Félag Lesblindra á Íslandi

Gervigreind nýtist lesblindum

Engum blöðum er um það að fletta að gervigreind og ný máltækni geta aðstoðað lesblinda með mjög fjölbreyttum og áhrifaríkum hætti. Það er áskorun fyrir einstaklinga, stofnanir og félagasamtök að nýta þessa nýju tækni segir Guðmundur S. Johnsen, formaður Félags lesblindra á Íslandi.

Tæknin brúar bilið á milli ritaðs máls og skilnings, sem auðveldar fólki með lesblindu bæði nám, atvinnu og daglegt líf.

Ef við skoðum leiðirnar þar sem gervigreind nýtist lesblindum stoppum við strax við raddstýringu og hlustun eða talgervingu (Text-to-Speech). Þar les gervigreind texta upphátt með náttúrulegum og blæbrigðaríkum röddum. Nemendur geta hlustað á námsefni í stað þess að lesa það.

Við höfum einnig raddstýrða gervigreindarkennara eins og birtist í samstarfi Félags lesblindra á Íslandi og menntatæknifyrirtækisins Atlas Primer um að þróa raddstýrða aðstoð. Nemendur geta fengið svör og útskýringar með raddskipunum einum saman.

Þá getur gervigreind nýst við einföldun og úrvinnslu texta og við samantektir og einföldun. Skapandi gervigreind eins og ChatGPT getur tekið flókinn, langan texta og umbreytt honum í einfaldara mál eða punktaform. Þetta minnkar lestrarálag.

Þá er aðlögun leturs og útlits mikilvæg. Sérhæfð gervigreindartól geta breytt leturgerð, línubili og bakgrunnslitum sjálfkrafa til að gera texta læsilegri fyrir þá sem eru með lesblindu.

Þegar kemur að ritun og leiðréttingum skiptir talgreining miklu (Speech-to-Text). Lesblindir geta rætt við tækin sín og gervigreindin breytir talinu í rétt skrifaðan texta. Þetta auðveldar ritgerðasmíð og tölvupóstasendingar.

Ólíkt eldri villuleitarforritum skilur ný gervigreind samhengi setninga. Hún getur leiðrétt flóknar stafsetningarvillur og málfræði á rauntíma án þess að notandinn þurfi að fletta orðum upp.

Allt eru þetta tæki og tól sem lesblindir ættu að nýta sér.

Árni Sæberg ljósmyndari ræddi af mikilli hreinskilni um lesblindu sína í sunnudagsblaði Morgunblaðsins fyrir stuttu. Árni gekk í Laugalækjarskóla og sóttist námið ekki vel. „Ég var bullandi lesblindur og skrifblindur, auk þess sem stærðfræði átti illa við mig og athyglisbresturinn hjálpaði ekki til. Það voru engar greiningar og yfirhöfuð lítill skilningur á þessu á þeim tíma og börn sem ekki gátu lesið bara sett til hliðar og álitin tossar og jafnvel fávitar. Það fór illa með mig að vera ítrekað látinn lesa upphátt fyrir bekkinn. Mér var mikið strítt á þessu og ég dauðskammaðist mín fyrir að geta ekki lært almennilega að lesa. Þarna notaði ég nafnið Árni Kristjánsson sem var líklega eins gott; nóg var nú fyrir þó ég færi ekki að taka upp skrýtið nafn eins og Sæberg,“ segir hann. „Ég byrjaði ekki að nota það fyrr en ég fór að vinna sem blaðaljósmyndari.“

Reif einkunnablaðið

Einkunnirnar voru ekkert til að hrópa húrra fyrir og Árni minnist þess í eitt skipti að hafa hreinlega rifið einkunnablaðið í tætlur á leiðinni heim úr skólanum. Foreldrar hans undruðust töfina á vitnisburðinum og það varð Árna til happs að kennarinn hans, Ingibjörg Björnsdóttir, bjó í sömu götu. „Ég bankaði upp á hjá henni og hún skrifaði einkunnablaðið upp aftur, með skrautskrift. Ingibjörg var dásamleg kona og afar glæsileg en þetta lagaði samt ekki einkunnirnar,“ segir Árni.

Treysti á sjónminnið

Sjónminnið var mun betra, eins og lesblindir þekkja vel, og Árna eru minnisstæðar stundirnar þegar Alfreðsína ömmusystir hans kom í heimsókn þegar svarthvítar kvikmyndir Hitchcocks voru á dagskrá Kanasjónvarpsins.
„Hún var mikill aðdáandi meistarans og ég kallaði hana alltaf Alfreðsínu Hitchcock. Ég sat alltaf á milli þeirra mömmu og átti mun betra með að einbeita mér en þegar ég var að lesa. Ég man eftir hinum smæstu atriðum úr þessum myndum. Ég mundi aldrei neitt sem ég las en hins vegar eiginlega allt sem ég sá. Sjónminni lesblindra er oftast mjög gott og við sjáum oft hluti sem aðrir koma ekki auga á.“

