SJÁLFBOÐALIÐASAMTÖK UM NÁTTÚRUVERND

um breskra samtaka BTCV. Meginstefna samtakanna var mótuð þegar fyrir stofnfund og hefur ekki breyst í gegnum árin. Markmið samtakanna eru samkvæmt lögum þeirra:
a) að veita sjálfboðaliðum tækifæri til að vinna að náttúruvernd
b) að gefa þeim kost á að starfa með öðrum með sama áhugamál
c) að efla vitund fólks um gildi náttúruverndar
d) að auðvelda fólki umgengni við náttúruna og auka kynni af henni
e) að starfa í anda gildandi náttúruverndarlaga. Starfið hefur einkum verið fólgið í að gera göngustíga sem trufla sem minnst ásýnd náttúrunnar og viðhalda þeim, stika gönguleiðir, planta trjám, hreinsa rusl og ýmsu öðru er stuðlar að náttúruvernd á viðkomandi svæði. Félagsmenn hafa elst með samtökunum og meðalaldur félagsmanna og þeirra sem vinna með samtökunum hefur hækkað hin síðari ár vegna þess að ekki hefur tekist sem skyldi að virkja ungt fólk til starfa. Sjálfboðaliðar Umhverfisstofnunar, Seeds og Veraldarvina eru almennt yngri en þeir sem nú vinna með Sjá.
Í rúman aldarfjórðung hafa samtökin staðið fyrir vinnuferðum á ótal staði og virkjað sjálfboðaliða til þess að láta hendur standa fram úr ermum við að vernda náttúru Íslands og gera hana aðgengilegri fyrir almenning að njóta. Farnar hafa verið nærri 200 vinnuferðir á 80 staði víða um land og unnin þar rúmlega 5 þúsund dagsverk úti í náttúrunni. Það samsvarar því að ein manneskja hafi verið í fullu starfi þessi ár - kauplaust. Tíminn sem fer í að skipuleggja verkefnin og að stjórna samtökunum er þar ekki meðtalinn, en það er einnig ólaunuð vinna. Samtökin slá ekki eign sinni á verk sín og hafa leitast við að láta þau falla sem best inn í umhverfið þannig að oft er erfitt að sjá hvar sjálfboðaliðarnir hafa verið að verki. Aðdragandinn að stofnun Sjálfboðaliðasamtaka um náttúruvernd (skammstafað Sjá) var sá að hingað komu sjálfboðalliðar frá samtökunum British Trust for Conservation Volunteers, BTCV á árunum 1978-1985 og unnu í Jökulsárgljúfrum, Krýsuvík, við Gullfoss, í Skaftafelli og víðar. Náttúruverndarráð greiddi götu þeirra og nokkrir Íslendingar lögðu hönd á plóg með þeim og smituðust af hugmyndafræði þessara bresku samtaka. Sigrún Helgadóttir og Sólrún Harðardóttur unnu sjálfboðavinnu með þeim í Bretlandi á námsárum sínum og áttu drjúgan þátt í stofnun íslensku samtakanna ásamt fleira fólki sem unnið hafði með bresku hópunum hér á landi. Sjálfboðaliðasamtök um náttúruvernd (Sjá) voru stofnuð vorið 1986 til að samræma krafta sjálfboðaliða og starfsmanna Náttúruverndarráðs, einkum á friðlýstum svæðum. Strax þá um sumarið stóðu þau að vinnuferðum í Krýsuvík, Skaftafell, Jökulsárgljúfur og Alviðru, aðallega til að lagfæra gönguleiðir og leggja stíga. Starfsemin jókst næstu árin að magni og gæðum. Þegar leið á 10. áratuginn fóru fleiri stofnanir og félög að láta að sér kveða í náttúruvernd af þessu tagi og starfsemi Sjá dróst heldur saman en samtökin hafa þó starfað óslitið í rúman aldarfjórðung og mörg árin af miklum krafti. Saga Sjálfboðaliðasamtakanna speglar miklar breytingar sem orðið hafa í vinnu að náttúruvernd. Þegar samtökin voru stofnuð 1986 má segja að fáliðað Náttúruverndarráð hafi verið eina ríkisstofnunin sem sinnti náttúru- og umhverfisvernd auk Landgræðslunnar. Umhverfisráðuneytið var ekki til fyrr en 1990 og Umhverfisstofnun ekki fyrr en eftir aldamótin 2000 við samruna 4 stofnana.

