18/09/2026
𝗣𝗘𝗥𝗔𝗡𝗔𝗡 𝗝𝗨𝗣𝗘𝗠 𝗗𝗔𝗟𝗔𝗠 𝗦𝗘𝗝𝗔𝗥𝗔𝗛 𝗞𝗘𝗠𝗘𝗥𝗗𝗘𝗞𝗔𝗔𝗡 𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔 𝗗𝗔𝗡 𝗣𝗘𝗠𝗔𝗦𝗬𝗛𝗨𝗥𝗔𝗡 𝗠𝗔𝗟𝗔𝗬𝗦𝗜𝗔
Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia (JUPEM), yang berakar daripada institusi ukur sejak zaman pentadbiran Negeri-Negeri Melayu, mempunyai hubungan penting dengan sejarah pembentukan negara. Sumbangannya bukan sahaja dalam bidang ukur, pemetaan dan penentuan sempadan, malah turut merangkumi bidang kartografi, seni reka halus, penyediaan dokumen rasmi serta pemeliharaan warisan teknikal negara.
Di sebalik peristiwa bersejarah pada 31 Ogos 1957 dan 16 September 1963, warga Jabatan Ukur menyumbangkan kemahiran teknikal dan ketelitian seni bagi menghasilkan dokumen yang menjadi lambang kelahiran sebuah negara berdaulat. Peranan ini memperlihatkan bahawa ilmu ukur dan kartografi bukan sekadar berkaitan peta, tetapi turut menjadi sebahagian daripada pembinaan identiti, pentadbiran dan kedaulatan negara.
𝟭. 𝗪𝗮𝘁𝗶𝗸𝗮𝗵 𝗣𝗲𝗺𝗮𝘀𝘆𝗵𝘂𝗿𝗮𝗻 𝗞𝗲𝗺𝗲𝗿𝗱𝗲𝗸𝗮𝗮𝗻 𝗣𝗲𝗿𝘀𝗲𝗸𝘂𝘁𝘂𝗮𝗻 𝗧𝗮𝗻𝗮𝗵 𝗠𝗲𝗹𝗮𝘆𝘂 𝟭𝟵𝟱𝟳
Jabatan Ukur telah diberikan tanggungjawab untuk membantu mereka bentuk dan menyediakan Watikah Pemasyhuran Kemerdekaan Persekutuan Tanah Melayu. Dokumen ini mengabadikan pemasyhuran kemerdekaan yang disempurnakan pada 31 Ogos 1957.
Pada pagi tersebut, Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj membacakan teks Pemasyhuran Kemerdekaan di Stadium Merdeka, Kuala Lumpur. Laungan "Merdeka" sebanyak tujuh kali kemudiannya menjadi simbol pembebasan Persekutuan Tanah Melayu daripada pemerintahan British.
Penghasilan watikah rasmi memerlukan ketelitian yang tinggi, khususnya dalam aspek susun atur, seni tulisan, hiasan, lambang rasmi dan mutu cetakan. Kepakaran kartografi dan seni reka teknikal yang dimiliki oleh Jabatan Ukur membolehkannya menyumbang kepada penghasilan dokumen yang mempunyai nilai kenegaraan dan sejarah yang amat tinggi.
Watikah tersebut bukan sahaja menjadi rekod rasmi, malah boleh diibaratkan sebagai dokumen kelahiran sebuah negara merdeka. Penglibatan JUPEM dalam kisah watikah ini turut diketengahkan melalui dokumentari dan bahan penerbitan bersama institusi berkaitan.
𝟮. 𝗗𝗼𝗸𝘂𝗺𝗲𝗻 𝗣𝗲𝗺𝗮𝘀𝘆𝗵𝘂𝗿𝗮𝗻 𝗠𝗮𝗹𝗮𝘆𝘀𝗶𝗮 𝟭𝟵𝟲𝟯
Kepakaran Jabatan Ukur sekali lagi dimanfaatkan dalam penyediaan dokumen berkaitan Pemasyhuran Malaysia pada 16 September 1963. Pembentukan Malaysia melibatkan penyatuan Persekutuan Tanah Melayu, Sabah, Sarawak dan Singapura pada ketika itu.
Sebagaimana Watikah Pemasyhuran Kemerdekaan 1957, penghasilan dokumen Pemasyhuran Malaysia menuntut mutu kerja yang tinggi dari segi seni tulisan, reka letak, ilustrasi, lambang dan penyediaan bahan cetakan rasmi.
