26/05/2026
Aqlli shaharlar: O‘zbekiston va Ozarbayjon urbanizatsiyani qayta ko‘rib chiqmoqdalar
Bir necha yil oldin "aqlli shahar" tushunchasi asosan raqamli boshqaruv panellari, haydovchisiz transport, sensorlarning keng joriy etilishi va avtomatlashtirilgan shahar xizmatlari bilan bog‘liq bo‘lgan futuristik g‘oya sifatida qabul qilingan.
Bugungi k***a "aqlli shahar" amaliy xarakterga ega bo‘lib, dolzarb urbanistik muammolarni hal qilishning amaliy vositasi sifatida qaralmoqda. Bu aholi sonining tez o‘sishi, yirik megapolislarga migratsiya oqimining kuchayishi, infratuzilmaning haddan tashqari yuklanishi va o‘sib borayotgan iqlim xavflariga duch kelayotgan barcha mamlakatlar uchun xosdir.
Bunday sharoitda "aqlli" texnologiyalar o‘z-o‘zidan maqsad bo‘lmay, balki shaharning asosiy tizimlari - transport, energetika, uy-joy kommunal xo‘jaligi, chiqindilarni boshqarish va ekologik monitoringning barqarorligi hamda samaradorligini oshirish mexanizmiga aylanmoqda. Bu shaharlarga yangi muammolarga moslashuvchanroq moslashish, infratuzilmaga yuklamani kamaytirish va shahar muhiti sifatini oshirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, "aqlli shahar" qurilishi strategik iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, uzoq muddatli o‘sish drayverlarini shakllantiradi. Bunday loyihalar raqamli infratuzilma, innovatsion xizmatlar va barqaror rivojlanish tamoyillarini o‘zida mujassam etgani sababli katta miqdordagi investitsiyalarni jalb etadi.
"Aqlli" hududlarni rivojlantirish axborot texnologiyalari va telekommunikatsiyalardan tortib muhandislik va shahar ma’lumotlarini tahlil qilishgacha bo‘lgan yuqori texnologiyali sohalarda yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladi. Shuningdek, shahar infratuzilmasi modernizatsiya qilinmoqda, bu esa resurslarni boshqarish samaradorligini va aholining umumiy turmush darajasini oshirmoqda.
Shuning uchun ham O‘zbekiston va Ozarbayjonning bu boradagi qarashlari alohida e’tiborga loyiqdir. Ikki davlat nafaqat global tendensiyaga ergashmoqda, balki texnologiyalar insonga xizmat qiladigan va qulay hamda barqaror kelajak qurishga yordam beradigan "aqlli" urbanizatsiyaning o‘z modelini yaratmoqda.
Bu borada, ayniqsa, barqaror demografik o‘sish sharoitida urbanizatsiya masalasi tobora dolzarb bo‘lib borayotgan O‘zbekiston misolida yaqqol ko‘rish mumkin. Mamlakat aholisi har yili taxminan 1,8-2 foizga ko‘paymoqda, bu esa transport tizimi, uy-joy fondi, kommunal infratuzilma va ijtimoiy xizmatlarga qo‘shimcha yuk tug‘dirmoqda.
Bunday sharoitda davlat mavjud shahar muhitini nuqtali modernizatsiya qilishga emas, balki yangi o‘sish markazlarini shakllantirishga e’tibor qaratadi. 2019-yilda qabul qilingan "Aqlli shahar" konsepsiyasi, keyinchalik esa "Raqamli O‘zbekiston - 2030" strategiyasi shahar infratuzilmasi va xizmatlarini tizimli raqamli o‘zgartirish uchun institutsional asos yaratdi.
"Yangi Toshkent" loyihasi ushbu strategik mo‘ljallarni amalga oshirishning amaliy natijasi bo‘ldi. Uning ahamiyati an’anaviy shaharsozlik loyihasi doirasidan ancha tashqariga chiqadi.
Aslida gap amaldagi poytaxtga yuklamani qayta taqsimlash va bir vaqtning o‘zida "aqlli shahar" va barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan shaharni tashkil etishning mutlaqo yangi modelini shakllantirish uchun mo‘ljallangan yangi iqtisodiy, ma’muriy va investitsiya markazini yaratish haqida bormoqda.
