Aartsbisschoppelijk Archief te Mechelen

Zondag is het weer zover: op Erfgoeddag opent het Aartsbisschoppelijk Archief zijn deuren voor het grote publiek. Het thema dit jaar is 'Thuis'. Aan de hand van archiefdocumenten en foto's vertellen we het verhaal van de instelling waarin we gehuisvest zijn: het Mechelse Grootseminarie. Bijna vier eeuwen lang was dit monumentale gebouw een thuis voor de seminaristen die er opgeleid werden om priester te worden. Langs de 18de-eeuwse toegangspoort op de foto betraden ze het seminarie, een rituele drempel waarmee ze symbolisch hun eerste stap zetten op weg naar het priesterschap. Rondleidingen zijn gepland om 10u, 11u, 13u, 14u, 15u, 16u en 17u. Er is ook speciale aandacht voor het monumentale barokke schilderij van Jan Cossiers - een tijdgenoot van Rubens - op het altaar van de seminariekapel, dat in 2021 werd gerestaureerd. Restauratrice Dorien Smet geeft deskundige toelichting om 13u, 14u, 15u, 16u en 17u. Plaats van het gebeuren: Diocesaan Pastoraal Centrum, Frederik de Merodestraat 18.

Vanochtend, op de feestdag van Petrus en Paulus, ontving aartsbisschop-elect Luc Terlinden in de Sint-Pietersbasiliek in Rome het pallium uit handen van paus Franciscus. Het pallium is een wollen band voorzien van zwarte kruisjes die gedragen wordt door aartsbisschoppen die aan het hoofd staan van een kerkprovincie. Het symboliseert het herderschap en hun verbondenheid met de paus en het graf van Petrus in Rome. Onze aartsbisschop-elect staat hiermee in een lange traditie. Op de foto de bulle uit 1583 waarmee paus Gregorius XIII het pallium overhandigde aan Joannes Hauchinus, de tweede aartsbisschop van Mechelen. Luc Terlinden zal op 3 september gewijd worden als 22ste Mechelse aartsbisschop en als vijfde aartsbisschop van het aartsbisdom Mechelen-Brussel.

Deze kaart uit onze collectie (128 x 115 cm) heeft de tand des tijds niet ongeschonden doorstaan, maar blijft niettemin fascineren. Ze werd in 1728 gemaakt in opdracht van de abdij van Cambron in Henegouwen en toont de bezittingen van de abdij in het dorp Bermeries in Noord-Frankrijk. Voor de aandachtige toeschouwer valt heel wat te ontdekken: twee kastelen, een kapel en een kerk, een ommuurde hoeve die nog steeds bestaat en eigendom was van de abdij (http://tchiotbiloute59.unblog.fr/2014/08/21/ferme-de-cambron-bermeries/), een riviertje en een dorpsplein gedomineerd door een grote (eiken?)boom... Een dorp zoals er ook in Vlaanderen en Nederland veel waren en waarover de Nederlandse cabaretier Wim Sonneveld met weemoed zong "Dit dorp, ik weet nog hoe het was"...

Dit enigszins verhakkelde charter uit 1458 kwam tevoorschijn bij het inventariseren van het parochiearchief van Leest, waar het enkele honderden jaren opgeborgen zat in een archiefkoffer op de pastorij. Het is een aflaatbrief, gegeven in Rome door 'Antonius et Petrus', twee kardinalen van de Romeinse Curie. Na enig zoekwerk konden ze worden geïdentificeerd als Pietro Bardo (1417-1471), de latere paus Paulus II, en Antonio Cerdà i Lloscos (1390-1459), twee zwaargewichten aan het pauselijke hof. De identificatie was mogelijk omdat hun titelkerken in Rome op het charter vermeld worden, nl. die van de heiligen Chrysogonus en Marcus. De beide kardinaalszegels zijn jammer genoeg niet bewaard. Wie goed kijkt ziet op de vijfde regel de Sint-Niklaaskerk van Leest in het toenmalige bisdom Kamerijk vermeld staan: "parochialis ecclesia Sancti Nicholay de Leest Cameracensis dioecesis." Of hoe het kleine Leest zich midden 15de eeuw mocht verheugen in enige aandacht vanuit het grote Rome!

De bintjes zijn helemaal uit de gratie van de aardappeleters, lazen we vanochtend in de krant. De variëteit werd voor het eerste geteeld begin 20ste eeuw, maar aardappelen behoorden in de 18de eeuw al tot het vaste menu van onze voorouders. In 1768 doet de pastoor van Wontergem in Oost-Vlaanderen afstand van de zgn. 'pataeter thiende' of aardappeltiende, waaronder diverse soorten als "de vroeghe ende laete, langhe ende korte, roode ende witte". Aan aardappelvariëteiten geen gebrek toen, maar nog geen bintjes...

