Leikminjasafn Íslands

01/10/2026

Í dag eru 10 ár liðin frá fráfalli Eddu Heiðrúnar Backman (27.11.1957-1.10.2016), leikkonu, leikstjóra og myndlistarkonu.

Edda Heiðrún útskrifaðist frá Leiklistarskóla Íslands árið 1983 og næstu 35 árin átti hún eftir að marka djúp spor í menningarlífi þjóðarinnar, ekki eingöngu á leiksviði heldur einnig í útvarpi, sjónvarpi og kvikmyndum sem og á mörgum öðrum sviðum.

Eitt af fyrstu hlutverkum Eddu Heiðrúnar á atvinnuleiksviði var Árdís í Hart í bak eftir Jökul Jakobsson í uppsetningu Leikfélags Reykjavíkur haustið 1983. Í Morgunblaðinu skrifaði Jóhann Hjálmarsson eftirfarandi um frammistöðu hennar:

„Hún lýsti á sterkan hátt stúlkunni Árdísi, en hlutverkið er mikilvægt vegna þess að höfundurinn teflir því fram til mótvægis við hina spilltu og lífsþreyttu og það er tákn vonar hjá honum. Það er ekki síst vandi að skila þessu hlutverki án ofleiks, gera það jafn hljóðlátt og Jökull vill að það sé. Þetta tókst Eddu Heiðrúnu Backman fyllilega.“

Hún lék fjölmörg eftirminnileg hlutverk á leiksviði fyrir sjálfstæða leikhópa, Leikfélag Reykjavíkur og Þjóðleikhúsið. Þar má telja Guggu í Milli skinns og hörunds (Þjóðleikhúsið 1984), Auði í Litlu hryllingsbúðinni (Hitt-leikhúsið 1985), Dollí í Þar sem djöflaeyjan rís (Leikfélag Reykjavíkur 1987), Cosette í Vesalingunum (Þjóðleikhúsið 1987), Lafði Macbeth (Frú Emelía 1994), Varju í Kirsuberjagarðinum (Frú Emelía 1994), Sally Bowles (Leikfélag Reykjavíkur 1995), Helgu í Þrek og tár (Þjóðleikhúsið 1995), kerlinguna í Gullna hliðinu (Þjóðleikhúsið 1999), eldri leikkonuna í Hægan, Elektra (Þjóðleikhúsið 2000), Ljúbu í Kirsuberjagarðinum (Þjóðleikhúsið 2000) og Donnu í Kvetch (Á senunni 2002).

Eftir að Edda Heiðrún greindist með MND sjúkdóminn sneri hún sér að leikstjórn og myndlist. Á meðal leikstjóraverkefna hennar má telja Svik eftir Harold Pinter fyrir leikhópinn Á senunni (2004), Mýrarljós eftir Marinu Carr fyrir Þjóðleikhúsið (2005), Átta konur eftir Robert Thomas fyrir Þjóðleikhúsið (2006) og að lokum Hjónabandsglæpi eftir Eric-Emmanuel Schmitt fyrir Þjóðleikhúsið (2007).

Edda Heiðrún hlaut Riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu 2005 fyrir störf í þágu íslenskrar leiklistar. Hún hlaut tvenn Grímuverðlaun 2003, þegar verðlaunin voru afhent í fyrsta sinn, sem besta leikkona í aðalhlutverki fyrir bæði Hægan, Elektra og Kvetch (Þjóðleikhúsið) og besta leikkona í aukahlutverki fyrir Kryddlegin Hjörtu (Borgarleikhúsið). Það merkilega er að Hægan, Elektra var frumsýnd í febrúar 2000 og liðu þannig þrjú ár frá leik hennar í sýningunni þar til hún hlaut verðlaun fyrir hlutverkið. Edda Heiðrún hlaut heiðursverðlaun Grímunnar 2015.

Leikminjasafnið minnist Eddu Heiðrúnar Backman.

28/09/2026

Síðastliðinn laugardag hélt Menntaskólinn við Hamrahlíð heljarinnar hátíð í tilefni 60 ára afmæli skólans. Dagskráin var metnaðarfull þar sem áhersla var lögð á sögu skólans og þá sérstaklega listsköpun nemenda í áranna rás. Seinni part dags voru sviðslistirnar í aðalhlutverki í Miklagarði með röð atriða af ýmsum toga sem náðu hápunkti sínum þegar upprunalegi hópurinn sem sviðsetti The Rocky Horror Show eftir Richard O‘Brien, í stórkostlegri þýðingu Veturliða Guðnasonar, árið 1991 í Iðnó mætti til leiks til að halda upp á 35 afmæli sýningarinnar.

