Museum Plantin-Moretus

Zalm, oesters, kabeljauw, pladijs en karper. Als dessert: marsepein en amandeltaart.

Klinkt als een feestmaal? Niet helemaal.

Het was namelijk de begrafenismaaltijd van Philips Collaert (1608–1638), die op 25 oktober 1638 overleed aan een ‘heete cortse’ in de Passer in de Kammenstraat. In dat pand bevond zich toen de boekwinkel van de Plantijnse drukkerij, waar Philips als inwonende winkelknecht werkte.

Philips behoorde tot de uitgebreide familie Moretus. Zijn oom Theodoor Galle was gehuwd met Catharina Moerentorf, een dochter van Jan I Moretus en Martina Plantijn.

Om maar te zeggen: een koffietafel zag er in de 17de eeuw nét iets anders uit dan vandaag. 😉

Nog tot 5 juli te bekijken in het Museum Plantin-Moretus: 'De triomf van Minerva', een nieuw topstuk van Jacob Jordaens!

De Vlaamse overheid geeft 'De triomf van Minerva' in langdurige bruikleen aan het museum. Er zijn veel tekeningen van Jordaens bewaard, maar deze is van een uitzonderlijke kwaliteit. De omvang van het werk is indrukwekkend en de vele correcties tonen je het creatieve proces van de kunstenaar.

Meer info museumplantinmoretus.be/nieuws/nieuw-topstuk-van-jordaens-de-collectie .

Op 4 juni 1634 stierf Melchior Moretus (1573-1634) in het huis De Grote Valk in de Kammenstraat. Daar was toen de boekenwinkel van de Plantijnse drukkerij gevestigd. Het was ook de woonst van Melchiors schoonzus Maria de Sweert (1588-1655). Waarschijnlijk verzorgde Maria haar schoonbroer in de laatste maanden van zijn leven.

Melchior behaalde in 1597 het diploma van bachelor in de rechten aan de universiteit van Leuven. Kort nadat hij tot priester werd gewijd belandde hij vermoedelijk in een zware depressie. Zijn familie bracht hem onder in verschillende kloosters om voor hem te zorgen. Hij leidde een getormenteerd leven, wat zijn broer Balthasar I Moretus in een brief aan hun verwant en bevriend humanist Joannes Woverius de uitspraak ontlokte dat Melchior veel gelukkiger en heiliger stierf dan hij had geleefd.

Letterlijk: “Frater meus Melchior obijt ipso Pentecostes festo, felicius et sanctius quam vixit” (Mijn broer Melchior overleed op Pinksterdag veel gelukkiger en heiliger dan hij had geleefd)

Dit is geen verzameling krantenknipsels, wel een voorbeeld van vroegmoderne recyclage.

Een stuk middeleeuws handschrift werd gerecycleerd tot een frisket. Het werd gebruikt als passe-partout om tekstgedeelten af te dekken die niet mochten worden afgedrukt op papier.

In dit geval diende het voor liturgisch drukwerk: dat werd vaak met rode en zwarte tekst gedrukt en hier moest het frisket enkele tekstdelen afschermen die zwart moesten zijn en niet rood.

Nadien werd het frisket zelf nog eens gerecycleerd tot stroken om een boekband te verstevigen.

De Antwerpse Sinksenfoor lokt van oudsher veel bezoekers naar de stad. Balthasar II Moretus (1615-1674) kon ervan meespreken. In de 17de eeuw was de Plantijnse drukkerij ook al een toeristische trekpleister. En als het kermis was, kreeg Balthasar beduidend meer bezoekers over de vloer.

Daarom moest hij in 1643 een verzoek weigeren van de Amsterdamse boekverkoper Hendrick Barentsz Hartochvelt . Die had gevraagd om in het geheim een katholiek traktaat te drukken. Met zo veel nieuwsgierige buitenlanders in de drukkerij, de meesten uit de Republiek (het huidige Nederland), was de kans veel te groot dat de clandestiene drukopdracht zou uitlekken.

