4 mei herdenking Swammerdambuurt - Amsterdam

Ga naar:

Swammerdambuurt 4 mei herdenking

Amsterdam, 6 september 2023

Geachte bewoners van de Weesperzijde en andere inwoners van Amsterdam Oost,

Begin dit jaar ontvingen enkelen van jullie een email van Rogier Schravendeel. Hij is samen met mijn man Henk Schiffmacher en mijzelf de initiatiefnemer van het project ‘Leendert Pop‘. De brief was een snelle opzet en droop van de taalfouten, maar beloofde een bevlogen en gelijkgestemde samenwerking. Hier dan nu geredigeerd en met een update.

April 2010 deed het Parool een oproep aan de inwoners van Amsterdam. De krant had in kaart gebracht waar en hoeveel Joodse inwoners er uit hun huizen gehaald en gedeporteerd waren tussen 1940-45. Een zeer aangrijpend artikel, waaronder een pagina met een plattegrond van Amsterdam waar het heel duidelijk en onnoemelijk pijnlijk zichtbaar werd hoe omvangrijk deze gruweldaad had plaatsgevonden in onze stad. Mijn man en ik verbleven die bewuste middag van uitgave van dit artikel zoals gebruikelijk in onze stamkroeg Hesp aan de Weesperzijde 130.

Ik voel mij genoodzaakt mijn band met de Weesperzijde toe te lichten. Ik kom al sinds mijn derde in deze kroeg. Mijn grootouders bestierden hun bakkerij op de Weesperzijde 119: bakkerij Eickholt op nr 119. Mijn opa stond voor dag en dauw op om te bakken. Mijn oma bediende de klanten en deed de boekhouding. Mijn moeder en mijn ooms en tantes stonden in de winkel en deden de bezorgrondes. Als ik soms bij oma en opa bleef logeren in het weekend, mocht ik mee met opa als hij een flesje jenever moest halen bij de slijterij waar de familie Hesp toen nog een vergunning voor had. Cafe slijterij Hesp. Een prachtige bruine kroeg met toen nog een clientéle van buurtbewoners journalisten en oude van dagen die een kaartje of een biljartje legde en een enkele verloren kroegtijgerin. Mijn opa nam dan ook even tijd voor een borreltje en een biljartje. Ik dronk appelsap of chocomel met een rietje. In de oorlog had dit café wel andere ,ongewenste clientéle gekend, die na een lange dag onderdrukken zich tegoed deden aan ‘Wein, Bier, Weiben und Gesang’…

Inmiddels wonen mijn echtgenoot en ik al bijna 30 jaar aan deze prachtige Weesperzijde. De Amstel met haar bomen en groenstrook, de woonboten, de rijke geschiedenis, vastgelegd door vele kunstenaars waaronder Rembrandt, haar glorieuze zonsondergangen. Ik zwijg maar even over de overvloed aan vreemd volk dat tegenwoordig de kade overspoeld in de zomer… De Costa del Weesperzijde… Ik kwam op de Weesperzijde wonen vlak nadat mijn oma zich bij mijn opa voegde in het hiernamaals. De Weesperzijde is dus voor mij een rode draad door mijn bestaan.

Groter dan groots was dan ook onze ontsteltenis en shock toen mijn man en ik de plattegrond van Amsterdam met huizen van gedeporteerde Joden bestudeerde en werden geconfronteerd met het feit dat 36 Joodse mensen tussen 44-45 uit ons huis waren gedeporteerd. ZESENDERTIG. Onmiddelijk verdiepten we ons in de geschiedenis van ons huis. Mijn man had 30 jaar geleden met hulp van goede vriend Jan Cremer de partére en het souterain van dit pand weten te bemachtigen en het enige wat we wisten was dat er voorheen een dubieuze huurder in zat die zich bezig hield met het vervaardigen van erotische films en fotografie… Na wat dieper gravend onderzoek leerde we dat ons pand voor en ten tijden van de oorlog diende als een pension voor oudere mensen, Pension Verdooner geheten.

De Weesperzijde is een klein dorp. We kennen elkaar allemaal. Een van onze buren is Annemarie de Wildt. Werkzaam bij het toen nog Amsterdam Historisch museum aan de Nieuwezijds Voorburgwal (nu ondergebracht in de Hermitage als Amsterdam Museum, voorheen een bejaardentehuis waar mijn Oma haar laatste dagen sleet). Wederom aan de Amstel. Vele malen werkte we met Annemarie samen aan diverse projecten. De vreselijke ontdekking over ons huis en haar voormalige bewoners was dan ook direct aanleiding tot gesprek en de behoefte deze voor ons nieuwe kennisgeving te belichten. Annemarie was de aangewezen persoon om ons meer informatie te geven over deze uiterst sombere geschiedenis.