Þegar Sjá voru stofnuð voru starfandi fáein áhugamannafélög sem helguðu sig umhverfis- og náttúruvernd, svo sem Landvernd og náttúruverndarfélög landshlutanna, einkum Náttúruverndarfélag Suðvesturlands (NVSV), SUNN, samtök um Náttúruvernd á Norðurlandi og NAUST á Austurlandi. Fleiri félög sinntu náttúruvernd að einhverju marki, svo sem Lions-klúbbar, ungmennafélög, kvenfélög, skógræktarfélög og ferðafélög. Rauði kross Íslands og Landgræðslan skipulögðu vinnu ungs fólks í Þórsmörk nokkur sumur á 10. áratugnum. Stuðmenn stofnuðu Græna herinn sem entist 1-2 sumur og Tómas Knútsson Blá herinn á Suðurnesjum sem starfar enn. Veraldarvinir og Seeds komu til sögunnar með kraftmikið starf eftir 2000, en helga sig erlendum sjálfboðaliðum og eru með hópstjóra fyrir hverjum hópi en yfirleitt ekki verkstjóra. Síðan taka sveitarfélög og fleiri aðilar við þessum hópum og skipuleggja ýmis verkefni fyrir þá, verkstýra þeim gjarna og útvega þeim fæði og húsnæði. starfrækt öfluga sjálfboðavinnu í Þórsmörk við að lagfæra gönguleiðir og virkjað til þess fólk um og yfir tvítugt frá mörgum löndum undir styrkri stjórn Chas Goemans sem byggir á reynslu BTCV. Fyrstu starfsárin voru Sjá í beinu sambandi við bresku sjálfboðaliðasamtökin BTCV og dönsk náttúruverndarsamtök (Foreningen for naturens beskyttelse) og tóku við sjálfboðaliðum frá Bretlandi, Danmörku og fleiri Evrópulöndum. Íslendingar voru þó alltaf í meirihluta og lengd verkefnanna sniðin að því sem Íslendingum hentaði: allt frá einum degi upp í rúma viku. Erlendu gestirnir dvöldu gjarna lengur á landinu og sumir tóku tvö verkefni í röð auk þess að ferðast á eigin vegum. Náttúruverndarráð (sem breyttist í Náttúruvernd ríkisins og síðar Umhverfisstofnun) tók jafnframt á móti hópum erlendra sjálfboðaliða, aðallega frá BTCV, og skipulögðu u.þ.b. tveggja vikna verkefni fyrir þá, aðallega í þjóðgörðunum. Á tímabili kom Sjá að nokkrum þessara ferða, auglýsti þær í sumardagskrá sinni og þar nutu nokkrir félagsmenn samvinnu við reynda erlenda sjálfboðaliða sem þeir gátu lært margt af auk þeirrar ánægju sem fjölþjóðlegt samneyti gjarna gefur. Enn sem áður eru það Sjálfboðaliðasamtök um náttúruvernd sem öðrum fremur skipuleggja íslenska sjálfboðaliða í vinnu að náttúruvernd. Sjálfboðaliðarnir fá dýrmæt tækifæri til að kynnast náttúruperlunum sem unnið er á og að eiga gefandi samverustundir með fólki sem hefur svipuð áhugamál. Sjálfboðaliðasamtök um náttúruvernd hafa frá upphafi valið og mótað viðfangsefni sín í samráði við aðra, svo sem náttúruverndaryfirvöld, ferðamálaaðila, landeigendur og ýmis félög og einstaklinga. Valin eru verkefnin sem þjóna tilgangi samtakanna sem er að vernda náttúruna og gera hana aðgengilegri fyrir almenning, auk þess að vera gefandi og skemmtileg fyrir sjálfboðaliðana sem gefa fúsir vinnu sína. Samtökin hafa átt þátt í að þróa fagþekkingu og verktækni, ekki síst í