19/08/2026
ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀ: ਤੁਲਨਾ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ
(ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ)
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਜਾਂ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਨਿਆਮਤਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਈਰਖਾ (Jealousy) ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਈਰਖਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਧੀਮਾ ਜ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜਦੇ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੁਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਅਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਊਰਜਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਨ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:
ਜਿਸੁ ਅੰਦਰਿ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਅਗਨਿ ਹੈ ਆਪਿ ਜਲੈ ਭ੍ਰਮਿ ਭ੍ਰਮਿ ਵੀਚਾਰਾ॥
ਅਰਥਾਤ: ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕ-ਭਟਕ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਬਹਾਅ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਜਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਜਲਾ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੀ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕੁੰਜੀ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਵਾਕ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
ਜੈਸਾ ਸਾਹਿਬੁ ਤੈਸਾ ਹੋਇ ॥
ਅਲਪ ਬੁਧਿ ਕਰੇ ਕਿਆ ਕੋਇ॥
ਨਾ ਕੋ ਮੇਰਾ ਦੁਸਮਨੁ ਰਹਿਆ ਨਾ ਹਮ ਕਿਸੈ ਕੇ ਬੈਰਾਈ ॥
ਅਰਥਾਤ: ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਈਰਖਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਲਕੀਰ ਵੱਡੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਬਣ ਕੇ ਜਿਊਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