Penglibatan Jabatan Ukur dalam kedua-dua dokumen tersebut memperlihatkan kesinambungan peranannya pada dua detik utama sejarah negara. Kisah penghasilan Watikah Kemerdekaan dan dokumen Pemasyhuran Malaysia telah diketengahkan dalam penerbitan dalaman JUPEM mengenai warisan kartografi negara.
𝟯. 𝗦𝘂𝗺𝗯𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻 𝘁𝗲𝗿𝗵𝗮𝗱𝗮𝗽 𝗿𝗲𝗸𝗮 𝗯𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸 𝗝𝗮𝘁𝗮 𝗡𝗲𝗴𝗮𝗿𝗮
Jabatan Ukur turut dikaitkan dengan kerja melakar, memperinci dan menyediakan reka bentuk Jata Negara, iaitu lambang rasmi kedaulatan Persekutuan. Jata Negara telah melalui beberapa tahap perubahan selaras dengan perkembangan politik dan pembentukan negara. Dalam proses tersebut, kepakaran pelukis teknikal serta tenaga kartografi Jabatan Ukur digunakan untuk menghasilkan lukisan yang kemas, seragam dan sesuai dijadikan reka bentuk rasmi.
Antara unsur utama Jata Negara ialah dua ekor harimau yang bertindak sebagai penyokong perisai. Berdasarkan catatan dan sejarah lisan yang dikaitkan dengan tokoh kartografi K.S. Yap, rupa harimau dalam versi terdahulu pernah dinilai sebagai kurang gagah. Sultan Pahang, Sultan Abu Bakar Ri'ayatuddin Al-Mu'azzam Shah, dikatakan telah memberikan pandangan dan lakaran cadangan supaya rupa harimau tersebut kelihatan lebih tegap, berani dan berwibawa.
Lakaran berkenaan kemudiannya diperincikan oleh tenaga seni reka Jabatan Ukur sehingga menghasilkan imej harimau yang lebih gagah. Walau bagaimanapun, kisah khusus tentang campur tangan dan lakaran baginda ini wajar dinyatakan sebagai catatan sejarah lisan K.S. Yap sehingga dokumen primer atau rekod pewartaan yang berkaitan dikenal pasti.
Peranan Jabatan Ukur dalam hal ini memperlihatkan bahawa kemahiran kartografi turut menyumbang kepada pembentukan bahasa visual dan identiti rasmi negara.
𝟰. 𝗝𝗮𝗺 𝗕𝗲𝘀𝗮𝗿 𝗕𝗮𝗻𝗴𝘂𝗻𝗮𝗻 𝗦𝘂𝗹𝘁𝗮𝗻 𝗔𝗯𝗱𝘂𝗹 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗱
Jam Besar di menara Bangunan Sultan Abdul Samad merupakan salah satu mercu tanda utama di sekitar Dataran Merdeka. Jam ini menjadi antara saksi penting upacara ambang kemerdekaan pada malam 30 Ogos 1957, apabila bendera Union Jack diturunkan dan bendera Persekutuan Tanah Melayu dinaikkan di Padang Kelab Selangor.
JUPEM telah dipertanggungjawabkan untuk melaksanakan kerja penyelenggaraan mekanisme Jam Besar tersebut, sehingga hari ini. Tanggungjawab ini merupakan sebahagian daripada warisan teknikal Jabatan yang masih berkaitan erat dengan kawasan bersejarah kemerdekaan negara.
Antara ciri dan fakta teknikal Jam Besar tersebut ialah:
Tahun pembuatan/pemasangan : 1897
Pengeluar: Gillett and Johnston, Croydon, England
Usia pada tahun 2026: 129 tahun
Lokasi bilik operasi: Aras 5 menara
Akses: Kira-kira 90 anak tangga
Kaedah operasi: Mekanisme perlu dikunci atau diputar secara manual
Putaran engkol: Kira-kira 150 pusingan
Berat loceng: Kira-kira 500 kilogram
Lokasi loceng: Aras 4 menara
𝟱. 𝗕𝗮𝗻𝗴𝘂𝗻𝗮𝗻 𝗣𝗲𝗷𝗮𝗯𝗮𝘁 𝗨𝗸𝘂𝗿 𝗙𝗠𝗦 𝗟𝗮𝗺𝗮
Selain Jam Besar, sebuah lagi warisan yang menghubungkan JUPEM dengan kawasan Dataran Merdeka ialah Bangunan Pejabat Ukur FMS Lama. FMS ialah singkatan bagi 'Federated Malay States' atau Negeri-Negeri Melayu Bersekutu.