Einmitt þess vegna vill Árni ræða opinskátt um lesblindu sína. „Við sem erum lesblind höfum ýmsa hæfileika sem þeir sem eru góðir á bókina hafa ekki. Það er mikilvægt fyrir okkur að muna þetta, ekki síst unga fólkið sem er á leið út í lífið.“

Árni fékk um tíma sérkennslu í lestri hjá gömlum kennara, Klemenz að nafni, sem bjó á Kambsveginum. „Hann lét mig lesa bækur með stórum myndum sem ég tengdi strax við og tók framförum.“

Hugsa í myndum

Árni er ekki í vafa um að lesblindan hafi hjálpað honum í ljósmynduninni enda sé lesblinda „atvinnusjúkdómur“ hjá ljósmyndurum og kvikmyndatökumönnum. „Við hugsum í myndum en ekki orðum og eins og ég hef komið inn á þá sjáum við sem erum lesblind stundum hluti sem aðrir koma ekki auga á.“

Tæknilausnir og lesblindir

Félag lesblindra á Íslandi hefur lagt mikla áherslu á að kynna helstu tæknibreytingar og hjálpartæki sem aðstoða lesblinda. Þetta birtist oft í snjöllum hugbúnaði og vélbúnaði sem brúar bilið á milli texta og skilnings. Félag lesblindra hefur lagt áherslu á að þessi tækni breytt vinnu- og námsumhverfi lesblindra til mikilla muna. Á skrifstofu félagsins geta félagsmenn fengið aðstoð og leiðbeiningar um hvaða lausnir bjóðast á sviði hugbúnaðar og snjallforrita.

Hér eru nokkrar af mikilvægustu tæknilausnunum í dag:

Talgervlar (Text-to-Speech): Breyta skrifuðum texta í talmál. Þetta gerir notendum kleift að hlusta á námsbækur, greinar og tölvupósta, sem léttir verulega lestrarálag.

Raddinnsláttur (Speech-to-Text): Leyfir fólki að tala inn texta í stað þess að vélrita hann. Tæknin breytir töluðu máli í skrifaðan texta, sem hjálpar þeim sem eiga erfitt með stafsetningu og ritun.

Sérhæfðar leturgerðir og útlit: Notkun á leturgerðum eins og OpenDyslexic eða Dyslexie, þar sem stafirnir eru þyngri að neðan, til að koma í veg fyrir að þeir „snúist“ eða „hoppi“ í sjón líka.

Snjallir leiðréttingarpennar: Forrit sem fara djúpt í málfræði- og stafsetningarvillur og bjóða upp á samhengisútgáfur og sjónrænar útskýringar, langt umfram venjulega ritvinnsluvörn.

Vélbúnaður og tæki – skannapennar (C-Pen): Lítil tæki sem dregin eru yfir prentaðan texta í bók. Penninn skannar orðin, les þau upphátt jafnóðum eða vistar þau til að flytja yfir í tölvu.

Spjaldtölvur og snjallsímar: Bjóða upp á innbyggðar aðgengisstillingar þar sem hægt er að breyta bakgrunnsbirtu, stækka letur, breyta línubili og nota innbyggða skjálesara.

Síðast en ekki síst eru það stafræn námsgögn, svo sem hljóðbækur og rafbækur, sem gera lesblindum kleift að fylgja texta með augunum á meðan hljóðupptaka spilast, sem eykur bæði leshraða og lesskilning.

Ljósmyndarinn og lesblindan. Það er ástæða til að vekja athygli á góðu viðtali við hinn landsþekkta ljósmyndara Árna Sæberg í Morgunblaðinu í dag þar sem hann fjallar meðal annars um hvernig hann tókst á við lesblindu sína.

Ef barnið á erfitt með lestur er ástæðulaust að bíða eftir hjálp. Snemmbúin greining getur breytt öllu námsferli þess. Nýleg grein frá USC Dornsife segir það skýrt: þegar lesblinda er ekki greind, dragast börn ekki bara aftur úr í námi og þau missa sjálfstraustið. Rannsóknir sýna að íhlutun er tvöfalt áhrifaríkari fyrir 3. bekk. Snemmbúinn stuðningur skiptir öllu máli - sjá nánar grein í fyrsta kommenti.

Í dag ætlum við að vekja athygli á Barton kerfinu (Barton Reading & Spelling System) en það er strúktúrað og gagnreynt lestrarkennslukerfi sem er hannað sérstaklega fyrir einstaklinga með lesblindu (dyslexia) og aðra sem eiga í miklum erfiðleikum með lestur og stafsetningu. Kerfið byggir á hugmyndafræði Orton-Gillingham nálgunarinnar, sem leggur áherslu á markvissa, stigvaxandi og fjölskynjunarlega kennslu.