Letterlijk: “[…] want hebbe t’sedert oock bedacht, dat mits heel secretelyck gedruckt moet wesen, het selve in myn druckerye niet wel en sal connen geschieden, alwaer dagelyckx (principalyck inden somer, ende omtrent de aenstaende kermisse) veel vremdelinghen oock hollandsche deselve konnen besichtigen […]”

“Ick dat tractaetken op Ul. kost drucke ende beginne soo haest als het kermisvolck sal vertrocken wesen, want tegenwoordich alhier weer lieden van hollant synde die dagelyckx comen de druckerye besien”

Een nieuwe aanwinst!

Geen houtblok, koperplaat, boek of tekening. Wel vier drakenbloedboompjes in onze binnentuin. De boom dankt zijn naam aan de roodachtige hars die hij produceert. De hars werd gebruikt als vernis voor violen.

De bomen blijven nog wel even klein, want ze groeien slechts één meter per tien jaar.

Als je onze expo 'De planten van Plantijn' bezoekt, kan je er niet naast kijken: deze kanjer staat in een catalogus uit 1670 vermeld onder de sectie 'boeken van groot formaat'.

Het is de 'Hortus Aistettensis' van Basilius Besler. Hij ligt open op een pagina met elegante kopergravures van een tulp.

Balthasar I en Jan Moretus bezaten er twee exemplaren van vermoedelijk gekocht op de Frankfurtse boekenbeurs. In 1615 kocht Pieter Paul Rubens een exemplaar bij Balthasar en Jan. Hij betaalde er 98 florijnen voor.

Weetje van de dag: een Romeins kostuum huren kostte 5 carolusgulden in 1697.

Petrus ‘Peroken’ Moretus liep school bij de predikheren in Lier. In september 1697 deed hij mee aan het schooltoneel.

Zijn moeder Anna Maria de Neuf huurde een Romeins kostuum met pluimen voor hem. Ze liet ook een gelegenheidsgedicht op wit satijn drukken met haar wapenschild erop geschilderd.

Voor de voorstelling reisde Anna Maria met haar beste vrienden naar Lier. Anna Maria bracht ook 20 prijsboeken uit de nalatenschap van haar schoonmoeder Anna Goos mee om aan de school te schenken. Het gezelschap verbleef twee dagen in een herberg in Lier. In totaal kostte het uitstapje ruim 136 carolusgulden.

Letterlijk:

“Aen hueren van een romeijns kleedt met de pluymen voor mijnen sone Petrus die te Lier op het Bamis spel mede gespeldt heeft daer voor ƒ 5 – ”

“Par memorie hebbe den 2 sept[ember] 1697 de prijsen gegeven aen de studenten van de paters predicheeren tot Lier te weten 14 boecken in folio 6 in quarto 6 in octavo dese boecken raecten noch het sterfhuijs van mama Moretus geene masoeurs en monfrer mij daer toe vereert hebbe hun diel soo en hebbe maer den bant becostich die bedroght ƒ 19 – 10

Voors betaelt aen e[erwaarde] p[ater] perfeckt voor oncosten van tiater spelie printe voor prijsen, een dicht mij opgedraghen was gedruckt op wit satijn mijn wapin boven geschildert etc[etera] met andere oncosten etc[etera] samen - ƒ 37 - 17 item aen dito paters vereert voor hun mouten eenen souvereijn was - ƒ 16 - 5 welcke maeckte same - ƒ 54 - 2

Item hebbe naer Lier geweest met mijn naeste vrinden om het spel te gaen sien aldaer vertert inde hereberge op 2 daghen ƒ 59

Dese oncosten van Lier bedroght same ƒ 132 – 12”

Het Museum Plantin-Moretus is een huis vol verhalen. Allemaal zijn ze de moeite waard om te ontdekken.

Vandaag is het Internationale Museumdag. Een museum is een plek waar je kan stilstaan bij waar we vandaan komen. Dat helpt om een mooiere toekomst te maken.