19/10/2026
75 TAHUN PAS KEDAH (Siri ke-9)
PAS KEDAH, USTAZ FADZIL NOOR DAN UJIAN ZAMAN (1983–1990)
1. Ustaz Fadzil Noor: Kemunculan Tokoh Baharu PAS Kedah
Selepas era Dato’ Abu Bakar Umar dan Haji Ismail Kassim, Ustaz Fadzil Mohd Noor muncul sebagai tokoh utama yang mencorakkan perkembangan PAS Kedah. Beliau memegang amanah sebagai Pesuruhjaya PAS Kedah dalam dua tempoh, iaitu 1983–1987 dan 1991–2000.
Kemunculan Ustaz Fadzil Noor bukanlah sesuatu yang berlaku secara mendadak. Beliau melalui perjalanan ilmu dan pengalaman yang panjang. Bermula dengan pendidikan di Maktab Mahmud, kemudian melanjutkan pengajian ke Mesir sebelum kembali ke tanah air berkhidmat sebagai guru di Maktab Mahmud. Selepas itu, beliau meneruskan khidmat di UTM
2. Tuan Guru Haji Yusof Rawa dan Ustaz Fadzil Noor: Gandingan Kepimpinan Baharu PAS
Tahun 1983 menyaksikan Tuan Guru Haji Yusof Rawa menerajui PAS Pusat, manakala Ustaz Fadzil Noor sebagai timbalannya. Gandingan kedua-dua tokoh ini menjadi antara unsur penting yang mencorakkan arah baharu PAS pada dekad 1980-an.
Ustaz Fadzil Noor bukan sekadar pemimpin politik di peringkat negeri. Beliau turut menjadi antara tokoh yang membantu Tuan Guru Haji Yusof Rawa dalam proses pembaharuan organisasi dan pengukuhan konsep Kepimpinan Ulama dalam PAS.
Perkembangan ini meletakkan Kedah pada kedudukan yang istimewa dalam sejarah parti. Negeri ini bukan sahaja melahirkan tokoh seperti Ustaz Fadzil Noor, malah mempunyai tradisi pendidikan Islam, jaringan ulama dan institusi pengajian yang menjadi sebahagian daripada latar pembentukan kepimpinan baharu PAS.
3. Muassasah Darul Ulum: Cita-cita Besar PAS
Antara legasi penting Ustaz Fadzil Noor ialah usaha membangunkan Kompleks Pendidikan Muassasah Darul Ulum di Pokok Sena. Idea penubuhannya dicetuskan oleh Ustaz Fadzil Noor sendiri dengan didukung oleh kepimpinan dan ahli PAS.
Pimpinan PAS Kedah kemudiannya berusaha mendapatkan tapak yang sesuai bagi merealisasikan cita-cita tersebut. Akhirnya, kawasan di Batu 14, Pokok Sena, tanah seluas kira-kira 48 relong telah dipilih. Tanah berkenaan dibeli dengan harga RM665,000 dan pembayarannya diselesaikan pada November 1984.
Usaha ini memperlihatkan perubahan penting dalam pemikiran dan pendekatan organisasi PAS Kedah. PAS tidak sekadar memiliki pejabat politik untuk menggerakkan perjuangan, tetapi turut berhasrat membina institusi pendidikan bagi melahirkan generasi berilmu dan meneruskan perjuangan Islam.
Muassasah Darul Ulum menjadi gambaran bahawa perjuangan PAS tidak hanya tertumpu kepada pilihan raya dan persaingan mendapatkan kuasa, bahkan turut melibatkan pembinaan manusia, pengembangan ilmu dan pembentukan generasi masa hadapan.
4. Darul Ulum: Kesinambungan Tradisi Pendidikan Pondok
Sejak dekad 1940-an dan 1950-an, Kedah telah mempunyai tradisi pendidikan Islam yang kukuh melalui institusi Pondok dan ulamaknya.
Institusi-institusi ini bukan sahaja menjadi pusat pengajian agama, malah berperanan membentuk pemikiran masyarakat, melahirkan pendakwah dan menyediakan asas kepada perkembangan gerakan Islam.
Tiga dekad kemudian, muncul p**a Muassasah Darul Ulum di Pokok Sena sebagai sebahagian daripada usaha meneruskan tradisi tersebut dalam bentuk institusi pendidikan yang lebih tersusun.