Bangunan yang mempunyai serambi dan deretan gerbang ini siap dibina pada tahun 1910 dan mula digunakan pada tahun 1911. Bangunan tersebut terletak berhampiran Bangunan Sultan Abdul Samad, menghadap Jalan Raja dan memanjang ke Jalan Tun Perak.
Bangunan berkenaan direka bentuk oleh Arthur Benison Hubback, seorang arkitek yang banyak menghasilkan bangunan kerajaan penting pada zaman pentadbiran British di Tanah Melayu. Bangunan Pejabat Ukur FMS Lama menjadi pusat kepada kegiatan pengukuran, pemetaan, kartografi dan pentadbiran ukur pada zamannya.
Jabatan Ukur kemudiannya berpindah ke bangunan baharu di Jalan Gurney, Kuala Lumpur. Bangunan tersebut dirasmikan pada 25 September 1962 oleh Timbalan Perdana Menteri merangkap Menteri Pembangunan Luar Bandar ketika itu, Tun Abdul Razak Hussein. Jalan Gurney kemudiannya dinamakan semula sebagai Jalan Semarak dan kini dikenali sebagai Jalan Sultan Yahya Petra, dan kini dikenali sebagai Kompleks JUPEM.
𝟲. 𝗧𝗼𝗸𝗼𝗵 𝗱𝗶 𝘀𝗲𝗯𝗮𝗹𝗶𝗸 𝘄𝗮𝘁𝗶𝗸𝗮𝗵: 𝗞.𝗦. 𝗬𝗮𝗽
Salah seorang tokoh seni teknikal yang dikaitkan dengan penghasilan dokumen bersejarah negara ialah K.S. Yap, atau Yap Kok Sun.
Beliau menyertai Jabatan Ukur pada tahun 1955 sebagai apprentice field surveyor di Kulim, Kedah. Kemahirannya dalam menghasilkan garisan halus, melukis peta dan menulis dengan dakwat secara teliti telah menarik perhatian pegawai atasannya.
Kemampuan tersebut membuka ruang kepada beliau untuk terlibat dalam kerja kartografi dan seni reka teknikal. Berdasarkan catatan serta perkongsian beliau, K.S. Yap merupakan antara anggota kumpulan Jabatan Ukur yang terlibat dalam penyediaan reka bentuk dan perincian dokumen penting negara, termasuk:
• Watikah Pemasyhuran Kemerdekaan 1957; dan
• dokumen Pemasyhuran Malaysia 1963.
Beliau mengakhiri perkhidmatan awam di JUPEM pada tahun 1990 selaku Ketua Unit Reka Bentuk Keselamatan JUPEM, setelah 35 tahun berkhidmat. Sumbangan K.S. Yap mencerminkan peranan penting tenaga kerja teknikal yang lazimnya berada di belakang tabir. Ketelitian tangan, kehalusan tulisan dan disiplin kartografi yang dimilikinya membantu menghasilkan dokumen yang bukan sahaja rasmi, tetapi turut mempunyai nilai seni dan warisan yang tinggi.
𝟳. 𝗞𝗲𝗽𝗮𝗸𝗮𝗿𝗮𝗻 𝗳𝗼𝘁𝗼𝗹𝗶𝘁𝗼 𝗱𝗮𝗻 𝗸𝗮𝗿𝘁𝗼𝗴𝗿𝗮𝗳𝗶
Keupayaan JUPEM menghasilkan dokumen rasmi berkualiti tinggi disokong oleh kepakaran dalam bidang kartografi, seni reka teknikal dan teknologi reproduksi bahan bercetak.
Seksyen Fotolito
Seksyen Fotolito, telah beroperasi sejak tahun 1910, menjalankan kerja berkaitan penyediaan dan penghasilan semula bahan kartografi. Teknik fotolitografi menggabungkan proses fotografi dengan kaedah litografi untuk memindahkan imej, tulisan dan corak kepada plat cetakan.
Teknik ini membolehkan teks dan ilustrasi yang rumit dihasilkan semula dengan tahap ketepatan serta kebersihan yang tinggi. Keupayaan sedemikian amat penting untuk penerbitan peta, dokumen rasmi dan bahan yang memerlukan perincian seni teknikal.
Kepakaran seni reka teknikal
Tenaga kerja kartografi Jabatan Ukur mempunyai kemahiran dalam beberapa bidang, antaranya:
• menghasilkan tulisan dan garisan secara manual;
• menyediakan ilustrasi dan hiasan dokumen;
• menyusun reka letak bahan rasmi;
• menyediakan plat dan pruf cetakan; dan
• memastikan ketepatan serta keseragaman hasil akhir.
