10/07/2026
While the phrase "31 realms" does not appear as a single compiled checklist in any single early discourse (sutta), the Buddha explicitly spoke about all 31 individual planes of existence.
Evidence of these realms is scattered comprehensively across the Pali Canon. The list was later structurally categorized into 31 specific planes within the Abhidhamma Pitaka and systematic commentaries.
The primary scriptural evidence establishing that the Buddha taught these realms is structured below through the three overarching worlds (The Tridhātu):
1.The Sensuous World (Kāma-loka): 11 Realms
The Buddha detailed these realms across numerous discourses, dividing them into four lower realms of suffering, the human realm, and six sensual heavens.
The 4 Lower Realms (Apāyabhūmi): In the Bālapaṇḍita Sutta (Majjhima Nikaya 129), the Buddha provides descriptions of Hell (Niraya), the Animal realm (Tiracchāna), and the Hungry Ghost realm (Peta). The Asura (Titan/Demon) realm is frequently detailed alongside them in suttas like the Mahāsamaya Sutta (Digha Nikaya 20).
Anumodana Sankalpa
The Human Realm (Manussa-loka): Mentioned universally as the unique plane where moral choices and enlightenment are most accessible.
Anumodana Sankalpa
The 6 Deva Heavens: In the Dhammacakkappavattana Sutta (Samyutta Nikaya 56.11), the Buddha explicitly names the six sensual heavens in ascending order as they rejoiced over his first sermon:
Cātummahārājika (Four Heavenly Kings)
Tāvatiṃsa (The Thirty-Three, ruled by Sakka)
Yāma
Tusita (Where Bodhisattvas reside before their final birth)
Nimmānarati (Delighting in creation)
Paranimmitavasavatti (Wielding power over others' creations)
2. The Fine-Material World (Rūpa-loka): 16 Brahma Realms
The Buddha directly mapped these 16 heavenly planes to the attainment of the four material meditative absorptions, known as Jhānas.
1st Jhāna Realms (3): Brahma-pārisajja, Brahma-purohita, and Mahā-brahma. In the Brahmajāla Sutta (Digha Nikaya 1), the Buddha recounts how a being falls from higher realms to become a Maha Brahma, mistakenly believing he created the universe.
2nd Jhāna Realms (3): Parittābha, Appamāṇābha, and Ābhassara. In the Aggañña Sutta (Digha Nikaya 27), the Buddha states that when the physical world contracts/destroys, most beings are reborn in the Ābhassara (Streaming Radiance) realm.
3rd Jhāna Realms (3): Parittasubha, Appamāṇasubha, and Subhakiṇha.
4th Jhāna Realms (7): Vehappala and Asaññasatta (unconscious beings), followed by the 5 Pure Abodes (Suddhāvāsa). In the Mahāpadāna Sutta (Digha Nikaya 14), the Buddha explicitly states that he mentally traveled to the five Pure Abodes (Aviha, Atappa, Sudassa, Sudassī, and Akaniṭṭha) to meet the gods who were non-returners (Anāgāmis) from past Buddhas.
3. The Formless World (Arūpa-loka): 4 Realms
In the Mahānidāna Sutta (Digha Nikaya 15) and the Saṅgīti Sutta (Digha Nikaya 33), the Buddha details the "planes of beings" and explicitly links the highest 4 formless dimensions to the four formless meditative attainments (Arūpa Jhānas):
Ākāsānañcāyatana (Infinite Space)
Viññāṇañcāyatana (Infinite Consciousness)
Ākiñcaññāyatana (Nothingness)
Nevasaññānāsaññāyatana (Neither Perception nor Non-Perception)
Core Evidence of the Framework
In the Sammādiṭṭhi Sutta (Majjhima Nikaya 9), Venerable Sāriputta teaches the cosmic framework directly spoken by the Buddha, explicitly dividing all existence into three types of becoming (Bhava): Kāma-bhava (sensual), Rūpa-bhava (fine-material), and Arūpa-bhava (formless). When you add up the specific sub-planes mentioned by the Buddha across the Suttas (11 + 16 + 4), they equal exactly the 31 planes of existence.