Þáverandi stjórn leikfélagsins, Breki Karlsson, Páll Óskar Hjálmtýsson og Steinunn Þórhallsdóttir, ásamt leikstjóra sýningarinnar, Kolbrúnu Halldórsdóttur, sögðu frá aðdragandanum og ráku stuttlega sögu uppsetningarinnar fyrir gesti.

Kvartettinn afhendi síðan verkefnastjóra Leikminjasafnsins, Sigríði Jónsdóttur, gögn sem tengjast sýningunni. Í skjalasafninu, sem fær safnmarkið LMÍ 2026/10, má finna veggspjöld, bókhald, leikstjórahandrit Kolbrúnar, aðgöngumiða og margt fleira. Vonin er að fleiri gögn tengd sýningunni rati til Leikminjasafnsins í fyllingu tímans þar á meðal ljósmyndir.

Rúsínan í pylsuendanum er síðan myndbandsupptaka af Rocky Horror en hópurinn réð kvikmyndatökuteymi til verksins og er einstök heimild um sýninguna, þá sérstaklega þann mikla metnað sem einkenndi uppsetninguna. Sýningin var afrituð á stafrænt form af Leikminjasafninu og var brot úr sýningunni sýnt við tilefnið, auðvitað varð Taumlaus transi fyrir valinu sem vakti mikla lukku
Páll Óskar tók lagið og flutti Nú held ég heim, lagið sem hann söng í prufunum fyrir sýninguna á sínum tíma en prufurnar voru einmitt haldnar í Miklagarði og að lokum sýndu núverandi nemendur MH sína túlkun á Taumlaus transi.

Leikfélög framhalds- og menntaskóla eru ekki eingöngu mikilvægur vettvangur fyrir sviðlistafólk framtíðarinnar heldur líka fyrir ungt fólk sem eru að stíga sín fyrstu fullorðinskref í lífinu enda snúast sviðslistir um samskipti, leikgleði og frumsköpun.

Meðfylgjandi eru nokkrar myndir frá viðburðinum sem var sendur út í beinu streymi og hægt er að sjá upptökuna hér: https://www.youtube.com/watch?v=euKUMoiRuNE

11/09/2026

Sigríður Þorvaldsdóttir, leikkona og leikstjóri, féll frá 31. ágúst síðastliðinn og er borin til grafar í dag.

Sigríður fæddist í Reykjavík 12. apríl 1941 og útskrifaðist frá Leiklistarskóla Þjóðleikhússins árið 1958, seinna átti hún eftir að stunda framhaldsnám í leiklist í Bandaríkjunum.

Sama ár og hún útskrifaðist lék Sigríður sitt fyrsta stóra hlutverk í Cole Porter söngleiknum Kysstu mig, Kata, á stóra sviðinu í Þjóðleikhúsinu. Bianca varð hennar fyrsta söngleikjahlutverk af mörgum næstu áratugina. Þar má nefna Guðrún Ægis í Deleríum Búbónis (1968), Chava í Fiðlaranum á þakinu (1969), konuna í Ég vil! Ég vil! (1970), Krystallo í Zorba (1971), Ado Annie í Oklahoma! (1972), Fraulein Kost í Kabarett (1973), Adelaide í Gæjar og píur (1984) og auðvitað Velmu Kelly í Chicago (1985).

Á næstum hálfri öld sem fastráðin leikkona í Þjóðleikhúsinu lék Sigríður yfir sjötíu hlutverk í fjölbreyttum leiksýningum, utan söngleikja. Þar má telja Yvette Pottier í Mutter Courage (1965), Snæfríði í Íslandsklukkunni (1968), Áslaugu í Nýársnóttinni (1971), Dóru í Herbergi 213 eða Pétur Mandólín (1974), Belindu Blair í Skvaldri (1983) og Frú Montag í Rómeó og Júlíu (1991).

Sigríður lék í fjölmörgum barnaleiksýningum, í sjónvarpi og kvikmyndum, leikstýrði kabarettsýningu í Þjóðleikhúskjallaranum og Nóaflóðinu í Íslensku óperunni og var einn helsti hvatamaður að stofnun leikfélaga í Mosfellssveit og á Seltjarnarnesi. Hún var varaþingmaður Kvennalistans á níunda áratugnum og tók sæti á Alþingi um skeið.

Ævisaga Sigríðar, Í gylltum ramma tekin saman af Jóni Hjartarsyni, kom út árið 2005.

Leikminjasafnið vottar fjölskyldu Sigríðar innilegar samúðarkveðjur.