Pada tahun 1957, Jabatan Ukur merupakan antara agensi kerajaan yang memiliki kepakaran khusus dalam bidang kartografi, seni reka teknikal dan teknologi reproduksi cetakan di Persekutuan Tanah Melayu.
𝟴. 𝗦𝘂𝗺𝗯𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗝𝗨𝗣𝗘𝗠 𝗸𝗲𝗽𝗮𝗱𝗮 𝗽𝗲𝗺𝗯𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗻𝗲𝗴𝗮𝗿𝗮
Peranan JUPEM dalam sejarah kemerdekaan dan pembentukan Malaysia dapat dirumuskan melalui empat bidang utama.
i. Kepakaran ukur dan pemetaan
Aktiviti pengukuran di Tanah Melayu telah berkembang sejak abad ke-19 melalui jabatan ukur negeri dan institusi ukur pentadbiran pada tahun 1885. Data ukur dan peta yang dihasilkan menjadi asas penting kepada pentadbiran tanah, pembangunan, keselamatan dan perancangan negara.
ii. Pendokumentasian wilayah dan sempadan
Kartografi bukan sekadar proses menghasilkan peta. Bidang ini merekodkan rupa bumi, penempatan, jaringan perhubungan, sempadan pentadbiran dan wilayah sesebuah negara. Maklumat tersebut menjadi sebahagian daripada asas pentadbiran dan penegasan kedaulatan.
iii. Penghasilan dokumen kenegaraan
Penglibatan warga Jabatan Ukur dalam Watikah Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 dan dokumen Pemasyhuran Malaysia 1963 menunjukkan bahawa kepakaran kartografi turut digunakan dalam penghasilan dokumen yang melambangkan kelahiran dan pembentukan negara.
iv. Kesinambungan selepas merdeka
Selepas kemerdekaan, peranan Jabatan Ukur terus berkembang sejajar dengan keperluan negara. Pada masa kini, JUPEM menjalankan fungsi dalam bidang ukur kadaster, pemetaan, geodesi, persempadanan, kartografi dan pengurusan maklumat geospatial. Fungsi semasa JUPEM merangkumi khidmat nasihat kerajaan, penerbitan peta, penyediaan infrastruktur geodetik serta pengurusan data ukur dan pemetaan.
𝟵. 𝗞𝗲𝘀𝗶𝗺𝗽𝘂𝗹𝗮𝗻
JUPEM mungkin tidak berada di pentas utama ketika Tunku Abdul Rahman melaungkan "Merdeka", namun kepakaran warga Jabatan Ukur hadir di belakang tabir dalam menyediakan peta, data ukur, hasil kartografi dan dokumen rasmi yang membantu membentuk serta mendokumentasikan sebuah negara berdaulat.
Kisah Watikah Pemasyhuran Kemerdekaan 1957, dokumen Pemasyhuran Malaysia 1963, Jata Negara, Jam Besar Bangunan Sultan Abdul Samad, Pejabat Ukur FMS Lama dan sumbangan K.S. Yap menampilkan satu sisi sejarah yang jarang diketengahkan. Kesemuanya memperlihatkan bahawa sejarah negara bukan sahaja dibentuk oleh tokoh di pentas utama, tetapi juga oleh tenaga teknikal yang bekerja dengan teliti di belakang tabir.
Warisan tersebut diteruskan oleh JUPEM melalui peranannya dalam bidang ukur, pemetaan, kartografi, geodesi, persempadanan dan maklumat geospatial. Sumbangan ini membuktikan bahawa ketepatan ukuran dan pemetaan merupakan antara asas penting kepada pentadbiran, pembangunan dan kedaulatan Malaysia.
________________________________________
𝘋𝘪𝘴𝘦𝘥𝘪𝘢𝘬𝘢𝘯 𝘥𝘢𝘯 𝘥𝘪𝘴𝘶𝘴𝘶𝘯 𝘰𝘭𝘦𝘩:
𝘉𝘢𝘩𝘢𝘨𝘪𝘢𝘯 𝘒𝘢𝘳𝘵𝘰𝘨𝘳𝘢𝘧𝘪 𝘥𝘢𝘯 𝘎𝘐𝘚
𝘑𝘢𝘣𝘢𝘵𝘢𝘯 𝘜𝘬𝘶𝘳 𝘥𝘢𝘯 𝘗𝘦𝘮𝘦𝘵𝘢𝘢𝘯 𝘔𝘢𝘭𝘢𝘺𝘴𝘪𝘢
𝘚𝘦𝘱𝘵𝘦𝘮𝘣𝘦𝘳 2026