"၃၁ ဘုံ" ဟူသော စကားစုသည် မည်သည့်အစောပိုင်း တရားဒေသနာ (သုတ္တန်) တွင်မဆို စုစည်းထားသော စစ်ဆေးရမည့်စာရင်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် မပေါ်သော်လည်း၊ ဗုဒ္ဓသည် တည်ရှိမှု၏ သီးခြား ၃၁ ဘုံအားလုံးအကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။
ဤဘုံများ၏ အထောက်အထားများကို ပါဠိကျမ်းဂန်များတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြန့်ကျဲနေပါသည်။ စာရင်းကို နောက်ပိုင်းတွင် အဘိဓမ္မာပိဋကတ်နှင့် စနစ်တကျ မှတ်ချက်များတွင် သီးခြား ၃၁ ဘုံအဖြစ် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။
ဗုဒ္ဓသည် ဤဘုံများကို သွန်သင်ခဲ့ကြောင်း သက်သေပြသည့် အဓိက ကျမ်းစာအထောက်အထားများကို အောက်တွင် အလုံးစုံသော ဘုံသုံးပါး (တြိဓာတု) မှတစ်ဆင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်-
၁။ ကာမလောက (ကာမလောက): ၁၁ ဘုံ
ဗုဒ္ဓသည် ဤဘုံများကို များစွာသော တရားဒေသနာများတွင် အသေးစိတ်ဖော်ပြခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို အောက်ဆုံးဒုက္ခဘုံလေးခု၊ လူ့ဘုံနှင့် ကာမဂုဏ်ဘုံခြောက်ခုအဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။
အောက်ဆုံးဘုံလေးခု (အပါယဘူမီ): ဘာလပဏ္ဍိတသုတ္တန် (မဇ္ဈိမနိကာယ် ၁၂၉) တွင် ဗုဒ္ဓသည် ငရဲ (နိရာယ)၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ (တိရစ္ဆာန) နှင့် ဆာလောင်နေသော တစ္ဆေဘုံ (ပီတ) တို့ကို ဖော်ပြထားပါသည်။ အသုရာ (တိုက်တန်/နတ်ဆိုး) နယ်ပယ်ကို မဟာသမာယသုတ္တန် (ဒီဃနိကာယ် ၂၀) ကဲ့သို့သော သုတ္တန်များတွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ မကြာခဏ အသေးစိတ်ဖော်ပြထားလေ့ရှိသည်။
အနုမောဒန သင်္ကလ္လာ
လူ့ဘုံ (မနုဿလောက): ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှုများနှင့် ဉာဏ်အလင်းရရှိရန် အလွယ်ကူဆုံးနေရာအဖြစ် တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် ဖော်ပြထားပါသည်။ အနုမောဒန သင်္ကလ္လာ
နတ်ပြည်ခြောက်ပြည်- ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန် (သံယုတ္တနိကာယ် ၅၆.၁၁) တွင် ဗုဒ္ဓသည် ကာမဂုဏ်ပြည်ခြောက်ပြည်ကို အစီအစဥ်အတိုင်း ထင်ရှားစွာ အမည်ပေးတော်မူခဲ့သည်-
စာတုမဟာရာဇိက (နတ်ပြည်ဘုရင်လေးပါး)
တာဝတိံသာ (သက္ကမင်းအုပ်ချုပ်သော သုံးဆယ့်သုံးပါး)
ယာမ
တုသိတာ (ဗောဓိသတ္တများ နောက်ဆုံးမွေးဖွားခြင်းမပြုမီ နေထိုင်ရာ)
နိမ္မာနရတိ (ဖန်ဆင်းခြင်း၌ နှစ်သက်သူ)
ပရဏိတဝသဝတ္တိ (သူတစ်ပါး၏ဖန်ဆင်းခြင်းအပေါ် အာဏာကို ဆုပ်ကိုင်သူ)
