي فکرینی بیلدیره‌دی؛ دولت حکمداری حسین بایقرانی کۉککه کۉتریب، آلقیشلش بهانه‌سیده اۉزی نینگ دولت باشقرووی، سیاست و عدالت بیلن باغلیق انیق تمایللرینی متناستی قِسمگه جایله‌یدی؛ بیرار شهزاده‌گه یاکه پادشاه‌ خاندانی وکیلیگه مدحیه‌ بغیشله‌یدی، اونگه نصیحت قیله‌دی.

بو - علیشېر نوایی «خمسه‌»سیده‌گی هر بیر داستان نینگ مقّدمه‌سیده‌گی بابلر نینگ عمومي مضمونی دیر. اعتبارلی جهتی، شاعر مقّدمه‌ بابلرده یازه‌یاتگن داستان نینگ موضوعینی هم اعتباردن قاچیرمه‌یدی. بلکه‌ عمومي مضمون اوچون مقّدمه‌ بابلرنی پای‌دېوار قیلیب آله‌دی.

بیز اوشبو مقاله‌میزده «خمسه‌» داستانلری داستانلری مقّدمه‌ بابلریده‌گی دستلبکی ایکّی قِسم: حمد و مناجاتلرنی تحلیل قیله‌میز، اولرده عکس اېتگن مضمون اساسیده شاعر دنیاقره‌شی نینگ اساسي نقطه‌لرینی انیقلشگه دقّت قره‌ته‌‌میز.

۴. «حیرت الابرار»: «بسم الله» تعریفی، حمد و مناجاتلر
«بسم الله» بابی
«حیرت الابرار»ده‌گی دستلبکی باب «بسم الله» نینگ تعریفیگه، «بسم الله»ده‌گی هر بیر حرف نینگ معین معنا انگله‌تیشیگه اورغو بېریلگن. مذکور باب فقط‌گینه «حیرت الابرار» اوچون اېمس، بلکه‌ عمومي «خمسه‌» اوچون هم تېگیشلی اېکنی کۉپچیلیک تدقیقاتچیلر تامانیدن تأکیدلنگن، باب نینگ اۉزی هم تحلیلگه تارتیلگن.

علیشېر نوایی «بسم الله»نی تعریفلشگه کیریشر اېکن اونی بیرینچیدن ایپگه تارتیلگن دُر دېب اته‌یدی و ینه‌ قوییده‌گی تشبیه‌لرنی کېلتیره‌دی:
دولت و دین اۉلجه‌سینی، جنت غزالی - کيیگینی بند اېتووچی کمند (ارقان).
یاقه‌سیده مېوه‌لری کۉپ، «الف»دن درخت اۉسه‌دیگن، ایچیده جان و منگو تیریکلیک سووی (حیوان سویی) آقه‌دیگن اریق.
الهي گنجنی قۉریقله‌یدیگن اژده‌ها.
احد باغی (یکّه‌لیک باغی) بلبلی قۉنگن، عالي عرش ایچیده‌گی قندیل.
وحدت مخزنی - یکّه‌لیک حزینه‌سیگه یېتکزووچی یېنگ یقین یۉل.
شاعر مذکور تشبیه‌لرنی بیان اېتگچ، «بسم الله»نی وحدت مخزنیگه اېلتووچی یۉل دېب تعریفلر اېکن، شو تشبیه دایره‌سیده کېینگی فکرلرینی بیلدیریشده دوام اېته‌دی: «بسم الله» وحدت مخزنیگه اېلتگووچی یۉل، اما قتّيق و خوفلی یۉل: «لېکن اېرور هم قتیغ و، هم مخوف».

علیشېر نوایی «بو باديه» - بو وادينی کېسیب اۉتیشنی ایسته‌گنلر ایکّی خیل بۉلیشینی تأکیدله‌یدی: اهلِ قبول و اهلِ رد. یعنی دنیا حیاتیده یشب اۉته‌یاتگن انسانلر «وحدت مخزنی» تامان یۉل باسر اېکن، اولر «بسم الله»نی قبول اېتووچی، یاکه «بسم الله»نی رد اېتووچی طایفه‌گه بۉلینه‌دی، اوچینچی طایفه‌ بۉلمه‌یدی. «بسم الله»نی رد اېتووچیلرگه «رهبرِ تفویق» - الله‌دن مدد بېریلمه‌یدی. «بسم الله» نینگ هر بیر حرفی رد اېتووچیلرگه تهدید، خوف۔خطرگه ایلنه‌دی: «با»(ب) ربی‌دن اِبا قیلیشگه چارله‌یدی، «یا»(ى) اېسه اولرگه کېله‌دیگن بلالردن آگاه اېته‌دی. «سین»(س)دن «میم»(م)گه اۉتیشده اېسه کویدیرووچی یېل۔شمال بار. «میم»(م) یۉل باشیده آغزیدن اۉت ساچیب یاتگن ایلان، اوچ «الف»(ا)، اوچ «لام»(ل) آلتی تاماندن رد اهلینی - مردودلرنی قمره‌ب آلگن، «حا»(ح)لر اېسه قتل اېتووچی خنجر، «را»(ر)لری رد اهلیگه قیران کېلتیریشنی ظاهر اېته‌دی، «ها»(ه)سی بۉیینگه ایلینه‌دیگن سیرتماق، «نون»(ن)، «یا»(ى)لر هم مردودلر نینگ کېسیلگن باشلریدیر: «تاشلر اۉلمه‌ی که، کېسوک باشلر». «بسم الله»ده‌گی تشدید بو اېلگه عینِ شدّت دیر. اهلِ رد «بسم الله»نی قبول قیلمس اېکن، اولر اوچون «بسم الله» انه‌ شونده‌ی تهدید دیر.