10/09/2026

Í dag er leikarinn Steinn Ármann Magnússon borinn til grafar. Steinn fæddist í Reykjavík 28. október 1964. Hann útskrifaðist frá Leiklistarskóla Íslands árið 1989. Innan veggja skólans lék hann í sýningum á borð við Sköllótta söngkonan (1988) og Smáborgarabrúðkaup (1988). Eftir útskrift starfaði Steinn í sjálfstæðu senunni með EGG-leikhúsinu og Frú Emelíu þar sem hann fór með hlutverk Macduff í Macbeth (1994), Trofímov í Kirsuberjagarðinum (1994) og Magnúsar / Friðþjófs í Sannar sögur af sálarlífi systra (1992). Hann lék einnig hjá Leikfélagi Akureyrar, Leikfélagi Reykjavíkur og Þjóðleikhúsinu.

Steinn var brautryðjandi í íslensku uppstandi ásamt Davíð Þór Jónssyni en þeir félagar komu fram undir nafninu Radíusbræður. Þeir félagar léku síðan í Villidýr / Pólitík á Litla sviðinu í Borgarleikhúsinu árið 2010. Hann lék í fjölmörg hlutverk í sjónvarpi og kvikmyndum þar má telja Veggfóður, Svartir englar og Ófærð. Ekki má gleyma að hann ljáði kettinum Kela í Stundinni okkar rödd sína og var hinn upprunalegi Siggi sæti í Latabæ, bæði á leiksviði og í sjónvarpi.

Steinn lék sitt síðasta hlutverk á leiksviði í Þjóðleikhúsinu árið 2015 í Fjalla-Eyvindi og Höllu í leikstjórn Stefan Metz.

Leikminjasafnið minnist Seins og sendir fjölskyldu hans samúðarkveðju.

03/09/2026

Leikminjasafnið þakkar öllum sem höfðu samband með sögur af Línu og apanum Níels í Kópavogi! 🐵

Ef þið hafið sögu til að deila endilega skiljið eftir athugasemd eða sendið tölvupóst á [email protected].

Apinn Níels er fundinn og hefur fengið nýtt heimili hjá Landsbókasafni Íslands.

Í síðustu viku spurðum við hvort einhver myndi eftir lifandi apa á leiksviði í Kópavogi.

Viðtalið við Sigríði Jónsdóttur hjá Leikminjasafni Íslands og umfjöllun RÚV um apann Níels, sem kom fram í uppsetningu Leikfélags Kópavogs á Línu Langsokk árið 1960, vöktu mikla athygli.

Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn og Leikminjasafnið vilja þakka öllum þeim fjölmörgu einstaklingum sem settu sig í samband við safnið á síðastliðnum dögum. Fjölmargar sögur af sýningunni hafa borist safninu og margar þeirra tengjast apanum Níelsi.

Virkilega gaman er að segja frá því að apinn hefur ekki eingöngu verið staðsettur í fortíðinni heldur hefur hann fundið varanlegt heimili til framtíðar.

Síðastliðinn mánudag kom barnabarn þeirra hjóna Guðmundar Guðmundssonar og Sigríðar Einarsdóttur færandi hendi. Guðmundur og Sigríður voru lykilfólk í Leikfélagi Kópavogs um árabil og gáfu apanum Níelsi gott heimili í ríflega áratug.

Leikminjasafnið varðveitir nú úrklippubækur Sigríðar, ljósmyndir og önnur gögn sem tengjast leikfélaginu undir safnmarkinu LMÍ 2026/8. Þar á meðal var þessi mynd af apakettinum sjálfum að maula eitthvað góðgæti.

02/09/2026

Leikminjasafnið óskar Tinnu Gunnlaugsdóttur innilega til hamingju með doktorsnafnbótina sem hún hlaut síðastliðinn mánudag. Lifandi texti: Áhrif þýðinga á sögu leiklistariðkunar á Íslandi, doktorsritgerð Tinnu, er gífurlega mikilvæg viðbót við sviðslistarannsóknir á Íslandi.

26/08/2026

Fyrr í vikunni var Sigríður Jónsdóttir á Leikminjasafni gestur Morgunvaktarinnar á Rás 2. Um þessar mundir vinnur hún að rannsókn sem snýr að ferðalagi Línu Langsokks frá Svíþjóð til Íslands og hvernig sterkasta stelpan í heimi festi rætur í þjóðarsál Íslendinga.

Lína birtist þjóðinni fyrst í Morgunblaðinu árið 1946 þá undir nafninu Lóa, þaðan í bækur, næst í kvikmyndahús, svo í útvarpið og að lokum á leiksvið þegar Leikfélag Kópavogs setti upp fyrstu leiksýninguna um þessa stórkostlegu stelpu árið 1960. Nú þegar hafa fjölmargar sögur ratað til Leikminjasafnsins og margar hverjar kostulegar, meira um það síðar. En alltaf má bæta við. Sögurnar mega vera litlar eða stórar, allt skiptir máli.

Ef þið eigið minningar af apakettinum Níels eða upplifun ykkar af Línu Langsokk á leiksviði á árunum 1960 til 1970 endilega skrifið athugasemd, sendið línu í skilaboðum á Facebook eða tölvupóst á [email protected].

