02/11/2026
NOVEMBRO
O penúltimo mes do ano está asociado nas antigas culturas co inicio do inverno e, nas comunidades celtas, representaba ademais o comezo do ano novo. Na tradición galega coñecíase como o “mes dos mortos” pois está marcado polo día de defuntos, sendo polo tanto o mes de honrar aos finados e a memoria familiar.
Na Galicia prerromana os defuntos eran considerados protectores do fogar, espíritos que velaban polas colleitas e a fecundidade. Co cristianismo estas crenzas foron reinterpretadas á luz da fe na resurrección e na vida eterna. Trasladouse o culto aos mortos na contorna das igrexas, de xeito que os cemiterios establecéronse xunto as igrexas rurais integrando aos defuntos na comunidade, pois formaban parte da igrexa. A partires do século XV consolídase o culto ás animas do purgatorio, un dos símbolos característicos do imaxinario galego da morte, pois estas sufrían en espera da súa redención e os vivos podían axudalas mediante oracións, esmolas e misas. Esta importancia social da morte tamén se manifesta nas laudas dos gremios que, como asociacións de artesáns en defensa dos seus intereses, levaban a perpetuación da súa identidade profesional máis aló da vida.
O liberalismo vai impulsar que a xestión dos cemiterios pase gradualmente da igrexa aos concellos. A planificación urbana xunto coa saúde pública para evitar epidemias e a igualdade dos dereitos das persoas fronte a morte, sexan católicos ou non, levou á creación dos grandes cemiterios extramuros. Estas ideas tiveron o seu punto culminante na Lei de cemiterios de 1932, na II República, onde se prohibiron os enterramentos relixiosos agás cando a persoa finada o deixara establecido.
E se falamos de morte, neste mes e, dun xeito especial, o día 25, lembramos a realidade da violencia machista que segue a cobrar vidas cada ano. A violencia exercida contra as mulleres non son casos illados, nin “crimes pasionais”, é un problema estrutural, unha ferida que segue aberta na nosa sociedade. Ata non hai moito tempo, os asasinatos ou o maltrato ás mulleres eran asuntos privados ou “arrebatos” onde os agresores podían como moito acabar ingresados nun psiquiátrico. Con todo, non faltaban mulleres que se atrevían a denunciar aos seus maridos.
Arquivo de Galicia. Santiago de Compostela.