اما «بسم الله»نی قبول اېتگنلر، «وحدت مخزنی» تامان دنیا واديسینی کېسیب اۉتر اېکنلر، «بسم الله» سعادت مژده‌سیگه ایلنه‌دی. «با»(ب)سی جنت بشارتی، «سین»(س)ی سلامتلیک۔امانلیک یۉلی نینگ زینه‌سی، سعادت یوزی عکس اېتگن آینه‌؛ «میم»(م) مقصد منزلیگه یۉل آچه‌دی، بلکه‌ مقصد منزلیده‌گی سرچشمه‌ - بولاق؛ «الف»(ا)لر جان ارا جایلشگن بۉلیب، جان شبستانی - قارانغولیگینی یاریتووچی هم دیر؛ «لام»(ل)لری ضرر بیراغی، بو ضرر بیراغینی ظفر هواسی - شمالی هیلپیره‌ته‌دی؛ «ها»(ه)سی «هويت»ده الله نینگ ذکریده جلوه‌ اېته‌دی، «لام»(ل) بیلن بوتون عالم الله نینگ ملکی اېکنیگه قایل؛ «را»(ر)لری جنت اېشیکلری، «حا»(ح)لری وحدت غنچه‌سی نینگ بېشیگی؛ شو طریقه‌، علیشېر نوایی «بسم الله»نی مومنلر و کافرلر اوچون قنده‌ی معنا، مضمون۔ماهیت کسب اېتیشینی بیان اېته‌دی: اهلِ رد «داغ اوستیگه داغ»گه قاله‌دی، اهلِ قبول اېسه باغ ایچره‌. علیشېر نوایی نینگ فکریچه، بو نینگ حکمتی شو که، اهلِ رد اوستیده الله نینگ قهری، اهلِ قبول اوزره‌ الله نینگ لطفی نمایان بۉله‌دی.

«تا اگر اۉت ساچسه، جلاليتی،
لطف ایله‌ سوو اورغه‌ی جهاليتی».

شاعر «بسم الله» تفسیرینی یکونلش اثناسیده اۉز نفسیگه قره‌ته‌‌ «وحدت مخزنی»گه سفر قیلر اېکن، یۉل نینگ یامان۔یخشیسیدن غم یېمسلیککه، «بسم الله» دېب یۉلگه قدم قۉییشگه چقیره‌دی:

«یۉل یامان و یخشیسیدن یېمه غم،
«بسم الله» دېگیل و، قۉیگیل قدم».

علیشېر نوایی نینگ «بسم الله»گه بېرگن تعریفی اساسیده اونینگ بو مسأله‌ده‌گی قوییده‌گی یاندشوولرینی آیدینلشتیریش ممکن:
شاعر «بسم الله»نی تعریفلشده انیق علمي یۉلدن بارمه‌یدی، یعنی قرآن یاکه حدیث، اۉتگن اسلام علمالری نینگ بو موضوعده‌گی دلیللنگن معلوماتلریگه ته‌ینمه‌یدی، بلکه‌ شاعرانه اسلوبگه سوینگن حالده «بسم الله»نی تشبیه‌لر اساسیده صفتله‌یدی.
علیشېر نوایی «بسم الله»گه بۉلگن مناسبتینی اسلام دینی اساسیده بېلگیله‌یدی. «بسم الله» واسطه‌سیده اسلامنی قبول قیلگنلر و رد قیلگنلر نینگ حالتینی یاریته‌دی.
علیشېر نوایی مذکور بابده اۉزیگه خاص مهارت بیلن معین زمان و مکاننی تصویرله‌یدی. اهلِ قبول و اهلِ رد نینگ کېچمیشینی «بسم الله» حرفلری معناسینی رمزلر آرقه‌لی بیان اېترکن، اۉقووچی نینگ کۉز اۉنگیده وقت و حرکت جریانلرینی گوده‌لنتیره‌دی.
شاعر «بسم الله» تعریفی بیلن «وحدت» توشونچه‌سینی مرکزگه قۉیه‌دی. معلوم که، برچه‌ پیغمبرلر یېر یوزیگه الله نینگ یکّه‌لیگینی - توحیدینی یېتکزیش، انسانلرنی یکّه‌ الله‌گه عبادت قیلیشگه دعوت اېتماق اوچون یوباریلگنلر. توحید - وحدت، علیشېر نوایی نزدیده، مخزن - خزینه‌دیر.
«بسم الله» اېسه انه‌ شو خزینه‌گه انساننی مشرف اېته‌دی. ذاتاً، «بسم الله» - الله نینگ اسمی بیلن، رحمان و رحيم الله نینگ اسمی بیلن انسان حیاتگه، بارلیققه یانده‌شر اېکن، شبهه‌سیز، بوتون موجوديتنی، اۉزینی ایشلرینی، تقدیرینی یکّه‌ الله‌گه تاپشیرگنینی اعلان قیله‌دی. علیشېر نوایی «بسم الله» نینگ ماهیتینی - اونینگ انسانیت اوچون نقدر اهمیتلی اېکنینی یارقین، تأثیرچن، رئال توشونتیریش اوچون هم عیناً تشبیه‌لرگه ته‌ینگنی احتمالدن خالی اېمس.

«بسم الله»نی ایتیش بیلن انسان بوتون عنان۔اختیارینی، ایشلرینی، تقدیرینی ربی‌گه تاپشیریب قۉییشی، شو باعث یامانلیک و یخشیلیکدن خواطرگه توشمسلیگی کېره‌کلیگی شاعر نینگ اۉزیگه قره‌ته‌‌: «یۉل نینگ یامان و یخشیلیگیدن غم یېمه»، - طرزیده‌گی تأکیدیده آچیق کۉرینه‌دی. بو ا‌ۉرینده مومن نینگ تقدیر نینگ یخشی و یامانیگه راضی بۉلیشی لازملیگی حقیده‌گی عقيده بیان اېتماقده.

۵. «حیرت الابرار» اِله‌گه حمد
«حیرت الابرار» نینگ ایکّینچی بابی اِلاه‌گه حمد۔مقتاو موضوعیگه بغیشلنگن. شاعر سرلوحه‌ده اِلاه نینگ «خالق» صفتینی بیرلمچی ا‌ۉرینده تیلگه آله‌دی و تۉرتته مسأله‌نی بیان اېته‌دی:
خالق نینگ یره‌تووچی قلمی (قلمی صُنعی) مخلوقات تصویرینی چیزووچیدیر (چهره‌کشا دیر)؛
خالق نینگ حکمت قلمی (خامه‌ی حکمتی) صنعت اېتیلگن نرسه‌لرنی (مصنوعاتنی) گۉزللشتیرووچیدیر (جمال افزا دور)؛
خالق نینگ شوق زنجیریدن (سلسله‌ی شوقیدن) کۉنگیل غنچه‌سی بیر حسن گُلیگه باغلنه‌دی (وابسته‌لیک)؛
خالق نینگ شوق زنجیریدن (سلسله‌ی محبتی) بیلن هر بیر کۉز یولدوزی بیر قاش هلالیگه پیوسته‌ بۉله‌دی.

کۉرینیب توریبدی که، علیشېر نوایی خالق بۉلمیش اِلاه نینگ ایکّی خیل قلمی (قلم صنع و خامه‌ی قسمت) همده‌ شوقی و محبتی بالیگینی تأکیدله‌ماقده.
اِلاه‌گه حمد بابیده دست‌اوّل شاعر اِلاه‌گه حمد ایتیش اِلاه نینگ ذاتی بیلن واجب اېکن که، حمد ایتووچی (حامد) اِلاه نینگ ذاتیده‌گی ذرّه‌لر اېکنینی ایته‌دی:

حمد انگه‌کیم، واجبِ بالذات اېرور،
حامد انینگ ذاتیکه ذرات اېرور.

