12/12/2020
လူမှာ စိတ်က ဦးဆောင်နေတယ်လို့ ပြောကြတယ်။
ကံ- စိတ်- ဥတု- အာဟာရ မျှတမှသာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကျန်းမာရေး၊ ဘဝနေထိုင်မှုရေး၊ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးစတာတွေ အဆင်ပြေဖို့ရှိပါတယ်။ ဒါကို လူတိုင်းနီးပါး လက်ခံထားကြပေမယ့် တကယ်တမ်း အတိအကျ လိုက်နာဖို့က ခက်ခဲတတ်ကြတယ်။ ဥပမာဆိုပါစို့ - ခုလို ကိုဗစ်ကပ်ရောဂါကာလမှာ လူတိုင်းဟာ အိမ်တွင်းမှာသာ နေထိုင်ကြရ၊ အိမ်တွင်းမှာသာ အလုပ်လုပ်ကြရတယ်။ မပျော်လည်း နေရ၊ လုပ်ရတယ်။ တပြေးညီလိုက်နာရမယ့်အခြေအနေတွေကို လက်ခံကြရတယ်။ ဒီအခါမှာ လူ့စိတ်သဘာဝအရ စိတ်သွားတိုင်း ကိုယ်မပါတဲ့အနေအထားမှာ စိတ်တွေ ကျဉ်းကျပ်ကြတယ်။ အပြင်ထွက်ပြီး အလုပ်လုပ်နေကျလူတွေဟာ နေ့စဉ် လူနေမှုစနစ်ကြီးကို လုံး၀ ပြောင်းလဲလိုက်ရတဲ့အခါ စိတ်ဖိစီးမှုတွေ များလာတယ်။ ဒီတော့ လူတိုင်းနီးပါး ကလေးငယ်တွေကအစ စိတ်ဖိစီးမှုတွေ များလာတယ်။ ကိုယ် တဦးတည်း ရင်ဆိုင်နေရတဲ့အရာ မဟုတ်ဘူးဆိုသော်လည်းပဲ လက်ခံဖြေရှင်းဖို့က ခက်ခဲကြတာ မြင်နေရပါတယ်။
ဒီစိတ်ဖိစီးမှုတွေကို ဖြေရှင်းဖို့က စိတ်ခံစားမှုကျန်းမာရေးအကြောင်းကို သိရှိ နားလည်ပြီး လက်သင့်ခံ၊ ဖြေရှင်းဖို့ စိတ်အားထက်သန်ဖို့လည်း လိုအပ်ပါတယ်။ ခု တင်ပြနေတဲ့ထဲမှာကို စိတ်က ဦးဆောင်တယ်ဆိုတဲ့ အရာက ထင်ထင်ရှားရှားဖြစ်နေပါပြီ။
Emotion ဆိုတဲ့ စိတ်ခံစားမှုဟာ လူသားတွေမှာချည်း ရှိတာမဟုတ်ပဲ သက်ရှိသတ္တဝါ အားလုံးမှာ ရှိကြတာဖြစ်တယ်။ ဇီဝသဘာဝတ္တပညာရှင် ချားလ်စ်ဒါဝင်က စိတ်ခံစားမှုအားလုံးဟာ ရုပ်တရားပေါ်အခြေခံတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အနောက်တိုင်းက စိတ္တဗေဒပညာရှင်တွေက စိတ်ခံစားမှုကို နည်းအမျိုးမျိုးနဲ့ သုတေသနပြု လေ့လာကြသလို ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကတော့ နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်ကျော်သက်တမ်းကတည်းက ရှာဖွေ ဖော်ထုတ် သိရှိထားပြီးဖြစ်ပါတယ်။
ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ စိတ်တခု ယုတ်(ရုပ်မဟုတ်ပါ) ၉၀ ဆိုတဲ့အတိုင်း စိတ်ကို အဆပေါင်းများစွာ အသေးစိတ် ထပ်ခွဲထားတာရှိပါတယ်။ ဒီဆောင်းပါးမှာတော့ အဲဒီလောက် အသေးစိတ်တွေ မသွားလိုပါ။ အဓိက ပြောချင်တာက စိတ်နဲ့ ရုပ်ခန္ဓာက ဆက်စပ်နေတယ်ဆိုတာပါပဲ။