"15 daqiqalik shahar" konsepsiyasi, yashil infratuzilmani rivojlantirish, raqamli boshqaruv, jamoat transportiga ustuvorlik berish va energiya samaradorligi tamoyillari bu yerda alohida elementlar emas, balki iqtisodiyotni fazoviy kengaytirish va shahar muhiti sifatini oshirish bo‘yicha kengroq strategiyaning tarkibiy qismlari sifatida namoyon bo‘ladi.
"Yangi Toshkent" ushbu kontekstda davlat urbanizatsiya jarayonlaridan nafaqat mavjud infratuzilma muammolarini hal qilish, balki ishbilarmonlik faolligini qayta taqsimlash va shahar aglomeratsiyasining uzoq muddatli rivojlanish yo‘nalishini belgilashga qodir bo‘lgan yangi iqtisodiy o‘sish nuqtalarini shakllantirish uchun qanday foydalanayotganining yaqqol misoliga aylanmoqda.
Shuning uchun ham loyiha xalqaro xarakterga ega. Uni amalga oshirishda Singapurning "Meinhardt Group," Buyuk Britaniyaning "Foster + Partners" va "Cross Works," Niderlandiyaning OMA byurosi, Yaponiyaning "Sojitz Corporation," Janubiy Koreyaning "Incheon International Airport Corporation" va boshqa hamkorlar ishtirok etmoqda. Bu O‘zbekistonning global ekspertizani milliy rivojlanish modeliga integratsiya qilishga intilishini ko‘rsatadi.
O‘z navbatida, Ozarbayjon "aqlli" shahar makonlarini rivojlantirishda boshqacha yondashuvni tanladi. Noldan yangi qurilish modelidan farqli o‘laroq, bu yerda zamonaviy shaharsozlik yechimlari va Smart City texnologiyalarini joriy etish bilan bir vaqtda yaqinda qaytarilgan hududlarni tiklash va kompleks modernizatsiya qilishga e’tibor qaratilgan.
Bunday yondashuv nafaqat infratuzilmani jismonan tiklashni, balki uni raqamli texnologiyalar, barqaror rejalashtirish va "yashil" standartlar asosida qayta ko‘rib chiqishni ham nazarda tutadi.
Qorabog‘ va Sharqiy Zangezur Ozarbayjonga qo‘shib olingandan so‘ng, mamlakat oldida nafaqat vayron bo‘lgan hududlarni tiklash, balki ularni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan umummilliy rivojlanish makoniga qayta integratsiya qilish zarurati paydo bo‘ldi. Shu nuqtayi nazardan, Ozarbayjon uchun "Aqlli shahar" va "Aqlli qishloq" konsepsiyalari alohida strategik ahamiyat kasb etib, zamonaviy hududiy rejalashtirish va boshqaruv modelini shakllantirishga asos bo‘ldi.
Ushbu yondashuvda texnologiyalar faqat modernizatsiya funksiyasi doirasidan chiqib, hududlarni kompleks rivojlantirish vositasiga aylanadi. Ular hayot faoliyatini tezroq tiklashga, aholining qaytishi uchun sharoit yaratishga, iqtisodiy faollikni yo‘lga qo‘yishga va hududiy rivojlanishni boshqarishning yanada samarali tizimini yaratishga yordam beradi.
Bunga eng yorqin misol sifatida Ozarbayjonning birinchi "aqlli qishlog‘i" - Ag‘alini keltirish mumkin. Loyiha raqamli infratuzilma, qayta tiklanadigan energiya, aqlli qishloq xo‘jaligi va zamonaviy davlat xizmatlari mojarodan keyingi tiklanishning yangi modelining bir qismiga aylanayotganini namoyish etadi.
Uning maydoni qariyb 119 gektarni tashkil etadi va "aqlli" tizimlar elementlari bilan jihozlangan 200 dan ortiq zamonaviy ekologik uylarni, shuningdek, ijtimoiy va jamoat infratuzilmasi obyektlarini - maktab, bolalar bog‘chasi, tibbiyot markazi, ASAN xizmat va DOST markazlarini, shuningdek, kichik biznes obyektlari va ma’muriy binolarni o‘z ichiga oladi.