شاعر نینگ ایشانیشیچه، اِلاه نینگ یکّه‌لیگی اونینگ ذاتیده قویاش قنده‌ی انیق و بار بۉلسه، انه شونده‌ی معلوم دیر:

«وحدتی ذاتیغه قویاشدېک تانوق».

شوندن سۉنگ علیشېر نوایی اِلاه نینگ «یره‌تووچی قلمی» («قلمِ صنع») نینگ صنعتینی بیان اېتیشگه کیریشه‌دی: «اِلاه جسم آسمانینی یاروغ اېتدی؛ سمانی فیروزه‌ گُلشن اۉله‌راق بلند کۉتردی، اونده یولدوزلر گُل کبی ساچیلگن؛ لاجورد فلک اِلاه نینگ صنعتیده‌گی شونده‌ی نرسه که، او نرده نینگ ایکّی تخته‌سیگه اۉخشه‌یدی.»

شاعر بو تمثیل بیلن خالق نینگ (اِلاه نینگ) ایشلرینی بیان اېتیش دوامیده‌ او انسان مییه‌سینی یره‌تیب، ایچیگه عقلدن چیراق قۉیگنینی ایته‌دی:

چون یسه‌بان حجره‌ی تاری دماغ،
عقلدین اول حجره‌ده یاقیب چراغ.

عقل چیراغی نینگ پیلیگی عنایت ایپی، اونده‌گی شعله اېسه هدایت نوری دېر اېکن نوایی بو نوردن کۉنگیل مسکنی هم نصیبه آلگنینی تأکید قیله‌دی: «اندین آلیب نور و کۉنگیل مسکنی». اما «عشق یېلی عقل چیراغینی اۉچیره‌دی، زهد و تقوانی، صبر و ساکنلیکنی برباد اېته‌دی. عقل نهالینی خشککه ایلنتیره‌دی، بلا دېنگیزینی تۉلقینلنتیره‌دی. درد و بلا آلاوینی النگه آلدیره‌دی. بو اۉتنی اېسه وصال بولوتی نینگ یامغیر اۉچیریشی ممکن خلاص».

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی بو ا‌ۉرینگنچه اِلاه نینگ یکّه‌لیگی نینگ (1)، اِلاه عالمنی (2)، عقلنی (3)، عشقنی (4) یره‌تگننی بیان اېتیب کېلدی و حسن قویاشی (5)، تۉغریسیده سۉز باشله‌یدی. «حسن قویاشی»نی باتفصیل تعریفلر اېکن، اونی عالمده‌گی حادثه‌لر نینگ مرکزیگه قۉیه‌دی: «اِلاه حسن قویاشینی افقلرنی کویدیرووچی قیلدی، اونینگ پارلشی بیلن عالمنی یاریتدی.»

علیشېر نوایی حسن قویاشینی قویاش اېمس، جنت حویلیسی (روضه‌ی رضوان)، روضه‌ ایچیده‌گی خندان گُل دېب اته‌یدی. مبالغه‌نی کوچه‌یتیریب، حسن قویاشی جلوه‌سیدن جان گُلشنی گۉزللشدی، اونی کۉریب محزون کۉنگیل آساییش تاپه‌دی دېب تأکیدله‌یدی.

شاعر نینگ فکریچه، «اِلاه حسن‌گلی نینگ ذاتیغه لطف و صفا و وفا ایسینی بېرمه‌گن، او هېچ قچان وفا قیلمه‌یدی. حسن عشقنی جان رشته‌سیغه باغله‌یدی؛ حجر واديسیده‌گی هر بیر گیاهنی نیشترگه ایلنتیره‌دی».

علیشېر نوایی شو طریقه‌ اِلاه بوتون عالمنی اۉزارا باغلیق یره‌تگنینی ایته‌دی، یېرنی (کُره‌ی خاک) ساکن، فلکلر یېر اطرافیده ایلنیب یورووچیدیر دېیدی. شاعر نینگ فکریچه، فلکلر عمان (اقیانوس)، یېر اېسه اونینگ مرکزیدیر:

تاکه‌ محیط اۉرنیغه افلاک اېرور،
مرکزی آنینگ کُره‌ی خاک اېرور.

یکونده شاعر اِلاه نینگ لطفی بیلن موجودلیک، قهری بیلن نابودلیک صادر بۉلیشینی ایته‌دی:

لطفی بیلن بارچه‌غه موجودلیق،
قهریدین۔اۉق بۉلغوسی نابودلوق.

علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار» داستانی 2۔بابی - اِلاه‌گه حمد موضوعی بیلن تنیشوو، قوییده‌گیچه خلاصه‌لرنی چیقریش ممکن:
علیشېر نوایی اِلاه نینگ خالق اېکنینی اعتراف اېته‌دی. اونگه حمد ایتیش اونینگ ذاتیده واجب، همده‌ ایتووچیلر اونینگ ذاتیده‌گی ذرّه‌لر (حامد انینگ ذاتیغه ذرات اېرور) دېب ایشانر اېکن، شاعر اِلاه عالمنی قمره‌ب آلگن یاکه عالم اِلاه نینگ ظهوری دیر (کۉرینیشی) دېگن اعتقادده بۉلگنی آیدینلشه‌دی.
علیشېر نوایی عقل، کۉنگیل، حسن، عشق حقیده گپیریش اثناسیده، اولرنی اۉزارا باغله‌یدی. اِلاه نینگ شوقی و مهابتی شو نرسه‌لرده نمایان بۉله‌دی دېب حسابله‌یدی.
علیشېر نوایی اِلاه عالمنی اۉزارا باغلیق، زنجیر کبی وابسته یره‌تگن، یېر عالم نینگ مرکزی دېب تأکیدله‌یدی.
شاعر اِلاه نینگ لطفی و قهری بیلن عالم موجود یاکه نابود بۉله‌دی دېییش آرقه‌لی برچه‌ نرسه‌نی اِلاه نینگ لطفی و قهریگه باغله‌یدی.

