21/08/2026
Ang Unang Tahanan sa Kumintang Ilaya
Isang kuwentong pangkasaysayan na hango sa kasaysayan at tradisyong-bayan
Noong ika-16 na siglo, bago pa naging mataong pamayanan ang Kumintang Ilaya, ang lugar ay nababalot ng makakapal na kagubatan, malalawak na damuhan, at matabang lupang dinadaluyan ng maliliit na batis. Mula sa mataas na bahagi nito, matatanaw ang kapatagan, Ilog Calumpang, at ang mga sinaunang pamayanang nakapaligid dito.
Ayon sa tradisyong-bayan, ang lupain ng Kumintang ay pinamumunuan noon ni G*t Pulintan, isang matapang na datu na iginagalang ng kanyang mga nasasakupan. Sa kanyang pamumuno, namuhay ang mga mamamayan sa pagsasaka, pangingisda, pangangalakal, paghahabi, at paggamit sa mga biyayang ipinagkakaloob ng kalikasan.
Ang unang tahanan sa mataas na lupain
Sa kuwentong ito, isa sa mga unang umakyat at nanirahan sa mataas na bahagi ng Kumintang ay isang magsasakang nagngangalang Amang Dalisay. Kasama niya ang kanyang asawang si Mayumi at ang kanilang anak na si Lakan.
Nilisan nila ang dating tirahan malapit sa ilog dahil sa madalas na pagbaha. Matapos ang ilang araw na paglalakad, narating nila ang isang mataas at tahimik na lupain. Nakita ni Amang Dalisay ang matabang lupa, malalaking puno, malinaw na bukal, at ligtas na lugar para sa kanyang pamilya.
“Dito tayo magsisimula,” sabi niya. “Sa mataas na lupaing ito, itatayo natin ang ating tahanan.”
Gumawa sila ng isang payak na bahay mula sa kawayan, kahoy, nipa, at kugon. Nagtanim sila ng palay, kamote, gabi, saging, at mga halamang gamot. Tuwing umaga, nagtutungo si Amang Dalisay sa bukid, samantalang si Mayumi ay naghahabi at nagtuturo kay Lakan ng mga awit at kuwento ng kanilang mga ninuno.
Dahil ang kanilang tahanan ay nasa dakong mataas o papaloob mula sa ilog, tinawag nila itong Ilaya. Kalaunan, dumating ang iba pang mga pamilya at nagtayo rin ng kanilang mga tahanan sa paligid. Ang dating tahimik na lupain ay napuno ng tawanan ng mga bata, tunog ng paggawa, at mga awiting inaawit matapos ang ani.
Ang panganib na dumating sa pamayanan
Isang hapon, habang nag-aani ang mga tao, napansin ni Lakan ang makapal at maitim na ulap sa malayo. Biglang lumakas ang hangin. Nagsimulang yumuko ang mga puno at lumipad ang mga dahon at bubong na kugon.
“Amang, may malaking unos na paparating!” sigaw ni Lakan.
Kasabay ng malakas na ulan, mabilis na umapaw ang mga batis. Ang rumaragasang tubig ay bumaba mula sa kabundukan at nagbanta sa mga tahanang itinayo malapit sa mababang bahagi ng pamayanan. Nagkagulo ang mga tao. Ang ilan ay nagmadaling iligtas ang kanilang ani, samantalang ang iba ay hinanap ang kanilang mga anak at matatandang kamag-anak.
Tinipon ni Amang Dalisay ang lahat.
“Iwan muna ninyo ang inyong mga kagamitan!” sigaw niya. “Ang buhay ang una nating iligtas. Dalhin ang mga bata at matatanda sa mataas na bahagi!”
Ngunit sa gitna ng kaguluhan, napansin nilang nawawala ang isang batang babae. Naiwan pala ito sa isang bahay na napapalibutan na ng mabilis na pagtaas ng tubig.
Kasukdulan: Ang pagliligtas sa gitna ng unos
Kahit malakas ang ulan at rumaragasa ang baha, kumuha si Amang Dalisay ng mahabang lubid. Itinali niya ang isang dulo nito sa malaking puno, habang hinawakan naman ng mga kalalakihan ang kabilang bahagi.
“Mapanganib!” sigaw ni Mayumi. “Huwag kang tumuloy nang mag-isa!”
“Ang batang iyon ay anak din ng ating pamayanan,” tugon ni Amang Dalisay. “Kung pababayaan natin siya, mawawala rin ang kahulugan ng ating pagkakaisa.”
Dahan-dahan siyang lumusong sa rumaragasang tubig. Ilang ulit siyang nadulas at muntik nang matangay. Sa bawat hakbang ay naririnig niya ang sigaw ng mga taong humihiling sa mga bathala na siya ay makabalik nang ligtas.
Nang marating niya ang bahay, nakita niyang nakakapit ang bata sa isang poste habang umiiyak. Binuhat niya ito at itinali sa kanyang katawan gamit ang bahagi ng lubid.
Ngunit bago sila makabalik, isang malaking troso ang rumagasa patungo sa kanila. Sumigaw ang mga tao. Mabilis na hinarang ni Amang Dalisay ang troso gamit ang kanyang balikat. Nasugatan siya, ngunit hindi niya binitiwan ang bata.
“Hilain ninyo kami!” sigaw niya.