Xuddi shunday fazoviy rivojlanish mantig‘i boshqa aholi punktlarida - Fuzuliy, Agdam, Shusha, Xo‘jali va boshqa bir qator joylarda ham kuzatilmoqda, bu yerda ekologik barqarorlik, transport qulayligi hamda shahar va qishloq xizmatlarini raqamli boshqarish tamoyillariga asoslangan yangi infratuzilma modeli shakllanmoqda.
Shu bilan birga, O‘zbekiston kabi Ozarbayjon ham modernizatsiya qilishning muhim resursi sifatida xalqaro hamkorlikka faol tayanmoqda. Raqamli yechimlarni amalga oshirishda Huawei ishtirok etmoqda, Jahon banki tahliliy va maslahat yordamini ko‘rsatmoqda, Yaponiya esa ilg‘or texnologik amaliyotlarni joriy etishga hissa qo‘shib, aqlli infratuzilma va "yashil" energetika sohasida hamkorlikni rivojlantirmoqda.
O‘zbekiston yangi shahar muhitini noldan boshlab shakllantirmoqda, Ozarbayjon esa uni murakkab tarixiy va hududiy o‘zgarishlar asosida rivojlantirmoqda. Bir qarashda turli xil boshlang‘ich nuqtalar, ammo aynan shu narsa ularning yondashuvlaridagi o‘xshashlikni ayniqsa yaqqol ko‘rsatadi. Ikkala holatda ham raqamli infratuzilma shahar ustidagi ustqurma sifatida qaralmaydi, balki dastlab uning asosiga qo‘yiladi va keyingi rivojlanish mantiqini belgilaydi.
Shu bilan birga, hech bir davlat tayyor yechimlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nusxalash modeliga amal qilmaydi - Singapur, Dubay va Qatar misollari o‘rganiladi, ammo takrorlanmaydi. Buning o‘rniga demografik, geografik, tarixiy va ijtimoiy sharoitlarga moslashtirilgan o‘z rivojlanish arxitekturalari shakllantiriladi. Bunda tanlovning cheklanganligi emas, balki strategik yondashuvning yetukligi namoyon bo‘ladi.
Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkazda jadal urbanizatsiya sharoitida O‘zbekiston va Ozarbayjon tajribasi rivojlanishning yangi modellari uchun o‘ziga xos "laboratoriya" sifatida ahamiyat kasb etmoqda. Ularning strategiyalari vositalari va e’tibori bilan farq qilsa-da, umumiy maqsad - texnologiya, barqarorlik, moslashuvchanlik va insonga yo‘naltirilgan yondashuvni o‘zida mujassam etgan yangi avlod shaharlarini shakllantirish bilan birlashtirilgan.
Mashrapov Abbosbek
Markaziy Osiyo xalqaro instituti yetakchi ilmiy xodimi
____________
Smart Cities: How Uzbekistan and Azerbaijan
Are Rethinking Urban Development
Just a few years ago, the concept of the “smart city” was largely seen as a futuristic idea associated with digital control panels, autonomous transport, widespread sensor networks, and automated urban services.
Today, the smart city has become a practical tool for addressing modern urban challenges. This trend can be seen across countries facing rapid population growth, increasing migration to major metropolitan areas, overstretched infrastructure, and mounting climate risks.
In this context, smart technologies are no longer viewed as an end in themselves. Instead, they are increasingly used to improve the resilience and efficiency of key urban systems, including transport, energy, public utilities, waste management, and environmental monitoring. This allows cities to adapt more effectively to emerging challenges, reduce pressure on infrastructure, and improve the overall quality of urban life.
At the same time, smart city development is gaining strategic economic importance by creating long-term drivers of growth. Such projects attract substantial investment by combining digital infrastructure, innovative services, and principles of sustainable development.
The growth of smart urban areas also contributes to job creation in high-tech sectors ranging from IT and telecommunications to engineering and urban data analytics. In parallel, the modernization of urban infrastructure improves resource management and raises overall living standards.
Against this backdrop, the approaches taken by Uzbekistan and Azerbaijan deserve particular attention. Rather than simply following a global trend, both countries are developing their own models of smart urbanization — ones in which technology serves people and supports the creation of more comfortable, sustainable, and future-oriented cities.
In this regard, Uzbekistan offers a particularly notable example, as urbanization is becoming an increasingly pressing issue amid steady demographic growth. The country’s population is growing by approximately 1.8–2% annually, placing additional pressure on transport systems, housing, infrastructure, and social services.