۶. «اوّلغی مناجات»: «برچه‌نی مرآتِ جمال ایله‌دی»
علیشېر نوایی «حیرت الابرار»ده «اوّلغی مناجات»گه قۉیگن سرلوحه‌سیده باب نینگ اوچ اساسي مسأله‌نی یاریتیشنی معلوم قیلگن:
حق نینگ اوّليتی - عقل اونگه شریک تاپالمسلیگی، اوّل و آخر اېلی بیر بۉلیب حمد ایتسه‌لر هم، اونگه مناسب درجه‌ده مقتاو ایته آلمسلیکلری حقیده؛
ممکنات دېب اتلگن گُلشنده‌گی گُللر نینگ قنده‌ی قیلیب یۉقلیک تونیدن بارلیق گُلستانیگه کېلگنی حقیده؛
کاینات بیر بازار؛ بو بازارده دُرلر بار؛ اۉشه‌ دُرلر مخفي‌لیک بولوتیدن ظاهر بۉلیش دریاسیگه توشگنی نینگ معرفتی حقیده.

سرلوحه‌دن کۉرینیب توریبدی که، شاعر عالمنی یگانه‌ اِلاه یره‌تگنی حقیده سۉز آچماقچی. باب نینگ دستلبکی اوچ بَیتیده علیشېر نوایی اِلاه‌گه مراجعت قیلیب، اونینگ ابدي و ازلي اېکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ خالق اېکنینی، برچه‌ یره‌تیقلرنی عینِ - اساسی اونینگ اۉزی اېکنینی ایته‌دی: «بارچه‌غه خالق، باریغه عَین اۉزونگ». شو بیلن مناجاتده‌گی دستلبکی قِسم یکونلنه‌دی و شاعر عالم نینگ پیدا بۉلیشیدن اوّلگی حالت - یۉقلیکنی، یعنی «آدم شبستانی»نی تعریفلشگه کیریشه‌دی. بو تعریفده علیشېر نوایی یېر یوزیده‌گی برگی سومن، کۉکده یولدوزلر، زمینده انسانلر، انسانلرده اېسه ستم بۉلمه‌گنینی ایته‌دی. شو ا‌ۉرینده شاعر «حسن اۉتی» حقیده سۉز باشله‌یدی. «حسن اۉتی» سببلی عشق پیدا بۉلمه‌گنیگه اورغو بېره‌دی: هلی شمع کاشانی نینگ یاریتمه‌گن - شمع عشقیده پروانه‌ هم کویمه‌گن؛ گُل یوزینی کۉرستمه‌گن - بلبل گُل عشقیده زمزمه‌‌ قیلمه‌گن؛ نرگس گُلی نینگ مست کۉزی یۉقلیک گُلشنیده مست اویقوده؛ مُغ دَیریده - بُت‌پرستلر بتخانه‌سیده می سقلنه‌دیگن خُم آچیلمه‌گن، می قوییب بېرووچی مُغبه‌چه (باله‌) عشوه‌سی بیلن زهد اېلینی دُردنۉش - می قویقه‌سینی ایچووچی قیلیب قۉیمه‌گن.
علیشېر نوایی بو حالتلرنی بیان اېترکن، عالم نینگ یره‌تیلیشی سببی - عشق دېگن قره‌شنی تأکیدلش اوچون اۉزیگه خاص تیارگرلیک کۉره‌یاتگنی معلوم بۉله‌دی.
شاعر یۉقلیک ایچره‌ «بحرِ ذات» - «ذات دېنگیزی» آرام و ساکنلیکده بۉلیب، «ممکنات» موج اېتمه‌گنینی ایته‌دی:

کۉرگوزیب آرام و سکون بحرِ ذات،
موج عیان ایله‌مه‌یین ممکنات.

شو ا‌ۉرینده، علیشېر نوایی «بحرِ ذات» - «ذات دېنگیزی» دېگنده عیناً نیمه‌نی نظرده توتگنی قیزیق. قاله‌وېرسه، سرلوحه‌ده کېلگن «ممکنات» کلمه‌سی هم بار که، بو هم اۉزیگه خاص ایضاح طلب قیله‌دی.

«بحرِ ذات» و «ممکنات» عیناً نیمه‌ اېکنی مذکور باب نینگ اۉزیده معلوم بۉله‌دی: شاعره‌ هلی عالم یره‌تیلمه‌گن پلّه‌ده «بحرِ ذات» نینگ موجود بۉلگنی، او آرام و ساکنلیکده اېکنینی تأکیدله‌یدی، حال بو که، اوندن بۉلک هېچ نرسه‌ یۉق. دېمک، علیشېر نوایی نظرده توتگن «ذات دېنگیزی» - یره‌تووچی اِلاه دیر. ممکنات اېسه - یره‌تیله‌جک نرسه‌لر دیر. بو کېینگی بَیتلردن هم آیدینلشه‌دی. شاعر ازلدن موجود بۉلگن اِلاه‌گه مراجعت قیلرکن، اونینگ عالمنی نیمه‌ اوچون یره‌تگنی حقیده سۉز باشله‌یدی. بو مذکور مناجاتده‌گی اوچینچی قِسم نینگ باشلنیشی هم دیر.

علیشېر نوایی تأکیدله‌یدی که، ازلدن موجود بۉلگن اِلاه بار اېدی، خلاص. اونینگ حسنی اۉزیگه‌‌گینه جلوه‌ قیله‌دی؛ اونینگ حسنینی غیب کۉزگوسی عکس اېتتیره‌دی؛ اِلاه نینگ اۉزی نظر سالووچی بۉلیب اۉزیگه نظر ساله‌دی، اۉزیگه بۉلگن اۉز عشقیدن خوش بۉلیب، حسنیدن مغرورلنه‌دی:

ناظر اۉزونگ اېردینگ و منظور اۉزونگ،
عشقینگگه خوش، حسنونگه منظور اۉزونگ.

فقط بیرلیک بار اېدی، سناق، عدد یۉق اېدی؛ اِلاه نینگ علمینی اجمال اېته‌دیگن ذات یۉق اېدی. لېکن عاشقلرنی کویدیرووچی چهره‌، افقلرنی کویدیرووچی لمعه - نور ظاهر بۉلیب، حسنی نینگ کمالینی آشکار اېتیشنی بیان قیلدی:

قیلدی مظاهرده خَیالی ظهور،
تاپقه‌لی اول حسن کمالی ظهور.