Bentuknya mungkin berbeza, tetapi cita-citanya tetap sama: memartabatkan ilmu agama dan melahirkan generasi yang berpegang teguh kepada Islam.
Muassasah Darul Ulum bukan sekadar dicita-citakan sebagai sebuah sekolah agama biasa. Sebaliknya, ia diharapkan menjadi institusi pendidikan tinggi Islam yang mampu melahirkan generasi ulama, memperkukuh kefahaman agama dan meneruskan kesinambungan perjuangan pendidikan Islam di Kedah.
Dengan demikian, usaha membangunkan Muassasah Darul Ulum dapat dilihat sebagai kesinambungan tradisi pondok yang disesuaikan dengan keperluan zaman.
5. Tanah Dibeli pada 1984, Pembangunan Dilancarkan pada 1986
Sejarah awal Muassasah Darul Ulum memperlihatkan satu kronologi perjuangan yang penting.
Tahun 1984 menjadi titik permulaan melalui usaha mendapatkan dan membeli tanah. Tempoh 1984 hingga 1986 p**a menyaksikan persediaan serta usaha menggerakkan pembangunan kompleks pendidikan tersebut.
Pada 10 November 1986, majlis pelancaran pembangunan Muassasah Darul Ulum disempurnakan oleh Tuan Guru Haji Yusof Rawa, Yang Dipertua PAS Pusat ketika itu.
Menariknya, pelancaran tersebut berlangsung pada tahun yang sama dengan Pilihan Raya Umum (PRU) 1986.
Walaupun PAS Kedah berhadapan persaingan politik yang sengit dan pelbagai cabaran, usaha membina institusi pendidikan tetap diteruskan.
Hal ini menunjukkan bahawa pimpinan PAS Kedah ketika itu mempunyai cita-cita yang melangkaui kemenangan pilihan raya. Mereka mahu meninggalkan legasi yang dapat dimanfaatkan oleh generasi akan datang.
Pilihan raya mungkin menentukan kedudukan politik sesebuah parti, tetapi institusi pendidikan berupaya menentukan masa depan generasi dan kesinambungan perjuangan.
6. Muassasah Darul Ulum dan Pertembungan Politik Kedah
Perjalanan membangunkan Muassasah Darul Ulum tidak sunyi daripada kontroversi. Isu tanah Muassasah kemudiannya menjadi pertikaian politik yang besar antara PAS dengan UMNO di Kedah.
Tindakan kerajaan negeri terhadap tanah Muassasah, termasuk isu pengambilan atau rampasan tanah yang dipertikaikan, mencetuskan ketegangan. Pendukung PAS turut berhimpun bagi mempertahankan tanah yang menjadi asas kepada cita-cita pendidikan mereka.
Bagi PAS, Muassasah Darul Ulum bukan sekadar soal pemilikan tanah. Ia berkait rapat dengan hasrat membangunkan institusi pendidikan Islam dan memastikan cita-cita tersebut dapat diteruskan.
Justeru, isu Muassasah Darul Ulum menjadi sebahagian daripada catatan penting tentang cabaran yang dihadapi PAS Kedah dalam mempertahankan agenda pendidikannya.
7- 1984 - Kali ke - 2 Kedah Sebagai Tuan Rumah Muktamar
PAS Kedah sekali lagi diamanah sebagai tuan rumah muktamar tahunan PAS kali ke- 30. Muktamar kali ini diadakan di Dewan Persatuan India Kedah, Alor Setar.
8- 1985 : PRK Padang Terap
PRK Parlimen Padang Terap berlangsung pada Januari 1985. Pertandingan melibatkan calon Barisan Nasional (BN), PAS dan dua calon Bebas.
Keputusan PRK ialah
Baharom Bakar BN - 18,262
Halim Arshat PAS - 12,560
Choong Seang Hai Bebas - 118
Khalid Abdullah Bebas - 93
BN memenangi pilihan raya itu dengan majoriti 5,702 undi.
Kempen pilihan raya berlangsung dalam suasana persaingan politik yang sengit.
Dalam tempoh inilah tercetus peristiwa berdarah di Felda Lubuk Merbau pada 18 Januari 1985.