မြန်မာဆိုရိုးထဲက "စိတ်ထောင်းတော့ ကိုယ်ကြေ၊ စိတ်ပျိုတော့ ကိုယ်နု"ဆိုတဲ့ စကားကလည်း စိတ်ခံစားမှုနဲ့ ရုပ်ခန္ဓာ တွဲဖက်နေတယ်ဆိုတာကို ပြောပြနေသလိုပါပဲ။ Emotion လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်ခံစားမှုက အဲဒီလောက်တောင်ပဲ အရေးကြီးပါတယ်။
Emotion ကို Positive Emotion, Negative Emotion နဲ့ Mixed Emotion ဆိုပြီး အလွယ်ဆုံး ၃ မျိုး ခွဲထုတ် ပြောပြချင်ပါတယ်။
မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှုရှိတာ၊ ဝမ်းသာတာ၊ ချစ်ခင်တာ၊ လုံခြုံမှုရှိတာ ဒါတွေက Positive Emotion ဖြစ်ပါတယ်။
Negative Emotion ကတော့ ဒေါသ၊ မနာလိုဝန်တိုမှု၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေနဲ့ အကြောက်တရားတွေ ထင်ရှားစွာဖြစ်ပေါ်နေတာကို ခေါ်ပါတယ်။
Mixed Emotion ကတော့ အပေါ်မှာ ပြောခဲ့တဲ့ စိတ်ခံစားမှု ၂ခုလုံး တလှည့်စီ ရောထွေး ကူးယှက်နေတတ်တာကို ခေါ်ပါတယ်။ ဝမ်းသာစရာတွေ့နေ ခံစားနေရချိန်မှာ ချက်ချင်းပဲ ဝမ်းနည်းစရာကို တွေးလိုက်မိပြီး ရုတ်တရက် စိတ်တွေ ညှိုးနွမ်းသွားတတ်တာမျိုးပါ။
ရောနှောနေတဲ့ စိတ်ခံစားမှုအနေအထားဖြစ်တာကြောင့် မိမိစိတ်ကို မြင်အောင် ကြည့်တတ်တဲ့ အလေ့အကျင့် မမွေးမြူထားသူဟာ အဲဒီလို စိတ်အပြောင်းအလဲ မြန်ခြင်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပစ်ဖို့မဆိုထားနဲ့ အဲဒီစိတ်ပြောင်းလဲမှုကိုတောင် သတိထားမိနိုင်ဖို့ ခက်ပါတယ်။
ဒီအခြေအနေတွေကို ထိန်းသိမ်းဖို့၊ စိတ်ထောင်းလို့ ကိုယ်ကြေသူတယောက်မဖြစ်ဖို့ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်အတွေးတွေ ဘယ်ကို ဦးတည်နေပြီလဲဆိုတာကို သိဖို့ မြတ်စွာဘုရား သင်ပြ လမ်းညွှန်ခဲ့တဲ့ သတိပဌာန်တရားက ညွှန်ပြပါတယ်။ တကယ်တော့ သတိပဌာန်တရားဟာ မိမိရဲ့ စိတ်က ဘယ်ခံစားမှုမှာ ရောက်နေပြီလဲဆိုတာကို အရှိအတိုင်း စောင့်ကြည့်တဲ့ အလေ့အကျင့်ပါပဲ။ အင်မတန်ကို ရှင်းလင်းပါတယ်။ ဒါကို သတိရားရှိခြင်း Mindfulness လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အဲဒီစိတ်ခံစားမှုတွေကို စောင့်ကြည့်ဖြစ်တဲ့အခါ စိတ်ရဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေကို ဆင်ခြင်မိလာနိုင်ပါတယ်။ စိတ်ခံစားမှုတွေကို အရှိအတိုင်း မြင်လာပါတယ်။ မတည်ငြိမ်ပဲ အစဉ်အမြဲ ပြောင်းလဲနေတဲ့ စိတ်အာရုံတွေက တဖျတ်ဖျတ် ပေါ်နေတာ မြင်လာပါတယ်။ ဒါဟာ မိမိကိုယ်ကို တစိတ်တပိုင်း သိရှိလာခြင်းရဲ့ အဦးအစလို့လည်း ပြောလို့ရနိုင်ပါတယ်။
ချစ်ခင် လေးစားစွာဖြင့်
လွတ်လပ်စိုး
၁၂ ၁၂ ၂၀၂၀