سوال توغیله‌دی: «اۉشول چهره‌ی عشّاق‌سوز» (عاشقلرنی کویدیرووچی چهره‌) کیمگه تېگیشلی؟ جواب متندن انگلشیله‌دی - هلی عالم یره‌لمه‌گن پلّه‌ده ازلدن موجود بۉلگن اِلاه (بحرِ ذات) «چهره‌ی عشّاق‌سوز» نینگ اېگه‌سی دیر. یعنی خدا اۉز حسنینی آشکار اېتیشنی خواهله‌دی دېماقده علیشېر نوایی. نوبتده‌گی بَیتلرده بو یقّال کۉرینه‌دی. شاعر اِلاه‌گه قره‌ته‌‌ حسنینگ جلوه‌سیگه چېگره‌ (حد) یۉق اېدی، شو نینگ اوچون عددسیز کۉزگو کېره‌ک بۉلدی دېیدی:

جلوه‌ی حسنونگغه چو یۉق اېردی حد،
کۉزگو کېره‌ک بۉلدی انگه بې‌عدد.

شاعر انه‌ شو سبب طفیلی اِلاه کایناتنی یره‌تدی دېب حسابله‌یدی. کاینات - رنگین بیر گُلشن، اونده‌گی هر بیر گُل چین کۉزگوسی دیر، او کۉزگولرده خدا نینگ حسنی جلوه‌ قیله‌دی دېیه تأکیدله‌یدی نوایی:

آچتی بو گُلشننی که رنگین اېرور،
هر گُل انگه آینه‌ی چین اېرور.

جلوه‌ی حسن اۉلغه‌لی ظاهر انگه،
بۉلدی بو مرآت مظاهر انگه.

علیشېر نوایی فکریده دوام اېترکن، تۉقّیز قبت آسماننی «لوحه‌ی آیینه‌فام» - «آینه‌ کبی لوحه‌» دېب اته‌یدی. بو آیینه‌ده‌گی هر بیر یولدوز خدا نینگ حسنی اوچون کۉزگودیر: «کۉزگو کیبی حسنونگ اوچون مظهرې».

شاعر شوندن سۉنگ کایناتده‌گی، یېر یوزیده‌گی هر بیر نرسه‌نی آینه‌ - کۉزگو بیلن باغلب تعریفله‌یدی: قویاش نینگ یوزی آینه‌رنگ؛ کۉک آینه‌ کبی صحیفه‌؛ شمال چنگ بیلن چیرمشیب آینه‌گه ایلنه‌دی…

خلاصه‌ده علیشېر نوایی انیق روشده اۉز قره‌شینی آیدینلشتیره‌دی - همه‌ یره‌تیقلر اِلاه نینگ جمالیگه کۉزگودیر: «بارچه‌نی مرآتِ جمال ایله‌دینگ».

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی مذکور مناجاتده‌گی تۉرتینچی قِسم - انسان موضوعیگه تۉخته‌له‌دی. او برچه‌ یره‌تیقلردن مقصد - انسان اېدی تأکیدله‌یدی: «…باریدین غرض انسان اېدی».

چونکه‌ شاعر نینگ فکریچه، انسان اِلاه نینگ کلامینی انگله‌گووچی، اونینگ یشیرین سِرلرینی کۉترووچی (حامل)؛ خدا انسان نینگ کۉنگلینی اۉز گنجی نینگ بیر قِسمی؛ انسان جسمینی اېسه اۉشه‌ گنجگه طلسم قیلدی.

علیشېر نوایی مذکور مناجات نینگ یکوني قِسمیده خداگه التجا قیلیب، اۉزینی الهي گنج محرمی قیلیشینی سۉره‌یدی، سِرلرینگنی (رازینگنی) مېنگه بېر، ینه‌ نیمه‌ قیلیشنی اۉزینگ بیله‌سن دېب اطاعتکارلیک اظهار اېته‌دی:

آنچه که رازینگغه امین قیل انی،
هر نې قیلورسېن ینه‌ سېن بیل انی.

دېمک، علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار» داستانیده‌گی «اوّلغی مناجات» بابی بیلن تنیشیش اثناسیده اوشبو خلاصه‌لرنی عموملشتیریشی ممکن:
علیشېر نوایی عالمنی یره‌تگن اِلاه نینگ ابديلیک و ازليلیک، خالقلیک (یره‌تووچیلیک) صفتلرینی اعتراف اېته‌دی و او هلی هېچ نرسه‌ بۉلمه‌گن بیر پیتده هېچ نرسه‌گه محتاج بۉلمه‌گن حالده اۉز۔اۉزیدن موجود اېدی دېب اعتقاد قیله‌دی.
علیشېر نوایی عالم یره‌لیشی نینگ سببی اِلاه نینگ حسنیگه کۉزگو (مرآت) لازم بۉلگنیدیر دېب حسابله‌یدی. اِلاه کایناتده‌گی هر بیر ذرّه‌نی اۉز جمالی اوچون آینه‌ قیلدی دېب ایشانه‌دی.
علیشېر نوایی اِلاه نینگ سِرینی گنج (خزینه‌) دېب حسابله‌یدی، اۉشه‌ سِرگه محرم بۉلیشنی خواهله‌یدی و اۉزینی، برچه‌ ایشلرینی بوتونیچه ربی‌گه تاپشیره‌دی.

۷. ایکّینچی مناجات: «کیم انگه‌دیر ملک مسلّم انگه»
علیشېر نوایی «حیرت الابرار» نینگ «ایکّینچی مناجات» بابیده سرلوحه‌ آرقه‌لی ایکّی مسأله‌نی ایلگری سوره‌دی:
«مخلوقات زېبالری نینگ جلوه‌ی ظهوری» - یره‌تیقلر نینگ گۉزللیگی جلوه‌لنیب ظاهر بۉلیشی بیلن اِلاه نینگ درگاهیگه بیرار فایده‌ یېتمه‌یدی؛
«موجودات رعنالری نینگ حادثه‌ی فتوری» - موجود نرسه‌لر نینگ یۉق بۉلیب کېتیشی بیلن واحدِ دانا جبروت اِلاه نینگ خزینه‌سیگه ذرّه‌چه‌ زیان یېتمه‌یدی.
یعنی شاعر سرلوحه‌ده عالم نینگ موجودلیگی اِلاه نینگ عظمتیغه مطلقا نفع کېلتیرمسلیگینی، عالم نینگ یۉق بۉلیشیدن خداگه عموماً ضرر یېتمسلیگینی قطعي تأکیدله‌ماقده. دېمک، مذکور بابده علیشېر نوایی عالم نینگ یره‌تیلیشی و یۉق بۉلیشی حقیده سۉز یوریتماقچی اېکنی معلوم بۉله‌دی.

علیشېر نوایی دستلبکی اوچ بَیتده خداگه مراجعت قیلیب، یکّه‌ اِلاه‌گینه عبادتگه سزاوارلیگینی ایته‌دی. شاعر خداگه قره‌ته‌‌ «جمیع موجودات وجودی سېندن، یۉقلیکدن نیمه که موجودلیککه کېلگن بۉلسه، برچه‌ سجده‌ قیلووچی (ساجد) سېنگه سجده‌ قیله‌دی»، - دېیدی.