Kejadian tersebut berlaku ketika petugas pilihan raya PAS sedang menjalankan kegiatan kempen di sekitar Felda Lubuk Merbau. Beberapa petugas PAS telah diserang. Ustaz Othman Talib meninggal dunia akibat kecederaan yang dialaminya.
Beberapa mangsa lain termasuk Ibrahim bin Tahir, Nasir bin Muhammad, Shamsuddin bin Sulaiman, Ayub Mat Shah dan Ahmad bin Tahir.
9. Tragedi Memali: 19 November 1985
Dalam tempoh yang sama, sejarah PAS Kedah turut dicorakkan oleh satu peristiwa yang meninggalkan kesan mendalam, iaitu tragedi Memali.
Pada 19 November 1985, satu operasi polis berlaku di Kampung Memali, Mukim Siong, Baling, yang menyasarkan kump**an di sekitar tokoh agama dan aktivis PAS, Ibrahim Mahmood, yang lebih dikenali sebagai Ustaz Ibrahim Libya.
Pertempuran yang berlaku mengakibatkan 18 kematian, melibatkan 14 orang murid Ustaz Ibrahim Libya serta empat anggota polis.
Tragedi Memali bukan sahaja meninggalkan kesan kepada keluarga mangsa dan masyarakat setempat, malah turut memberi impak besar kepada PAS serta hubungannya dengan kerajaan
10. Siapakah Ustaz Ibrahim Libya?
Untuk memahami tragedi Memali, latar belakang Ustaz Ibrahim Libya perlu dilihat dalam konteks yang lebih luas.
Ustaz Ibrahim Mahmood bukan sekadar seorang aktivis politik. Beliau mempunyai latar pendidikan agama yang luas, termasuk pengajian di Deoband, India, Universiti al-Azhar di Mesir dan Kolej Dakwah Libya.
Beliau pernah berkhidmat sebagai pendakwah di Pusat Islam sebelum kembali ke Kedah untuk meneruskan kegiatan dakwah, pendidikan agama dan penglibatan dalam PAS.
Dalam bidang politik, beliau pernah bertanding sebagai calon PAS bagi kerusi DUN Bayu pada tahun 1978 dan 1982. Beliau juga pernah memegang beberapa jawatan dalam PAS Kedah dan PAS Kawasan Baling.
Selepas Pilihan Raya Umum 1978, beliau mendirikan Madrasah Islahiah Diniah di Kampung Memali. Madrasah tersebut menjadi pusat pengajian agama bagi masyarakat setempat.
Latar belakang ini menunjukkan bahawa Memali tidak boleh difahami semata-mata sebagai satu operasi polis atau pertembungan politik.
Di sebalik peristiwa tersebut, terdapat sejarah pendidikan agama, kegiatan dakwah, kehidupan masyarakat kampung dan ketegangan politik yang berkembang dalam suasana zamannya.
11. Mengapa Tragedi Memali Berlaku?
Kertas Putih kerajaan mengenai peristiwa tersebut diterbitkan pada tahun 1986. Dalam penjelasan rasmi kerajaan, operasi berkenaan dikaitkan dengan usaha menangkap Ustaz Ibrahim Libya di bawah ISA
Ustaz Ibrahim tidak bersedia untuk menyerah diri dan ditahan di bawah ISA.
Justeru, peristiwa ini difahami melalui sudut pandang yang berbeza oleh masyarakat setempat, ahli dan penyokong PAS serta keluarga mangsa.
Bagi mereka, Ustaz Ibrahim Libya bukan sekadar individu yang terlibat dalam pertikaian dengan pihak berkuasa. Bahkan beliau adalah guru agama, pendakwah dan tokoh PAS yang berpengaruh dalam masyarakat.
Perbezaan pandangan ini menyebabkan Memali terus menjadi isu yang sensitif dan meninggalkan kesan mendalam dalam ingatan masyarakat.
12. Ustaz Fadzil Noor Berhadapan dengan Ujian Memali
Tragedi Memali memberikan kesan langsung kepada PAS Kedah, khususnya Ustaz Fadzil Noor yang memegang amanah sebagai Pesuruhjaya PAS Kedah.
Selepas tragedi, beliau bertanggungjawab untuk menangani isu berkenaan bagi pihak PAS. Antara persoalan penting yang timbul ialah pengurusan jenazah mangsa dan hukum berkaitan status syahid.