Het Parool vroeg in hun artikel aan huidige bewoners van weggevoerde bewoners hun huizen open te stellen om deze gitzwarte pagina zichtbaar en tastbaar te maken en vele Amsterdammers hebben daar gehoor aan gegeven. Uiteraard konden wij niet achterblijven, sterker nog ,wij voelden een onbedwingbare drang om hier direct gehoor aan te geven. Nou wil het dat mijn man geen onbekende Nederlander is en om niet een soort ramptoerisme/valse nieuwsgierigheid te genereren leidde Annemarie het programma voor ons op 5 mei 2010.

Ik dekte de keukentafel sober met alleen koffie en thee in de ochtend maar we wilden heel graag later op de dag ‘de vrijheid in leiden’ met oranjebitters en zoute kaakjes , zoals mijn Oma die geserveerd zou hebben… Het gezelschap bestond uiteindelijk uit 10 personen Een immens vitale Joodse vrouw van in de tachtig haalde de meest gedetailleerde herinneringen op. Ik hoorde altijd dat mijn grootouders ‘goed‘ waren in de oorlog, dat mijn opa mijn grootmoeder horendol maakte, omdat hij de verhoudingen in recepten veranderde, en ‘zware broden’ bakte voor de slechtst bedeelden van zijn klanten, terwijl zij de inventarisatie moest verantwoorden… Ook waren ze een ’tussenstop’ voor onderduikers. Maar ik wist niks zeker tot het die dag aan onze keukentafel door deze dame bevestigd werd. ‘Je opa en oma waren goed in de oorlog’… Ik toonde oude bonnen-boekjes en brieven en postzegels en piepkleine briefjes die ik in een kast gevonden had na het overlijden van mijn oma.

Ook aanwezig waren twee kleinzonen van de heer Leendert Pop, een bewoner van ons ‘Pension Verdooner’ en gepensioneerd ketellapper van de Albert Cuyp. Zij brachten een foto mee van hun grootvader. Een kleine man met een uitermate vriendelijk gezicht. Al in de tachtig op de foto , gemaakt ergens in Amsterdam Oost. Hij is op zijn paasbest gekleed. Wandelstok hoed, gepoetste schoenen een mooi grijs sikje en krulsnor. Hij kijkt op de foto naar de camera met een gelukzalige glimlach. Hij kent de fotograaf - het is een familielid - of hij voelt zich vereerd op de gevoelige plaat vastgelegd te worden . Het is mooi weer. De bomen zijn vol loof. We vermoeden dat de foto ergens in een augustus is genomen. Nog voor de oorlog, want hij draagt geen ster… Hij ziet er ontspannen en tevreden uit.

We werden allemaal enorm geraakt.door dit tastbare bewijs . Deze onbezorgde lieve knappe man... Tranen vloeiden, (mijn ogen branden nu ik dit typ). Deze man woonde met zijn vrouw in Pension Verdooner op de Weesperzijde, het huis waar wij nu wonen.
Wandelde langs de Weesperzijde. Heeft mogelijk voor mijn oma zijn hoed afgenomen. Mijn opa een hand gegeven. Misschien zelfs een biljartje gelegd met mijn opa in cafe Hesp, mijn moeder een aai over haar bol gegeven in de kinderwagen. Misschien was hij klant bij de bakkerij. Hij wandelde graag. Dat zie je. Een gelukkig man. Vader van 11. Wij mochten de foto houden. Leendert Pop heeft sindsdien altijd prominent bij ons in de keuken ‘gewoond’. Zichtbaar aan de wand en vele malen na deze middag op vijf mei besproken. De horror van de geschiedenis van ons huis voor altijd in onze herinnering en bewustzijn.

Eind 2022. Mijn man en ik besluiten Amsterdam te verlaten voor de feestdagen. de kachel laag, de stekkers eruit, de oorlog in Ukraine, de torenhoge energie kosten. De rek was eruit en we hadden de voortreffelijke luxe om welkom te zijn in een huis in Spanje bij een vriendin. Op 1 januari keerden we terug naar Amsterdam. Ik had voor mijn keuken wat aardewerk aangeschaft wat me inspireerde mijn keuken een kleine ‘make over’ te geven. In mijn ijver bleek een ‘kleine make over’ meer werk dan geanticipeerd. Alles moest verplaatst worden. Kookboeken, prullaria schilderijtjes en ook de foto van Leendert Pop, die tot mijn schrik flink verbleekt was. Ik nam hem van de muur . Sprak tot mijn vriend op de foto en beloofde dat ik hem niet zou vergeten maar dat hij even in een la moest wonen.