علیشېر نوایی بلند فلکلر، تاغلر ایله‌ تۉلگن یېر؛ سما آسمانی، یولدوزلرو قویاش - بولر نینگ همه‌سینی کۉرگن عقل مهندسلری عاجز قالیب، خدا نینگ قدرتیگه لال قالیشلرینی ایترکن، اِلاه نینگ قهری بیلن بولر نینگ همه‌سی آستین۔اوستون بۉلیشیگه اعتقاد قیله‌دی: «تاغلر بولوت کبی کۉککه اوچه‌دی؛ سما بیر اېتک کولگه، یولدوزلر بیر هاووچ گُلگه ایلنه‌دی؛ زحل، مشتري، بهرام، قویاش، زهره‌، تير، آی کبی سیاره‌لر زوال تاپه‌دی؛ عمان۔دېنگیزلر اضطرابدن قَینه‌یدی؛ یېر اۉرنیدن قۉزغه‌له‌دی؛ یېر و سما اۉرنی المشیب کېته‌دی؛ آلاو دېنگیزده غوّاصلیک قیله‌دی، طاق فلکده رقص توشه‌دی؛ تاکلر نینگ آسمانده ترقه‌لیشی «الفراق» دېب اېشیتیله‌دی؛ بیر زومده‌ عالم یۉقلیککه یوز توته‌‌دی - تنگریدن بۉلک هېچ نرسه‌ قالمه‌یدی: «تېنگری قالیب باقي و، دَیّار یۉق».

علیشېر نوایی بوتون عالم نینگ بار یاکه یۉقلیگیدن اِلاه نینگ عظمتی و جبروتیگه هېچ قنده‌ی نفع هم، هېچ قنده‌ی زیان هم بۉلمسلیگینی قطعي تأکیدله‌یدی.

مناجات یکونیده شاعر عالم یۉق بۉلیب کېته‌دیگن کون - قیامت کونیگه یېتسه یاکه یېتمه‌ی حیاتنی ترک اېتسه، ربی‌دن اِیماننی همراه اېتیشی و کۉنگلیده الله‌دن بۉلک هېچ نرسه‌ قالدیرمسلیگینی التجا اېته‌دی و خدا نینگ رحمتی، لطفیدن سۉره‌یدی:

اول نفس اِیمان منگه همراه قیل،
کۉنگلیم ارا محوی سیوا الله قیل.

رحمتِ عامینگنی نثار اېت منگه،
لطفِ عميمینگ منگه یار اېت، منگه.

علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار» مثنويسیده‌گی «ایکّینچی مناجات» بیلن تنیشیب، شاعر اعتقادی و دنیاقره‌شی بیلن باغلیق قوییده‌گی خلاصه‌لرگه کېلیش ممکن:
اوشبو مناجات، مضمونیدن انگلشیلماقده که، عالم نینگ زوالگه یوز توتیشی - قیامت قاییم بۉلیشی موضوعیگه بغیشلنگن بۉلیب، شاعر قیامت نینگ دهشتلرینی قرآن آیتلری اساسیده تصویرله‌یدی.
علیشېر نوایی مذکور مناجاتده عالم اِلاه نینگ قهری ایله‌ بیر زومده‌ یۉق بۉلیب کېتیشی، مکمل برپا قیلینگن، عقل اېگه‌لرینی لال اېتگن کاینات نینگ آستون۔اوستون بۉلیب، غایب بۉلیشی اِلاه اوچون هېچ قنده‌ی اهمیت کسب اېتمسلتگینی تأکیدلش بیلن خدا نینگ دخلسیز قدرتی، عقل تصور قیلالمه‌یدیگن…. و منگو عظمتینی بیان اېته‌دی. اطاعت اظهار قیلیب، نجات اۉتینه‌دی.

۸. اوچینچی مناجات: «ظاهر اېترسېن چو عدمدین وجود»
مذکور بابده شاعر سرلوحه‌ آرقه‌لی مناجات نینگ قَیسی «معنی»ده اېکنینی بیان قیله‌دی:
عالم و آدمنی بارلیقدن یۉقلیککه سالیش وجودی مطلقدن بۉلک نینگ اختیاریده اېمس؛
بونی توشونگن «وجود اهلی» بو ایشنی «وجودِ مطلق»دن اۉزگه‌گه هېچ قچان نسبت بېرمه‌یدی؛
عصیان ظلمتیده آیاقدن توشگن (ییقیلگن)لرنی «شفاعتِ عالم» (سۉنگگی پیغمبر محمد ؐ) نینگ شفاعتی توتیب قاله‌دی؛
اول ذات (ؐ)شفاعت قیلگنلرگه عالم نینگ خالقی و آدمزاد هم شفاعت نظری ایله‌ باقه‌دی.
مذکور سرلوحه‌ده علیشېر نوایی «وجودِ مطلق»، «وجود اهلی»، «خالقِ عالم» دېگن تعریفلرنی کېلتیرماقده. مضموندن انگلشیله‌دی که، شاعر «وجودِ مطلق» دېب اِلاه‌نی، «وجود اهلی»دېب اِلاه‌گه اطاعت قیلووچیلرنی، «خالقِ عالم» دېگنده هم عیناً خدانی نظرده توته‌‌دی.

مناجات نینگ باشلنیشی اِلاه‌گه قره‌ته‌‌ مراجعت ایله‌ اونی مقتشگه بغیشلنیب، شاعر برچه‌ یره‌تیقلر اِلاه نینگ لطفی اېکنینی ایتیب، اولرنینگ ایچیده انساننی شریف اته‌یدی: «بارچه‌دن انساننی شریف ایله‌دینگ». علیشېر نوایی عالمده‌گی برچه‌ نرسه‌ کۉزگه وابسته، باغلیق یره‌تیلگنینی، بو بویوک ایش اېکنینی تأکیدلش اساسیده بو عالمنی یۉق قیلیش اِلاه‌گه اۉته‌ آسانلیگینی ایته‌دی. شونده‌ی قیلیب، شاعر قیامت قاییم بۉلیب، قبرلر یاریلیب، انسانلر محشرگاهده ییغیلیشلرینی بیان اېتیشگه کیریشه‌دی: «نې کون اۉشول آه و ندامت کونی، - آه و ندامت نې، قیامت کونی.»