Viðtalið og greinina um Línu, svo ekki sé minnst á apaköttinn Níels, má finna í fyrstu athugasemd.

Það væri einnig gaman að heyra hvernig Lína ratað inn í líf ykkar, hvort sem það er í gegnum dagblöð, bækur, bíómyndir, leiksvið, útvarp eða á einhvern annan máta.

20/08/2026

Fyrr í mánuðinum voru Hinsegin dagar haldnir hátíðlegir í Reykjavík. Órjúfanlegur hluti hátíðarinnar er útgáfa Tímarits Hinsegin daga.

Rakel Adolphsdóttir, á Kvennasögusafni, og Sigríður Jónsdóttir, á Leikminjasafni, skrifuðu sína þriðju grein saman fyrir tímaritið en á síðastliðnum árum hafa þær fjallað um sambýliskonurnar Guðrúnu Jónasson (1977–1958) og Gunnþórunni Halldórsdóttur (1872–1959).

Í þetta skipti líta þær til leiksviðsins og skoða leiksýningar í byrjun 20. aldarinnar út frá hugmyndum um kynusla, kynfrelsi og hlutverkaleiki. Í greininni er sviðsljósinu sérstaklega beint að nokkrum sýningum Menntaskólans í Reykjavík, Leikfélags Reykjavíkur og leikfélagi kvenfélagsins Hringsins.

Eins og segir í upphafsmálsgreininni: „Í þessari grein beinum við athyglinni að aldamótunum þarsíðustu þegar Reykjavík var að slíta barnsskónum, mikill uppgangur var í menningarstarfsemi höfuðborgarinnar og samkynja rými buðu frelsi fyrir konur og karlmenn til að bregða sér í óvenjuleg hlutverk.“

Höfundar kalla eftir öllu efni sem tengjast slíkum leiksýningum í gegnum tíðina, þá sérstaklega ljósmyndum af sýningum Herranætur og Hringsins, þar sem fáar slíkar hafa varðveist í söfnum en eru vonandi enn til í einkaeigu.

Mynd: Vinnukonu vantar. Litlar upplýsingar finnast um þessa uppsetningu og konurnar á myndinni eru óþekktar. Myndin birtist í bók Bjargar Einarsdóttur Hringurinn í Reykjavík: Stofnaður 1904 – Starfssaga (2002) og er vísað til þess að myndin sé í einkaeigu en eigandinn ekki tilgreindur.)

Sjá grein og öll tímarit Hinsegin daga í athugasemdum.

29/06/2026

Í dag, 29. júní 2026, eru liðin 150 frá fæðingu Stefaníu Guðmundsdóttur leikkonu og brautryðjanda í íslensku leikhúsi.

Stefanía var ein fremsta leikkona sinnar samtíðar og steig hún fyrst á leiksvið í Góðtemplarahúsinu (Gúttó) í janúar 1983, þá 17 ára gömul. Hæfileikar hennar vöktu strax athygli og var hún einn af stofnendum Leikfélag Reykjavíkur árið 1987. Fyrstu áratugina var hún burðarás leikfélagsins og vann sína stærstu leiksigra í Iðnó.

Meðal þekktustu hlutverka Stefaníu voru Magda í Heimilinu, Nóra í Brúðuheimilinu, Kamelíufrúin í samnefndu leikriti, Áslaug í Nýársnóttinni, Úlrikka í Kinnarhvolssystrum, Steinunn í Galdra-Lofti og Frú X í samnefndu leikriti.

Stefanía lést á Ljóslækningastofnun Niels Finsen í Kaupmannahöfn 16. janúar 1926 eftir langvinn veikindi. Útförin fór fram við Dómkirkjuna í Reykjavík 9. febrúar sama ár.

Leikminjasafnið varðveitir skjalasafn Stefaníu og fjölskyldu (LMÍ 2025/13) en gögnin voru afhent safninu í júní á síðasta ári.

Fyrr á þessu ári hlaut Leikminjasafnið styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna fyrir verkefnið „Stefanía Guðmundsdóttir: Leikkona og brautryðjandi.“ Síðastliðin mánuð hefur nemandi við Háskóla Íslands unnið hörðum höndum að skrá safnið sem inniheldur mikinn fjölda ljósmynda og póstkorta. Gögnin verða gerð aðgengileg á vefnum undir lok sumars.

Þau sem vilja fræðast meira um ævi og störf þessarar merkilegu konu er bent á Leyndarmál frú Stefaníu: Stefanía Guðmundsdóttir leikkona, samtíð og samferðamenn eftir Jón Viðar Jónsson. Sömuleiðis er að finna stutta grein um Stefaníu á vefsíðu Leikminjasafnsins, sjá hlekk í fyrstu athugasemd.