Fake news - en verzet ertegen - is van alle tijden. Konden de Gasthuiszusters van Diest in 1783 nog ontsnappen aan de politiek van opheffing van de zogenaamde “onnuttige” kloosters door Jozef II, in 1796 moesten ook de congregaties die zich bezighielden met onder meer onderwijs en ziekenzorg eraan geloven en werden alsnog afgeschaft. In de revolutionaire media werden berichten verspreid dat de kloosters zelf zouden uitkijken naar de eigen opheffing. Met een krachtig schrijven aan de aartsbisschop reageerde de overste (“moeder”) van de Gasthuiszusters van Diest, Aldegondis Beerten: “Wij (…) verclaeren valsch te zyn, het gene sommige kwaedwillige uytstroyen in de publike nieusbladers en andersints, te weten dat wy naer onze suppressie verlangen; wy verclaeren aen den heelen werelt zulcks noyt te hebbe verlangt, in contrarie dat wy niet zoo zeer begeeren als in ons clooster onder onzen regel en statuten te mogen leven en sterven.”

Het ziet ernaar uit dat we de komende weken opnieuw hoge temperaturen en droogte zullen trotseren. Tijdens de aanhoudende droogte van het jaar 1681 probeerde men te Mechelen regen af te smeken door het bidden van “solemnele misse van devotie“ en door “naer het loff met generale processie te haelen het miraculeus belt van onse L. Vrouwe van Hanswijck”. Dit beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk wordt nog jaarlijks plechtig rondgedragen door de Mechelse straten tijdens de Hanswijkprocessie.

Vandaag 1 juli vieren we op de heiligenkalender Sint Rombout of Rumoldus. Hij is de patroonheilige van Mechelen, de Sint-Romboutskathedraal en het aartsbisdom. Volgens de overlevering was hij een Ierse monnik die in de vroege middeleeuwen de streek rond Mechelen kwam 'kerstenen'. Hij zou in 775 de marteldood zijn gestorven, maar wetenschappelijk onderzoek van wat verondersteld wordt zijn relieken te zijn leert dat Rumoldus allicht geleefd heeft in de 7de eeuw. Sinds de middeleeuwen bestaat rond zijn figuur een levendige cultus en tot op vandaag wordt zijn schrijn jaarlijks rondgedragen in de Mechelse Hanswijkprocessie. Op dit 19de-eeuwse fragment van een processievaandel zien we een geromantiseerde voorstelling van de heilige met op de achtergrond de Sint-Romboutskapel, die tot het einde van de 18de eeuw op het Sint-Romboutskerkhof stond, vlakbij de kathedraal.

Een prospectus uit 1826 voor een boek over heiligenlevens. Boekpromotie zag er tweehonderd jaar geleden anders uit dan vandaag...

In Museum PARCUM ging zopas de tentoonstelling 'Ergens Onderweg' van start, die wil tonen hoe religie sinds eeuwen mensen in beweging brengt. Eén van de blikvangers van de expo is deze 19de-eeuwse miniatuurprocessie uit onze collectie. Processies zijn levend immaterieel erfgoed, rituele verbeeldingen van mensen die op weg zijn. Deze miniatuurversie intrigeert omdat niet zeker is waarom ze is gemaakt. Als een religieuze pendant van de tinnen soldaatjes van weleer? Speelgoed dus om kinderen al vroeg vertrouwd te maken met het gegeven van een processie? Of om opgesteld te worden in een kloosterpand? We weten het niet, maar net hierdoor kan iedereen er zijn verbeelding op los laten...

Aanstaande zondag is het Erfgoeddag met als thema 'Onderwijs'. Het Aartsbisschoppelijk Archief toont een aantal stukken uit het rijke archief van het Grootseminarie. Als smaakmaker deze krantenknipsels uit 'De Standaard' van 5-6 september van het magische jaar 1968 waar ten gevolge van de roepingencrisis de verkoop van het Sint-Jozefseminarie in Sint-Katelijne-Waver (het huidige Borgerstein) aan het Ministerie van Defensie (!) wordt aangekondigd. Het bericht bleek voorbarig en werd door de krant de volgende dag al herroepen... De sluiting van het seminarie was het voorlopige eindpunt van een eeuwenlange geschiedenis die op Erfgoeddag uit de doeken wordt gedaan aan de hand van spraakmakende archiefdocumenten en foto's! Voor praktische info zie https://www.mechelen.be/programma-erfgoeddag-2022

Dit laissez-passer of paspoort avant-la-lettre behoorde ooit toe aan Joannes Franciscus Daems uit Antwerpen, 'prêtre catholique', die zich in 1825 in Rome priester had laten wijden. Het werd afgeleverd door de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging bij de Heilige Stoel en moest Daems in de gelegenheid stellen veilig vanuit Rome naar Antwerpen te reizen. Het document vertoont duidelijk gebruikssporen en zat de hele reis veilig opgeplooid in zijn reisjas. Wie het aandachtig bestudeert kan aan de hand van plaatsen, stempels, handtekeningen en data nauwgezet het afgelegde traject van Rome naar Antwerpen volgen. Joannes Franciscus Daems zou in zijn verdere leven niet vaak meer reizen. Van 1832 tot zijn overlijden in 1874 was hij een honkvaste kapelaan in de Antwerpse Onze-Lieve-Vrouwekathedraal.