علیشېر نوایی حشر کونی اوّل و آخر اېل و زار و اسیر حالده اۉز احوالیدن نفرت اېتیشینی تصویرلب دوام اېته‌دی: هر کیم اۉز دردیگه «وای۔وای» دېب، اۉز ایشیگه «های۔های» دېب ییغله‌یدی؛ نامه‌ی اعمالی کېلتیریلگنده انسانلر یوره‌گی قان بۉله‌دی؛ آنه‌ قیزیگه، آته‌ اۉغلیگه باقمه‌یدی، برچه نینگ آغزیده یگانه‌ سۉز «وا حسرتا، عاصيلر گروه۔گروه کېلتیریله‌دیلر، یېلکه‌لریگه عصیانلری تاغ۔تاغ قیلیب یوکلنگن؛ جهنم آلاوی لاوولله‌یدی - بونی کۉریب اېل نینگ سویکلری اېریب کېتر درجه‌گه کېله‌دی؛ شو بیلن بیرگه‌لیکده جنت گُلی جلوه‌لنیب، دۉزخ اۉتیدن کۉپراق دهشتگه ساله‌دی؛ قویاش نینگ حرارتیدن مییه‌ قَینه‌یدی؛ قیامت اهلی نینگ فریادی کۉککه اۉره‌له‌دی؛ قیل کۉپریک خَیال ایپی کبی اینگیچگه‌؛ «حاکمِ عادل» - خدا یگانه‌ حکمران بۉلیب، جبارلیک و قهارلیک صفتلری اوج و موجینی کۉرسته‌دی؛ وليلر متفکر، نبي‌لر متحیر - حیرتلنووچی - بۉلیب قاله‌دی؛ لېکن عربي پیغمبر اونده‌ی اېمس، او شفیع - شفاعتچی اۉله‌راق گاه صراط اوستیگه باره‌دی، گاه ترازو تامان قدم باسه‌دی؛ بویوک هِمت ایله‌ «امتیم، امتیم»، - دېب قیغوره‌دی - او - پیغمبر آخرِ زمان ؐ کیمنی شفاعت اېتسه، تېنگری قبول قیله‌دی، اصلیده رسول الله ؐ نیمه‌نی قصد قیلسه، بو حقدن دیر:

بۉلسه نې مقصودغه میلی انینگ،
حقدین اۉلوب برچه‌ طفیلی انینگ.

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی مشهور تعریفینی رسولی اکرم ؐ نینگ شفاعتلری حقیده‌گی واقعه‌نی بیان قیلیشی بیلن یکونله‌یدی و ربی‌گه التجا باشله‌یدی: «یا ربیم، سېن نبي نینگ (ؐ) حقیگه نصیب قیلگن نعمتلرینگ سببلی او سېنگه حبیب بۉلدی؛ بو غم انجمنی، ماتم مجموعه‌سی ارا شفاعتگه یېتکزدینگ، بو سېنینگ لطفینگدیر… نبي نینگ (ؐ) جرم اېگه‌لرینی ایزلب، کرَمینگنی سۉره‌ب، وَیل و چاه ایله‌ جزالنگنلرگه - عمریده بیر عمل قیلمه‌گن، دینیگه خلل بېرگن خطادن اۉزگه‌ ایشی بۉلمه‌گن امتیگه، جانی اندوه‌ اۉتیدن غمده، یوزی عصیان توتونیدن قاره‌ بې‌چاره‌لرگه یوزلنیب، اولرنی خلاص اېتیشنی ایسته‌سه، مېن عاصينی هم اونینگ کۉزیگه اوچره‌ت!»

علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار»یده‌گی اوچینچی مناجاتینی تحلیل قیلیب، قوییده‌گی خلاصه‌لرگه کېلیش ممکن:
اولر نینگ اعتقادیچه، بوتون عالمنی مکمل صنعت اۉله‌راق یره‌تگن اِلاه‌گه اونی یۉق قیلیش ذرّه‌چه‌ آغیرلیک توغدیرمه‌یدی؛ لطفی ایله‌ یره‌تگن نرسه‌لرنی قهری ایله‌ ینه‌ یۉقلیککه روانه‌ قیلیشی آسان.
علیشېر نوایی اِلاه نینگ اراده‌سی ایله‌ عالم یۉقلیککه یوز توتگچ، انسانلر محشرده جمع‌ بۉلیشلری؛ دنیا حیاتیده‌گی عمللری یازیلگن نامه‌لرنی آلیشلری؛ دۉزخ آلاوی دهشتی، جنت نینگ راحتی؛ ثواب و گناه تارتیله‌دیگن ترازی؛ انسانلر اۉتیشلری لازم بۉلگن صراط کۉپریگی، قیامت دهشتیدن انسانلر نینگ پراکنده‌ بۉلیب، اۉزلری بیلن اۉزلری آواره‌ بۉلیب قالیشلری حقیده قطعي ایشانچ بیلن تأکیدله‌یدی.
علیشېر نوایی سۉنگگی پیغمبر محمد ؐ نینگ شفاعتینی تأکیدلب، شفاعت هم الله نینگ لطفی اۉله‌راق صادر بۉلیشینی بیان قیله‌دی. گناهلری عفو اېتیلیب، شفاعتگه سزاوار بۉلیشینی اِلاه‌دن التجا قیله‌دی.

۹. تۉرتینچی مناجات: «سېن انگه بۉلغیل که، انگه اوشبو بس!»
تۉرتینچی مناجاتنی علیشېر نوایی «کرَم دریاسی» وصفیگه بغیشله‌یدی. شاعر نینگ یازیشیچه، بو دریا عنایت نسیمیدن موجگه کیریب، عاصيلر نینگ عصیانلرینی خس و خشک کبی قیرغاقلرگه آته‌دی؛ گناه تاغیدن لنگر سالگنلر نینگ کېمه‌لرینی پر کبی یېنگیل حرکتلنتیریب، مقصود ساحلیگه یېتکزه‌دی؛ بو مضمون اوچینچی مناجاتده‌گی شفاعت موضوعیگه بې‌واسطه‌ علاقه‌دار حسابلنه‌دی.

شاعر اوّل اِلاه نینگ کرَمینی وصف اېته‌دی: «سېنینگ کرَمینگ آلدیده گناه تاغی خودّی پر کبی دیر». شو طریقه‌ علیشېر نوایی اِلاه نینگ بوتون جهان اهلی نینگ گناهینی، جرمینی عفو اېتیشگه قادر اېکنینی قطعي تأکیدله‌یدی:

جمله‌ جهان اهلی خطا قیلسه‌لر،
جرم بیلن نامه‌ قرا قیلسه‌لر،

نامه‌نی آق ایله‌مک آسان سنگه،
کیم یۉق اۉشل امرده نقصان سنگه.