Dalam menghadapi persoalan ini, Ustaz Fadzil Noor mendapatkan pandangan beberapa tokoh ulama Kedah, antaranya Tuan Guru Haji Omar Zuhdi dari Pondok Lanai, Tuan Guru Haji Yahya Junid, Ustaz Azahari Abdul Razak serta ulama-ulama pondok yang lain.
Para ulamak berkenaan mencapai kesepakatan bahawa Ustaz Ibrahim Libya dan 13 rakannya yang terbunuh merupakan syahid. Berdasarkan pandangan tersebut, jenazah mereka diuruskan menurut ketetapan yang difahami bagi orang yang mati syahid.
Pandangan para tuan guru pondok Kedah ini berbeza daripada pendirian Majlis Fatwa Negeri Kedah. Perbezaan tersebut turut membawa kesan kepada hubungan antara sebahagian tokoh agama dengan institusi fatwa negeri, termasuk pemberhentian Tuan Guru Haji Yahya Junid sebagai ahli fatwa Kedah.
Peristiwa ini memperlihatkan bahawa ujian Memali bukan hanya berkaitan politik dan keselamatan. Ia turut melibatkan persoalan agama, penilaian hukum serta perbezaan pandangan dalam kalangan ulama dan institusi rasmi.
Bagi Ustaz Fadzil Noor, keadaan ini merupakan satu ujian kepimpinan yang besar. Beliau bukan sahaja perlu menghadapi tekanan politik selepas tragedi tersebut, malah turut memikul tanggungjawab menjelaskan pendirian PAS dalam menangani kejadian tersebut
13. Memali Mengubah Landskap Politik Kedah
Kesan tragedi Memali tidak berakhir pada 19 November 1985. Sebaliknya, peristiwa tersebut terus mempengaruhi hubungan antara PAS dengan kerajaan serta membentuk landskap politik Kedah pada tahun-tahun berikutnya.
Memali terus hidup dalam ceramah politik, penulisan PAS, perbahasan kerajaan, pengalaman keluarga mangsa dan ingatan masyarakat umum.
Bagi PAS, tragedi tersebut menjadi sebahagian daripada sejarah perjuangan yang meninggalkan kesan mendalam terhadap parti dan pendukungnya.
Bagi masyarakat Baling, khususnya keluarga mangsa dan penduduk yang terlibat, peristiwa itu membawa pengalaman serta kesan sosial yang tidak mudah dilupakan.
Dalam konteks politik Malaysia, Memali turut menjadi antara peristiwa yang sering dirujuk ketika membincangkan hubungan antara gerakan Islam, kerajaan dan pihak berkuasa.
Jelaslah bahawa Memali merupakan satu titik penting dalam sejarah PAS Kedah. Peristiwa itu bukan sahaja menguji ketahanan organisasi, malah turut menguji kebijaksanaan dan kemampuan kepimpinannya menghadapi krisis.
14. PRU 1986: Pilihan Raya Selepas Memali
Tidak sampai setahun selepas tragedi Memali, rakyat Malaysia menghadapi Pilihan Raya Umum 1986.
Bagi PAS Kedah, pilihan raya tersebut berlangsung dalam suasana politik yang lebih mencabar. Isu Memali, persaingan dengan UMNO dan tekanan politik menjadi antara latar yang mewarnai perjalanan parti ketika itu.
Di peringkat Parlimen, PAS tidak memenangi sebarang kerusi di Kedah. Namun, di peringkat Dewan Undangan Negeri (DUN), PAS masih berjaya memperoleh tiga kerusi, iaitu:
1. Bukit Raya – Ustaz Fadzil Noor
2. Langgar – Syeikh Mohamad Abdullah
3. Sala – Ustaz Azahari Razak
Kemenangan Ustaz Fadzil Noor di DUN Bukit Raya amat menarik untuk diperhatikan. Beliau memperoleh 10,327 undi dan menang dengan majoriti 2,215 undi.
Keputusan ini menunjukkan bahawa meskipun PAS Kedah berhadapan tekanan politik yang besar selepas tragedi Memali, parti itu masih mempunyai sokongan yang mampu dipertahankan di beberapa kawasan.
