18/09/2026
O MORRAZO AUTÓNOMO -COMUNIDADE DO MORRAZO AUTÓNOMO
ESPAÑOL:
La relación histórica entre la zona alta de Moaña (especialmente la parroquia histórica de San Martiño de Moaña) y la aldea/monte de Ermelo (actualmente perteneciente al ayuntamiento de Bueu) es estrecha, milenaria y fundamental para entender el origen de la comarca del Morrazo.
Los historiadores locales suelen resumir este vínculo con una frase afirmativa: la actual Moaña "creció de Ermelo hacia abajo".
1. El origen monástico y feudal (Alta Edad Media)
Durante la Alta Edad Media, el influyente Monasterio benedictino de Santiago de Ermelo fue el gran centro de poder político, espiritual y económico de la península de O Morrazo.
Expansión hacia la costa: Los monjes de Ermelo fueron abriendo caminos que descendían desde la cumbre montañosa hacia San Martiño de Moaña (pasando por zonas como o Pouso das Cruces y el monte de A Paralaia) para poder controlar y cultivar nuevas tierras.
2. El nacimiento del cultivo del vino
La relación económica más importante se plasmó en la agricultura. El monasterio de Ermelo comenzó a aforar (arrendar) tierras altas de Moaña a los campesinos locales con una condición muy estricta: que plantaran viñas. Este impulso supuso el nacimiento histórico del cultivo de la vid en Moaña.
Curiosidad: Como testimonio de esto, la iglesia románica de San Martiño de Moaña (vinculada a la misma época y nobleza que Ermelo) cuenta en sus canecillos barrocos/románicos con la famosa figura esculpida de un hombre bebiendo de un barril o p**a de vino.
3. Conectividad natural y rutas de senderismo
Geográficamente, Moaña alta y Ermelo comparten la misma espina dorsal montañosa ("o cerne do Morrazo"). Hoy en día, esta unión histórica se mantiene viva a través de senderos tradicionales, pistas forestales y concurridas rutas de senderismo y BTT que conectan de forma natural ambos puntos a través de la Cruz de Ermelo y el Monte da Paralaia.
4. Hermandad vecinal y cultural
A pesar de que las divisiones municipales modernas dejaron a Ermelo en el ayuntamiento de Bueu y a San Martiño en Moaña, la relación de vecindad sigue siendo muy estrecha. Es habitual la participación conjunta en romerías, actos culturales de las comunidades de montes y colectivos históricos (como la Comunidade do Morrazo Autónomo) para preservar este legado común. Además, comparten tesoros geológicos únicos; en esta misma franja montañosa se descubrió recientemente la ermeloíta, un mineral completamente nuevo para la ciencia.
O MORRAZO AUTÓNOMO -COMUNIDADE DO MORRAZO AUTÓNOMO
GALEGO:
A relación histórica entre as terras altas de Moaña (concretamente a histórica parroquia de San Martiño de Moaña) e o núcleo ou zona de montaña de Ermelo (actualmente parte do concello de Bueu) é estreita, antiga e fundamental para comprender as orixes da comarca do Morrazo. Os historiadores locais adoitan resumir este vínculo cunha afirmación sinxela: a Moaña actual "creceu cara a abaixo desde Ermelo".
1. Orixes monásticas e feudais (Alta Idade Media) Durante a Alta Idade Media, o influente mosteiro bieito de Santiago de Ermelo foi o principal centro de poder político, espiritual e económico na península do Morrazo.
Expansión cara á costa: Os monxes de Ermelo abriron camiños que descendían desde os cumes da montaña cara a San Martiño de Moaña (pasando por zonas como O Pouso das Cruces e o monte A Paralaia) para controlar e cultivar novas terras.
2. O nacemento da viticultura A relación económica máis significativa tiña a súa base na agricultura. O mosteiro de Ermelo comezou a arrendar parcelas nas terras altas de Moaña a campesiños locais baixo unha condición estrita: debían plantar viñedos. Esta iniciativa marcou o inicio histórico do cultivo da vide en Moaña.
Un dato curioso: Como testemuño disto, a igrexa románica de San Martiño de Moaña (vinculada á mesma época e nobreza ca Ermelo) presenta, nos seus canzorros románicos e barrocos, unha famosa figura esculpida que representa un home bebendo dun barril ou tonel de viño.
3. Conectividade natural e rutas de sendeirismo Xeograficamente, as terras altas de Moaña e Ermelo comparten a mesma espiña dorsal montañosa (*o cerne do Morrazo*). Hoxe en día, esta conexión histórica mantense viva a través de camiños tradicionais, pistas forestais e rutas populares de sendeirismo e bicicleta de montaña (BTT) que unen naturalmente ambas as zonas a través da Cruz de Ermelo e o monte A Paralaia.