Enkele dagen later vertelde mijn man me over een zekere Rogier Schravendeel die hem benaderd had en die hem een naslagwerk had gegeven over gedeporteerde Joden van de Weesperzijde. Ook mijnheer Pop zijn foto stond hierin afgebeeld. Mijn man had met Rogier gesproken over de zogenaamde Stolperstenen die ter nagedachtenis van gedeporteerde Joden inmiddels bij vele huizen zijn geplaatst.
Wij schuwden het idee er zo veel voor onze deur te hebben. Zou er niet een andere manier zijn om de inwoners van Pension Verdooner op een waardige manier te herdenken? Mijn man opperde aan Rogier dat ik vroeger wel eens beeldjes maakte. Eerst in was om vervolgens in brons te gieten: de verloren wastechniek. Ik heb ooit beeldjes gemaakt van walvisvaarder Ger de Jong, mijn echtgenoot Henk Schiffmacher, chefkok Herman de Blijker, entrepreneur en kunstenaar Peter Giele, diverse naakten en nog meer vrij werk. Het verbaasde me dat Henk hem had voorgesteld een beeldje te maken omdat ik al zo lang niks meer gemaakt had in was, maar het idee stond me meteen aan.

Korte tijd na Henk zijn gesprek met Rogier stond de laatste voor onze deur en ik verwees hem door naar Café Hesp waar Henk zich al tegoed deed aan een gersten nat. Ik volgde later met 10 kilo brons aan beeldjes in een tas. Een jonge dame genaamd Fernande, studerend aan de Koninklijke Academie Beeldende Kunst in Den Haag maakte ook deel uit van het gezelschap, en we spraken over plaquettes en bronzen beelden. Enkele stamgasten voegden zich bij het gesprek en deelde het gevoel van wanhoop en noodzaak iets te betekenen ondanks al, al die jaren. Hoe eren we deze slachtoffers? Aangezien Leendert Pop voor ons de enige uit ons huis met een gezicht en een afbeelding in volle gestalte is in deze afgrijselijke geschiedenis, kon ik niet anders dan mijn materiaal tevoorschijn halen en hem, hetzij in was, tot leven proberen te brengen. In volle overgave .

Ik heb nog nooit zo intens veel gevoeld bij het maken van een sculptuur. Zijn persoon is voor mij liefde en onschuld. Een leven lang hard werken. Een vader van elf kinderen, een echtgenoot en boegbeeld van een teloor gegane cultuur. Met onze best bedoelende koppen bij elkaar gestoken ontstond een plan of liever een idee. Om een beeld te vervaardigen en dat, bijna onmogelijk, met toezegging van Stadsdeel, gemeente en buurtbewoners in de openbare ruimte hopen te plaatsen. Net ook nu de Weesperzijde toch een mooie make-over heeft gekregen!

Wij hopen om van de eenvoudige gestalte van Leendert Pop, in brons, op een sokkel, een herinnering te maken voor de Joodse cultuur van stadsdeel Oost. Men neigt snel tot vergetelheid. Wie waren die ketellappers, de :voddenjood’, de diamantslijper, de zuurinlegger enz.? De geschiedenis en de cultuur van onze Joden in Amsterdam Oost een gezicht te geven. Een door tirannie zo goed als verloren cultuur.

Deze Jood! Mens man, echtgenoot vader, broer, oom, grootvader, met zijn lieve lach, zijn wandelstok en de hoed die hij tipte voor mijn oma. Wij willen hem en onze Joden en hun culturele en maatschappelijke bijdrage uit de vergetelheid laten opstaan .Op een sokkel. Uitkijken over de Amstel. Voor iedereen om kennis met hem te maken en met hem mee te kijken over die Amstel. Dromend van een mooie oude dag voor iedereen, die hem en de 35 andere bewoners van Weesperzijde 141 is ontnomen…

Tot slot spreek ik onze wens uit om het beeld een plek te geven op de kade van de Weesperzijde. Liefst ongeveer tussen de 80 en 100 cm hoog . Mijn studie in was is zo’n 15 cm hoog. Puur omdat het voortvloeide uit een directe drang om aan de slag te gaan . Brons gieten is kostbaar dus eerst maar een ‘proefmodel. Mijn oude gieterij de Kameleon is helaas niet meer dus voorlopig staat hij in de was. Wachtend op een positieve ballotage en indien positief, kijken hoe we hem kunnen vergroten .