Sabay-sabay na hinila ng buong pamayanan ang lubid. Ang mga lalaki, babae, at maging ang matatandang may lakas pa ay nagtulong-tulong. Sa wakas, nakaahon si Amang Dalisay kasama ang bata. Sinalubong sila ng luha, yakap, at pasasalamat.
Ngunit hindi pa tapos ang panganib. Patuloy na lumalakas ang ulan at nanganganib nang bumigay ang malaking puno kung saan nakatali ang lubid. Kaya pinangunahan ni G*t Pulintan ang paglikas ng lahat patungo sa pinakamataas na bahagi ng lupain.
Bago tuluyang bumagsak ang puno, nakarating ang buong pamayanan sa ligtas na lugar. Mula roon, napanood nilang tangayin ng baha ang ilan sa kanilang mga bahay, pananim, at kagamitan. Marami silang nawala, ngunit walang buhay na nasawi.
Ang muling pagbangon
Pagsikat ng araw, bumungad sa kanila ang putik, mga sirang bahay, at mga pananim na nakahandusay sa lupa. Tahimik na pinagmasdan ni Amang Dalisay ang mga labi ng unang tahanang itinayo niya.
Lumapit si Lakan at nagtanong, “Amang, paano na tayo? Wala na ang ating bahay.”
Hinawakan ni Amang Dalisay ang balikat ng kanyang anak.
“Ang tahanan ay hindi lamang binubuo ng kahoy at nipa,” sagot niya. “Habang sama-sama tayo, makapagtatayo tayong muli.”
Dahil dito, nagkaisa ang mga mamamayan. Ang may lakas ay nagputol ng kawayan at kahoy. Ang mga kababaihan ay naghanda ng pagkain at naghabi ng mga bagong banig. Ang matatanda ay nag-alaga sa mga bata, habang ang mga kabataan ay naglinis ng bukal at mga daanan.
Sa pagkakataong ito, itinayo nila ang kanilang mga bahay sa mas mataas at mas ligtas na bahagi ng lupain. Nagtatag din sila ng isang malaking bahay-pulungan kung saan maaaring magtipon ang lahat sa panahon ng panganib at mahahalagang pag-uusap.
Mula noon, naging bahagi ng pagkakakilanlan ng pamayanan ang kahulugan ng Ilaya—hindi lamang isang mataas na lugar, kundi isang lupang nagsilbing kanlungan, saksi sa kanilang pagkakaisa, at tahanan ng kanilang mga pangarap.
Pagdating ng mga dayuhan
Makalipas ang maraming taon, may dumating na balita tungkol sa mga dayuhang nakarating sa mga baybayin ng Batangas. Noong 1572, dumating ang mga misyonerong Espanyol, at noong 1581 ay itinatag ang bayan ng Batangan.
Kasabay ng pagdating ng mga dayuhan ang mga pagbabago sa pamumuno, pananampalataya, at pamumuhay. Ayon sa tradisyong-bayan, hindi kaagad tinanggap ni G*t Pulintan ang kapangyarihang ipinapataw sa kanilang lupain. Para sa kanya, ang Kumintang ay hindi lamang teritoryo—ito ang tahanan, kasaysayan, at kalayaan ng kanyang mga ninuno.
Bago siya umalis patungo sa kabundukan, kinausap niya ang mga mamamayan.
“Maaaring magbago ang pangalan ng ating bayan,” sabi ng datu, “ngunit huwag ninyong hayaang mawala ang alaala kung sino tayo.”
Ang kanyang mga salita ay ipinasa ng mga matatanda sa kanilang mga anak at apo. Sa pagdaan ng panahon, nagbago man ang anyo ng pamayanan, nanatili ang pangalang Kumintang bilang sagisag ng kanilang pinagmulan.
Pamana ng mga unang mamamayan
Sa mga sumunod na salinlahi, kinilala si Paulino Berba bilang pinakamaagang nakatalang teniente del barrio ng Kumintang Ilaya. Sinundan siya nina Vicente Paneer, Vicente Claveria, Paulino Busio, Luis Punzalan, Cornelio de Castro, Andres de Castro, Domingo Esguerra, at iba pang mga pinuno.
Mula sa isang payak na tahanan sa mataas na lupain, lumago ang Kumintang Ilaya bilang isang buhay at maunlad na barangay. Ang kuwento ni Amang Dalisay ay kumakatawan sa maraming hindi naipangalan na katutubong pamilya—mga taong nagbungkal ng lupa, nagtayo ng tahanan, nagligtas ng kapwa, at naglatag ng pundasyon ng pamayanan.
Sa tuwing may unos na dumarating, naaalala ng mga taga-Kumintang Ilaya ang aral ng kanilang mga ninuno:
Maaaring matangay ang bahay at masira ang pananim, ngunit ang pamayanang nagkakaisa ay hindi kailanman tuluyang mawawasak.
Paalalang pangkasaysayan: Walang natagpuang opisyal na tala tungkol sa pangalan ng pinakaunang indibidwal na nanirahan sa Kumintang Ilaya. Sina Amang Dalisay, Mayumi, at Lakan ay kathang-isip na tauhan na kumakatawan sa mga unang katutubong pamilya. Si G*t Pulintan ay mula sa tradisyong-bayan, samantalang si Paulino Berba ang pinakamaagang pinunong nakalista sa opisyal na kasaysayan ng barangay—hindi nangangahulugang siya ang pinakaunang nanirahan.