Hér eru helstu lykilatriðin um Barton-aðferðina:

Skref-fyrir-skref uppbygging: Tungumálið er brotið niður í lítil, viðráðanleg skref. Nemendur verða að ná tökum á einu skrefi áður en haldið er áfram.

Engar ágiskanir: Kerfið útilokar algjörlega að nemendur giski á orð út frá samhengi eða myndum. Allar reglur eru kenndar beint og skýrt.

Atkvæðagreining: Lögð er rík áhersla á að kenna mismunandi atkvæðagerðir og hvernig á að skipta orðum upp í atkvæði til að auðvelda lestur og stafsetningu.

Gerviorð (Nonsense words): Notast er við bullorð eða gerviorð til að tryggja að nemandinn sé raunverulega að nota hljóðaaðferðina og umskráningu, en ekki að lesa orð af utbókalæri.

Kerfið er hannað sérstaklega með þarfir lesblindra í huga, bæði fyrir börn, unglinga og fullorðna. Það er einnig oft notað sem svokölluð „Tier 3“ íhlutun í skólum fyrir þá nemendur sem eru í mestri áhættu á að dragast aftur úr í lestri.

"Við lifum á tímum einnar mestu tæknibyltingar veraldarsögunnar. Við erum komin með vélar sem lesa og skrifa og hver og einn getur auðveldlega lesið fyrir og textinn birtist í áheyranlegu formi sem allir geta meðtekið. Við erum komin með gervigreind sem getur sagt okkur nánast allt sem okkur langar að vita og getur velt hlutum fyrir sér með þér. Það eina sem þú þarft að kunna er að geta spurt gervigreindina. Um leið hefur öll forritun orðið miklu auðveldari og augljóslega er svo margt að koma með gervigreindinni sem við eigum erfitt með að skilja. Við erum rétt byrjuð að sjá toppinn á ísjakanum," skrifar Guðmundur S. Johnsen, formaður Félags lesblindra á Íslandi á Vísi. Sjá grein í fyrsta kommenti.

Leikkonan Keira Knightley hefur rætt opinskátt um lesblindu sína í fjölmörgum viðtölum í gegnum tíðina. Hún greindist með alvarlega lesblindu þegar hún var s*x ára gömul. Til að hvetja hana til að læra að lesa gerðu foreldrar hennar samkomulag við hana: Ef hún legði hart að sér við lesturinn yfir sumarið mætti hún fá umboðsmann. Sem lestrarhvatningu notaði hún handrit Emmu Thompson að myndinni Sense and Sensibility.
Knightley hefur lýst því að hún eigi enn erfitt með að lesa beint af blaði. Hún notar upptökur af handritum til að læra textann sinn og teiknar gjarnan á meðan hún hlustar til að hjálpa minninu.
Nýlega deildi hún því í viðtali hjá The Graham Norton Show að önnur dætra hennar hefði einnig verið greind með lesblindu. Hún hefur unnið með samtökum á borð við Made By Dyslexia til að varpa ljósi á styrkleika þeirra sem eru lesblindir og mikilvægi þess að byggja upp sjálfstraust hjá börnum í sömu stöðu. Viðtal við hana er hér í fyrsta kommenti.

Hinn þekkti kvikmyndaleikstjóri Steven Spielberg, sem framleiddi og leikstýrði Indiana Jones-myndunum, E.T., Jaws og Schindler's List, er með lesblindu.

Hann eyddi barnæsku sinni tveimur árum á eftir bekkjarfélögum sínum í lestri, var ranglega stimplaður sem latur af kennurum og lagður í svo mikið einelti að hann óttaðist að fara í skólann. Hvaða leið fann hann sér út úr þessu? Jú, að gera kvikmyndir með Super 8 myndavél.

Lesblinda færir með sér raunverulegar áskoranir — en hún færir líka styrkleika sem ekki er hægt að kenna: sköpunargáfu, heildarmyndarhugsun og huga sem nálgast vandamál á annan og skapandi hátt.

Skilaboð Spielbergs til barna með lesblindu segja það best: „Þú ert ekki einn... Það mun ekki halda þér aftur.“

Guðmundur S. Johnsen, formaður Félags lesblindra á Íslandi skrifar í pistli á Vísi í dag:
„Við hjá Félagi lesblindra á Íslandi viljum skóla sem tekur mið af fjölbreytileika. Skóla sem viðurkennir að börn eru ólík, hafa mismunandi styrkleika, fara ólíkar leiðir við að læra og búa yfir margvíslegri og ólíkri hæfni. Það er einfaldlega ekki hægt að troða öllum í sömu skóstærðina.
Skóli án aðgreiningar getur vel rúmast innan skóla fjölbreytileikans en hvernig til tekst veltur alltaf á framkvæmdinni. Það er til lítils að setja upp nýtt kerfi eins og skóla án aðgreiningar ef ekki er stutt við það í framkvæmdinni. Eftir sem áður þarf að sinna og aðstoða börn með sérþarfir.“ Sjá grein í fyrta kommenti.