De grootse wens is om het beeld aan de kade te plaatsten op de vernieuwde bestrating tussen café restaurant Bamboa en café restaurant Hesp. Tussen de nieuwe geplante boompjes. (Waar nu alweer fietsen dringen op slot gezet te worden)… In de lente bij het spruitende jonge groen In de zomer tussen de wandelaars en de jeugdige zonaanbidders. In de herfst met zijn paarsroze zonsondergangen. Beschenen door de heldere wintermaand. Met een laagje sneeuw op zijn hoed…

Louise Schiffmacher van Teylingen

Amsterdam 06-09-2023

We zijn nu alweer in de herfst beland. Leendert Pop is gegroeid. In al mijn onkunde, (autodidact kunstenaar) is het me gelukt na vallen en opstaan, weersomstandigheden en persoonlijke beslommeringen, Leendert te boetseren tot een 70 cm hoog. Hij is af. dat wil zeggen het boetseren in was. Noodzakelijke volgende stap, contact leggen met bronsgieters. Prijsopgaven, advies. Aangezien ik zijn frame in aluminium , zijn hoed vormde met karton tape aluminium folie, zijn benen moest versterken met houten stokjes, zijn schoenen met ondersteboven nietjes zodat hij niet meer kon inzakken, is om het vervaardigen van dit sculptuur geen andere keus dan een mal te maken. Technisch detail. Dit betekend een aanzienlijk hogere prijs .

Het hele beeld, de mal , met sokkel zou om en nabij de 10.000 euro gaan kosten. Maar we willen het ook onthullen. Op feestelijk doch serieuze wijze. Ook daar is een bedrag voor nodig. Uiteraard gaat alles wat overblijft na vervaardiging van het beeld, alles direct terug in de pot en die pot is transparant. Ik heb samen met mijn man materiaal geīnvesteerd. Ik tijd. Heel veel tijd, Liefde , heel veel liefde. Ik wil niet betaald worden voor mijn werkzaamheden. Ik wil geen geld. Het zou voor mij een enorme eer zijn mocht Leendert Pop ooit uitkijken over zijn en onze Amstel. En wij met hem en al die anderen… Hoe het verder gaat met ons plan en onze wens geef ik nu uit handen en draag ik over aan Rogier en mijn man. Ik ben niet bekend met de regels van de wet in deze. Ik kan mijn kennis en gevoel alleen uitdragen en verwoorden in mijn werk. Bureaucratie is niet mijn ding. Rest mij mijn grote vertrouwen in mijn kompanen uit te spreken en mijn vurige wens om met jullie, Weesperzijde en omgeving, medebewoners, jullie positieve medewerking te verlenen aan dit vrede en menslievende project en te steunen in welke vorm dan ook.

Ik heb het nu steeds over prijzen maar het is belangrijk om te weten dat Rogier allerlei instanties heeft benaderd voor cultuurpotjes. We hopen enorm dat we door de gemeente of andere instanties gesteund worden. Tot mijn grote vreugde wil ik graag nog toevoegen dat ik weer contact heb met een van de kleinzonen van Leendert Pop. Hij en zijn familie zijn blij dat we dit project al dan niet zonder toekomst , blijven volharden. Dank dat u de moeite heeft genomen mijn brief te lezen

Hoogachtend

Louise Schiffmacher van Teylingen

Mochten er vragen zijn verwijs ik u graag door naar;

Rogier Schravendeel : [email protected]

Henk Schiffmacher : [email protected] 020-4705578

Het was weer een gedenkwaardige herdenking op 4 mei 2023 in de Swammerdam-buurt Amsterdam.

Na de inleiding van Janet Vlug (lid Swammerdam-buurt comité) spraken achtereenvolgens:
Jan-Bert Vroege (lid van het dagelijks bestuur van Stadsdeel Oost)
Bart Wallet (Hoogleraar vroegmoderne en moderne
Joodse geschiedenis aan de UVA).
Otto Holman las een fragment voor uit het zojuist verschenen boek van Lou Wolf getiteld “Ontsnapt aan het moffentuig”.

De muzikale bijdrage was van The Klezmer Society met Bert Vos (viool en zang) Eva van der Poll (cello) en Élianne van Ee (accordeon en zang)

We zijn heel erg trots op de samenwerking met de 4de Montessorischool De Pinksterbloem die met groep 7 en 8, 130 naambordjes hebben gemaakt.

Er waren zo’n 300 mensen getuige van de ceremonie waarbij we de gedeporteerde en vermoorde buren ritueel hebben thuisgebracht.

Dank voor de belangstelling.

https://www.at5.nl/artikelen/220276/kinderen-joodse-slager-publiceren-dagboek-van-hun-vader-werd-nooit-over-gesproken

Kinderen Joodse slager publiceren dagboek van hun vader: "Werd nooit over gesproken" Vandaag komt het dagboek van slagerszoon Lou Wolf (1916-1985) uit, waarin hij schrijft over zijn leven tijdens de Tweede Wereldoorlog. De kinderen van Wolf hebben samen met initiatiefnemer Maria Hendriks het dagboek, dat jarenlang in een la lag, verwerkt tot een boek. AT5Lou Wolf groeide op in de s....

Vandaag in het Parool!