علیشېر نوایی اِلاه نینگ رحمتیگه، مغفرتیگه گناهکارلر حقلیراق دېب حسابله‌یدی:

هر کیشی عاصي و گناهکارراق،
عفو ایله‌ رحمتقه سزاوارراق.

چونکه‌ شاعر نینگ فکریچه، گناهسیز آدمنی عفو قیلیش ممکن می؟ بولوت عمان اوستیده یامغیر تۉکیشدن نیمه‌ نفع؟

علیشېر نوایی دوام اېته‌دی: «تون اۉیین و گناهلر ایله‌ ظلمتده، لطف قویاشی اېسه اونی یاریته‌دی. عصیان تونی گناه ایله‌ قاره‌یمه‌سه‌، عفو چیراغی قچان نور ساچه‌دی؟»

شاعر نینگ فکریچه، بو دنیاده کیم که زهد و تقوا ایله‌ یشب اۉتسه، اونگه جنت عطا اېتیلسه، گناهکارلر نینگ احوالی نې کېچه‌دی؟ دریاده سوو هَیقیریب تورسه، بیر نېچه‌ تشنه‌ آغزی قوریب، عذابده قالسه شو انصافدن می؟

علیشېر نوایی اِلاه‌گه قره‌ته‌‌، اگر شونده‌ی بۉلسه و خطالرنی عفو ایله‌سنگ، کرَم دېنگیزی و سخاوتینگ قیده قاله‌دی دېیدی:

ایله‌مه‌گینگ عفوِ خطا، بس، قنی؟
بحرِ کرَم بیرله عطا، بس، قنی؟

شاعر سۉزیده دوام اېتیب، بونده‌ی بۉلیشی و - ثواب اېگه‌لری نینگ، جنت طعمه‌سیده عبادت اېتگن؛ جنتده‌گی قصرلر آرزوسیده خرابه‌ده یشه‌گن؛ هر ایشینی اِلاه‌دن مکافات عوضیگه ادا قیلگن انسانلر نینگ جنتگه کیریب کېتیب، جنتنی طمع قیلمه‌ی فقط اِلاه نینگ جمالینی خواهلب یشه‌گنلر گناهکار اۉله‌راق جهنمگه محکوم بۉلیشلرینی عقلیگه سیغدیرمه‌یدی، شو سببلی اِلاه‌گه سېن هر ایشنی قیلسنگ هم، بونده‌ی قیلمه‌یسن دېب ایشانچ بیلن تأکیدله‌یدی: «ایله‌گه‌سېن سېن هر ایش، الّا، بو ایش!»
علیشېر نوایی فکرینی قوییده‌گی منطق بیلن قوّتله‌یدی:

لطف و کرَم گنجینی کېتکونگ دورور؟!
کیمگه عطا و کرَم اېتکونگ دورور؟!

یعنی «گناهکارلرنی عفو اېتمه‌سنگ، لطف و کرَم خزینه‌سینی نیمه‌ قیله‌سن؟ کیمگه سخاوت کۉرسه‌تیب، کرَم قیله‌سن؟»

شاعر نینگ گناهلر نینگ عفو اېتیلیشیگه امیدی قوییده‌گی بَیت بیلن حدِ اعلی‌سیگه کۉتریله‌دی:

گرچه گُنه نینگ حد و پایانی یۉق،
ایله‌مه‌سنگ رحم هم امکانی یۉق.

یعنی «گرچه گناهلر چېک۔چېگره‌سیز بۉلسه هم، عفو قیلمه‌سنگ، امکانی یۉق».

شو طریقه‌ شاعر گناهلر کېچیریلیشی مسأله‌سینی مرامیگه یېتکزیب تعریفله‌گچ، اۉزی نینگ عفو اېتیلیشیگه امید قیله‌دی، اِلاه‌گه قره‌ته‌‌ اۉزی جنتنی هم، جنتده‌گی حورنی هم آرزو قیلمسلیگینی ادعا قیلیب، فقط اِلاه نینگ اۉزی یېترلی اېکنینی معلوم قیله‌دی:

اېرمس انگه حور ایله‌ جنت هوس،
سېن انگه بۉلغیل که، انگه اوشبو بس.

«حیرت الابرار»ده‌گی تۉرتینچی مناجات بیلن تنیشیش اساسیده قوییده‌گی حالتلر یقّال کۉزگه تشلنه‌دی:
شاعر مسأله‌گه صوفيلر دنیاقره‌شی بیلن یانده‌شه‌دی، مناجات اِلاه‌گه قره‌ته‌‌ مراجعت بۉلیشی بیلن بیر قطارده اونده اۉز دوریده‌گی مخالف دیندارلرگه ردّیه‌ هم بیلدیرگن. علیشېر نوایی صوفيلیک فلسفه‌سیگه کۉره‌ قلبنی اِلاه نینگ عشقی بیلن تۉلدیریب، فقط اونینگ جمالینی مقصد قیلیش کېره‌ک دېب حسابله‌یدی. عبادتلر جنت اوچون اېمس، اِلاه نینگ اۉزی اوچون بۉلیشی لازم دېر اېکن، بو یانداشووده بیر قدر چوقور کېتیشی سېزیله‌دی و عادتي دیندارلر نینگ اعتراضیگه سبب بۉله‌دی. شو سببلی، شاعر دیندارلر - جنت طمعلری - رندلر دۉزخي می دېگن مسأله‌نی مناجات مضمونیگه سینگدیرگن و بونده‌ی بۉلیشی ممکن اېمس دېب خلاصه‌ قیلیب، اِلاه نینگ رحمتی و لطفیگه ایشانه‌دی.
مذکور تۉرتینچی مناجات آلدینگی اوچ مناجات نینگ منطقي یکونیدیر. دقّت قیلینسه، شاعر «حیرت الابرار» نینگ اوچ مناجاتیده عالم و آدم حقیده‌گی مشاهده‌سینی مختصر و تۉلیق بیان اېتگن. بیرینچی مناجاتده - عالم نینگ، آدم نینگ یره‌تیلیشی بیانی عکس اېتگن، کاینات اِلاه نینگ جمالیگه کۉزگو اۉله‌راق صفتلنگن، شاعر عالم نینگ بار و یۉق بۉلیشی اِلاه نینگ لطفی و قهریگه باغلیقلیگینی تقیقله‌گن. ایکّینچی مناجاتده علیشېر نوایی عالم نینگ یۉق بۉلیشی - قیامت حقیده سۉز یوریتگن. اوچینچی مناجاتده محشرگاهنی تصویرلب، رسول الله نینگ (ؐ) شفاعتیگه کۉز توته‌‌دی. و نهایت ت