gerð göngustíga sem eru lítið áberandi (trufla ekki auga náttúruunnandans) en þjóna samt sínum tilgangi. Haldin hafa verið námskeið fyrir verkstjóra í röðum samtakanna og aðra félagsmenn og voru þau fyrstu með leiðbeinendum frá Bretlandi. Verkstjórn sem hér um ræðir er vandasöm og undirbúningur vinnuferða tímafrekur. Stundum eru farnar sérstakar undirbúningsferðir, jafnvel í aðra landshluta, áður en til sjálfrar vinnuferðirnar kemur. Mikið álag og ábyrgð hefur leitt til þess að verkstjórar endast oft ekki nema fáein ár í svo krefjandi kauplausu starfi. Erlend samtök og Umhverfisstofnun hafa leyst það mál með því að vera með skipuleggjendur og verkstjóra á launum. Reyndar voru Sjá með mann í hlutastarfi í þrjú sumur þegar starfsemin var hvað mest, en erfitt hefur reynst að afla nægjanlegs fjár til að geta leyft sér slíkan “lúxus”. Starfsemin er fjármögnuð með styrkjum, ekki síst frá ferðaþjónustuaðilum og um tíma Plastpokasjóði o.fl. sjóðum, en einnig með félagsgjöldum (nú kr. 2000 á félagsmann) og svo greiða sjálfboðaliðar einhvern hluta kostnaðar auk þess að gefa vinnu sína. Af þeim stöðum sem hvað oftast og lengst hefur verið unnið á má nefna Þórsmörk (stígurinn úr Langadal upp á Valahnúk), Seljalandsfoss, Skógafoss, Grábrók, mörg verkefni víða um Vestfirði, verkefni víða á hálendinu (m.a. með Ferðaklúbbnum 4x4), Hekluskógar, Kerlingarfjöll, Skaftárhreppur, Reykjanesfólkvangur og þjóðgarðarnir í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum sem nú hafa verið sameinaðir í Vatnajökulsþjóðgarð. Langflest verkefnin þjóna bæði náttúruvernd og ferðaþjónustu. Þannig hafa Sjálfboðaliðasamtökin aðallega beint kröftum sínum að verklegum úrlausnarefnum sem þau hafa unnið sjálf í samvinnu við aðra.
Þau hafa einnig lagt sitt af mörkum við stefnumótun um náttúruvernd og framkvæmdir á ferðamannastöðum og áttu t.d. fulltrúa á Náttúruverndarþingi meðan það tíðkaðist. Þau hafa þó að mestu haldið sig utan við átökin um virkjanir en mótmæltu þó kröftuglega þegar til stóð að leggja háspennulínur norðan Vatnajökuls upp úr 1990. Mikið liggur fyrir af skrifuðum heimildum um aldarfjórðungs starf Sjá. Má þar nefna aragrúa fundargerða; fréttabréf sem komið hafa út 1 – 4 sinnum á ári; og vinnuskýrslur þar sem flestum verkefnum er lýst í máli og myndum. Þessar skýrslur gefa möguleika á að meta árangur vinnunnar árum og áratugum eftir að þau eru unnin sem er liður í að þróa starfsaðferðir. að notum sumarið 2012 þegar fólk á vegum Landgræðslunnar vann að því að rannsaka og lýsa aðferðum til að græða upp sár á gróðri og jarðvegi eftir utanvegaakstur. Þá kom sér vel að eiga áratuga gamlar verklýsingar og ljósmyndir af slíkum verkum til að geta metið árangurinn tveimur áratugum síðar.

Á vefnum Issue eru skýrslur um 18 verkefni af þeim hundruðum sem unnin hafa verið, sjá https://issuu.com/home/publicationshttps://issuu.com/home/publications