၂။ မြင့်မြတ်သော ရုပ်ဝတ္ထုလောက (ရူပလောက)- ဗြဟ္မာပြည် ၁၆ ပြည်
ဗုဒ္ဓသည် ဤကောင်းကင်ဘုံ ၁၆ ခုကို ဈာန်ဟု လူသိများသော ရုပ်ဝတ္ထုကမ္မဋ္ဌာန်းလေးပါးကို ရရှိစေရန် တိုက်ရိုက်မြေပုံဆွဲခဲ့သည်။
ပထမဈာန်ဘုံ (၃): ဗြဟ္မာ-ပါရိသဇ္ဇာ၊ ဗြဟ္မာ-ပုရောဟိတ နှင့် မဟာဗြဟ္မာ။ ဗြဟ္မာဇာလသုတ္တန် (ဒီဃနိကာယ် ၁) တွင် ဗုဒ္ဓက သတ္တဝါတစ်ဦးသည် စကြဝဠာကို ဖန်ဆင်းခဲ့သည်ဟု မှားယွင်းစွာ ယုံကြည်ကာ မြင့်မြတ်သောဘုံမှ ဆင်းသက်ကာ မဟာဗြဟ္မာဖြစ်လာပုံကို ဟောကြားတော်မူသည်။
ဒုတိယဈာန်ဘုံ (၃): ပရိတ္တာဘ၊ အပ္ပမာဏဘ နှင့် အာဘဿရ။ အဂ္ဂညညာသုတ္တန် (ဒီဃနိကာယ် ၂၇) တွင် ဗုဒ္ဓက ရုပ်ဝတ္ထုလောက ကျုံ့သွား/ပျက်စီးသွားသောအခါ သတ္တဝါအများစုသည် အာဘဿရ (ရောင်ခြည်တော်) ဘုံတွင် ပြန်လည်မွေးဖွားကြသည်ဟု မိန့်တော်မူသည်။
တတိယဈာန်ဘုံ (၃): ပရိတ္တသုဘ၊ အပ္ပမာဏသုဘ နှင့် သုဘကိဏ။
စတုတ္ထဈာန်ဘုံ (၇) : ဝေဟပ္ပလနှင့် အာသညဏသတ္တ (သတိမဲ့သောသတ္တဝါများ)၊ ထို့နောက် သုဒ္ဓာဝါသ ၅ ပါး စံမြန်းသည်။ မဟာပဒါနသုတ္တန် (ဒီဃနိကာယ် ၁၄) တွင် ဗုဒ္ဓသည် အတိတ်ဗုဒ္ဓများထံမှ ပြန်မလာတော့သော နတ်ဘုရားများ (အနဂါမိ) နှင့်တွေ့ဆုံရန် သုဒ္ဓါဝါသ ၅ ပါး (အဝိဟ၊ အတ္တပ္ပ၊ သုဒဿ၊ သုဒဿီ နှင့် အကဏன்ற) သို့ စိတ်ဖြင့် ခရီးသွားခဲ့သည်ဟု အတိအလင်း ဖော်ပြထားသည်။
၃။ ရုပ်မဲ့ကမ္ဘာ (အရုပ္ပလောက)- ဘုံ ၄ ခု
မဟာနိဒါနသုတ္တန် (ဒီဃနိကာယ် ၁၅) နှင့် သံဃိကသုတ္တန် (ဒီဃနိကာယ် ၃၃) တွင် ဗုဒ္ဓသည် "သတ္တဝါများ၏ ဘုံများ" ကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားပြီး ရုပ်မဲ့ အမြင့်ဆုံး အတိုင်းအတာ ၄ ခုကို ရုပ်မဲ့ တရားအားထုတ်ခြင်း လေးခု (အရုပ္ပဈာန) နှင့် ရှင်းလင်းစွာ ချိတ်ဆက်ထားသည်။
အာကာသနဉ္စယတန (အဆုံးမရှိသော အာကာသ)
ဝိဉာဏဉ္စယတန (အဆုံးမရှိသော သတိ)
အာကိဉ္စဉ္စယတန (ဘာမှမရှိခြင်း)
နေဝသဉ္စနဉ္စနဉ္စနယတန (အာရုံခံစားမှု သို့မဟုတ် အာရုံခံစားမှု မဟုတ်ခြင်း)
ဘောင်၏ အဓိက အထောက်အထား
သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တန် (မဇ္ဈိမနိကာယ် ၉) တွင် အရှင်သာရိပုတြာသည် ဗုဒ္ဓ တိုက်ရိုက် ဟောကြားခဲ့သော စကြဝဠာဘောင်ကို သွန်သင်ပြီး တည်ရှိမှုအားလုံးကို ဖြစ်တည်မှု (ဘာဝ) အမျိုးအစား သုံးမျိုးအဖြစ် ရှင်းလင်းစွာ ပိုင်းခြားထားသည်။ ကာမဘဝ (ကာမဂုဏ်အာရုံ)၊ ရူပဘဝ (ကောင်းမွန်သောပစ္စည်း) နှင့် အရူပဘဝ (ပုံသဏ္ဌာန်မရှိ)။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ ဟောကြားတော်မူသော သုတ္တန်များတွင် ဖော်ပြထားသော သီးခြား အနန္တအဆင့်များ (၁၁ + ၁၆ + ၄) ကို ပေါင်းလိုက်သောအခါ ၎င်းတို့သည် ဘဝ၏ ၃၁ ဘုံနှင့် အတိအကျ ညီမျှသည်။