Bagi Ustaz Fadzil Noor sendiri, kemenangan di Bukit Raya menjadi asas penting untuk meneruskan perjuangan politik di peringkat negeri, di samping tanggungjawabnya dalam kepimpinan PAS Pusat.
Dalam keadaan yang sukar, beliau berjaya mempertahankan kedudukan politiknya dan terus memainkan peranan dalam perkembangan parti.
15. Tahun 1989: Ustaz Fadzil Noor Menerajui PAS
Perjalanan kepimpinan Ustaz Fadzil Noor tidak terhenti di Kedah. Pada tahun 1989, beliau dipilih sebagai Yang Dipertua PAS, menggantikan Tuan Guru Haji Yusof Rawa.
Pelantikan ini menjadi satu perkembangan penting dalam sejarah PAS. Seorang tokoh yang dibentuk oleh tradisi pendidikan Islam Kedah, pengalaman sebagai pendidik dan perjuangan di peringkat negeri kini memikul tanggungjawab memimpin parti di peringkat nasional.
Perkembangan ini juga memperlihatkan kedudukan Kedah sebagai antara negeri yang melahirkan tokoh penting dalam kepimpinan PAS.
16. PRU 1990: Terus Melangkah
Pilihan Raya Umum 1990 menjadi satu lagi medan penting dalam perjalanan politik Ustaz Fadzil Noor.
Dalam pilihan raya tersebut, beliau bertanding bagi kerusi Parlimen Pendang dan memperoleh 17,349 undi, namun tewas kepada calon Barisan Nasional (BN).
Walau bagaimanapun, beliau berjaya mempertahankan kerusi DUN Bukit Raya dengan memperoleh 10,923 undi dan majoriti 1,829 undi.
Keputusan ini memperlihatkan kesinambungan sokongan terhadap Ustaz Fadzil Noor di peringkat negeri, meskipun beliau belum berjaya memenangi kerusi Parlimen.
Tempoh 1983–1990 akhirnya memperlihatkan satu perkembangan yang menarik dalam sejarah PAS Kedah. Ustaz Fadzil Noor belum berjaya membawa PAS menguasai negeri Kedah. Namun, beliau berjaya membina dan mempertahankan pangkalan politik di Bukit Raya, sambil mengembangkan pengaruh serta tanggungjawab kepimpinan di peringkat nasional.
17. Kesimp**an: Antara Pembinaan Institusi, Tragedi dan Kelahiran Kepimpinan Nasional
Tempoh 1983–1990 merupakan antara fasa yang penting dan penuh ujian dalam sejarah 75 tahun PAS Kedah.
Dalam tempoh ini, beberapa perkembangan besar berlaku serentak, sekali gus membentuk arah perjuangan PAS Kedah untuk tahun-tahun berikutnya.
Pertama, kemunculan Ustaz Fadzil Noor sebagai tokoh utama.
Kedua, pengukuhan Kepimpinan Ulama.
Gandingan Tuan Guru Haji Yusof Rawa dan Ustaz Fadzil Noor menjadi sebahagian daripada proses perubahan struktur, pendekatan dan identiti PAS
Ketiga, usaha membangunkan Muassasah Darul Ulum.
Menggambarkan cita-cita PAS untuk membina institusi pendidikan tinggi Islam sebagai kesinambungan tradisi pondok dan usaha melahirkan generasi berilmu.
Keempat, tragedi Memali.
Peristiwa 19 November 1985 menjadi titik hitam yang meninggalkan kesan mendalam kepada masyarakat Baling, PAS Kedah dan politik Malaysia.
Kelima, kelahiran kepimpinan nasional daripada bumi Kedah.
Pada tahun 1989, Ustaz Fadzil Noor dipilih sebagai Yang Dipertua PAS. Perkembangan ini menandakan bahawa pengalaman perjuangan di Kedah telah menjadi sebahagian daripada pembentukan kepimpinan yang menentukan hala tuju PAS di peringkat nasional
Sejarah ini mengingatkan kita bahawa perjuangan sesebuah gerakan bukan sekadar tentang siapa yang menang atau kalah dalam pilihan raya. Ia turut dinilai melalui keteguhan menghadapi ujian, kesungguhan membina institusi dan kemampuan melahirkan pemimpin yang meneruskan perjuangan.
Credit to: Ahmad Yahaya