Under these conditions, the government is focusing not on limited modernization of the existing urban environment, but on the creation of new growth centers. The Smart City concept adopted in 2019, followed by the Digital Uzbekistan – 2030 strategy, established the institutional foundation for the large-scale digital transformation of urban infrastructure and public services.
One of the most visible outcomes of this strategy is the New Tashkent project, whose significance extends far beyond that of a traditional urban development initiative.
In essence, the project aims to create a new economic, administrative, and investment hub capable of easing pressure on the existing capital while introducing a fundamentally new model of urban organization based on smart city principles and sustainable development.
In this case, the concept of the “15-minute city,” green infrastructure, digital governance, public transport prioritization, and energy efficiency are not treated as separate elements, but as components of a broader strategy aimed at expanding economic space and improving the quality of the urban environment.
Against this backdrop, New Tashkent illustrates how urbanization can serve not only as a response to infrastructure pressures, but also as a tool for creating new centers of economic growth capable of redistributing business activity and shaping the long-term development of the urban agglomeration.
This is also why the project has a distinctly international dimension. Its implementation involves Singapore’s Meinhardt Group, the UK-based Foster + Partners and Cross Works, the Dutch firm OMA, Japan’s Sojitz Corporation, South Korea’s Incheon International Airport Corporation, and other international partners. This reflects Uzbekistan’s efforts to integrate global expertise into its national development model.
Azerbaijan, in turn, has chosen a different approach to the development of smart urban spaces. Rather than building entirely new cities from scratch, the focus has been placed on the restoration and comprehensive modernization of recently reintegrated territories alongside the introduction of modern urban planning solutions and Smart City technologies.
This approach goes beyond the physical reconstruction of infrastructure and involves rethinking urban development through digital technologies, sustainable planning, and green standards.
Following the reintegration of Karabakh and Eastern Zangezur, Azerbaijan faced not only the challenge of rebuilding damaged territories, but also the task of their socio-economic reintegration into the country’s broader development framework. In this context, the concepts of Smart City and Smart Village have gained particular strategic importance, serving as the foundation for a new model of territorial planning and governance.
Within this model, technology is no longer viewed solely as a modernization tool, but as an instrument for comprehensive territorial development. It supports the rapid restoration of basic services, creates conditions for the return of displaced populations, stimulates economic activity, and enables more effective management of spatial development.
One of the clearest examples is Aghali — Azerbaijan’s first “smart village.” The project demonstrates how digital infrastructure, renewable energy, smart agriculture, and modern public services can become part of a new model of post-conflict reconstruction.
The village covers around 119 hectares and includes more than 200 modern eco-friendly homes equipped with smart systems, as well as social and public infrastructure facilities, including a school, kindergarten, medical center, ASAN xidmət and DOST service centers, small business facilities, and administrative buildings.
A similar development model can also be seen in Fizuli, Aghdam, Shusha, Khojaly, and several other settlements, where new infrastructure systems are being developed based on environmental sustainability, transport accessibility, and digital management of urban and rural services.
Like Uzbekistan, Azerbaijan also relies heavily on international cooperation as a key driver of modernization. Huawei is involved in implementing digital solutions, the World Bank provides analytical and advisory support, while Japan is expanding cooperation in smart infrastructure and green energy, contributing to the adoption of advanced technological practices.
Uzbekistan is building a new urban environment from the ground up, while Azerbaijan is developing its model against the backdrop of a complex historical and territorial transformation. At first glance, these are very different starting points. Yet this is precisely what makes the similarities in their approaches particularly notable. In both cases, digital infrastructure is not treated as an additional layer built onto the city, but as a core element shaping its future development from the outset.
At the same time, neither country is pursuing a model based on copying existing examples. The experiences of Singapore, Dubai, and Qatar are being studied, but not replicated. Instead, both states are developing their own models tailored to local demographic, geographic, historical, and social realities. This reflects not a limitation of choice, but the maturity of their strategic approach.
Against the backdrop of accelerating urbanization across Central Asia and the South Caucasus, the experiences of Uzbekistan and Azerbaijan are increasingly emerging as a kind of laboratory for new development models. While their strategies differ in tools and priorities, both are driven by the same objective: building a new generation of cities that combine technology, sustainability, adaptability, and a people-centered approach.
Abbosbek Mashrapov
Senior Research Fellow, International Institute for Central Asia