4. Vínculos veciñais e culturais Aínda que os límites municipais actuais sitúan Ermelo dentro do concello de Bueu e San Martiño dentro de Moaña, o vínculo entre ambas as comunidades segue a ser moi estreito. Participan con frecuencia conxuntamente en romarías tradicionais e eventos culturais organizados por asociacións de montes en man común e colectivos históricos (como a *Comunidade do Morrazo Autónomo*) para preservar este legado compartido. Ademais, comparten tesouros xeolóxicos únicos; foi precisamente nesta cordilleira onde se descubriu recentemente a ermeloíta, un mineral totalmente novo para a ciencia.
O MORRAZO AUTÓNOMO -COMUNIDADE DO MORRAZO AUTÓNOMO,
ESPAÑOL:
Las relaciones entre San Martiño de Moaña y Ermelo fueron de carácter jerárquico, religioso y económico durante la Edad Media, ya que el antiguo monasterio de Ermelo controlaba propiedades y ejercía dominio directo sobre las tierras de San Martiño de Moaña.
Control y dominio religioso
Poder monástico: El monasterio de Santiago de Ermelo (fundado en el siglo X) poseía jurisdicción sobre varios cotos de la comarca, incluido Moaña.
Cesión de tierras: Los abades de Ermelo entregaban en foro (alquiler histórico) casales y tierras de la parroquia de San Martiño a nobles locales y escuderos de Moaña, como se documenta desde el año 1399. [1]
Caminos y comunicación
Rutas de los monjes: Los religiosos abrieron caminos tradicionales que bajaban desde Ermelo hasta San Martiño.
Zonas de paso: Estas rutas cruzaban por puntos clave como Pouso das Cruces y el monte Paralaia para que los monjes pudieran vigilar y trabajar sus propiedades. [1]
El concepto de "Morrazo Autónomo"
Conexión social: La fuerte vinculación histórica y social entre San Martiño y Ermelo (considerado la cuna de la comarca de O Morrazo) hizo que un sector de los barrios de San Martiño fuera conocido popularmente como el "Morrazo Autónomo".
Barrios unidos: Esta zona incluía lugares como O Casal, O Cruceiro, Fontes o Sabaceda, muy ligados a los fluxos de gentes y tradiciones con Ermelo. [1]
Fin de la relación feudal
Pérdida de poder: El último abad de Ermelo murió en el año 1488.
Anexión: En 1491, el arzobispo Alonso de Fonseca anexionó los bienes de Ermelo al monasterio de San Xoán de Poio, terminando con la autonomía e influencia directa de este cenobio sobre Moaña. [1]
O MORRAZO AUTÓNOMO -COMUNIDADE DO MORRAZO AUTÓNOMO,
GALEGO:
As relacións entre San Martiño de Moaña e Ermelo durante a Idade Media tiñan un carácter xerárquico, relixioso e económico, xa que o antigo mosteiro de Ermelo controlaba propiedades e exercía un dominio directo sobre as terras de San Martiño de Moaña.
Control e dominio relixioso Poder monástico: O mosteiro de Santiago de Ermelo (fundado no século X) exercía xurisdición sobre varios señoríos da zona, incluída Moaña.
Cesións de terras: Os abades de Ermelo cedían explotacións agrícolas e terras na parroquia de San Martiño a nobres e fidalgos locais de Moaña mediante contratos de foro (unha forma histórica de arrendamento), tal como consta en documentos a partir de 1399. [1]
Camiños e comunicacións Rutas dos monxes: Relixiosos estableceron camiños tradicionais que baixaban desde Ermelo ata San Martiño.
Zonas de tránsito: Estas rutas pasaban por puntos clave como Pouso das Cruces e o monte Paralaia, o que permitía aos monxes supervisar e traballar as súas propiedades. [1]
O concepto de "Morrazo Autónomo"
Vínculo social: A forte ligazón histórica e social entre San Martiño e Ermelo (considerado o berce da comarca do Morrazo) fixo que unha parte dos barrios de San Martiño fose coñecida popularmente como "Morrazo Autónomo".
Barrios unidos: Esta zona incluía lugares como O Casal, O Cruceiro, Fontes e Sabaceda, todos eles estreitamente vencellados ao movemento de persoas e ás tradicións relacionadas con Ermelo. [1]
Fin da relación feudal Perda de poder: O último abade de Ermelo faleceu en 1488.
Anexión: En 1491, o arcebispo Alonso de Fonseca anexionou os bens de Ermelo ao mosteiro de San Xoán de Poio, poñendo así fin á autonomía e á influencia directa que o mosteiro de Ermelo exercera sobre Moaña. [1]