26/09/2026
https://www.facebook.com/share/p/1Gpxj4ekJT/
OGŁAWIANO DRZEWO, A ONO ODBIJAŁO NA NOWO
Te krępe drzewa na skraju łąk, z powyginanym pniem i głową najeżoną prostymi pędami, nie są ani chore, ani uszkodzone przez burzę. To wierzby głowiaste — ukształtowane przez pokolenia polskich rolników.
Wszystko opiera się na powtarzanym geście: ścina się pień lub główne konary, zawsze na tej samej wysokości. Drzewo nie umiera, odpowiada koroną odrostów. Przy każdym cięciu drewno bliznowacieje w tym samym miejscu, a górna część pnia stopniowo grubieje, aż uformuje tę charakterystyczną "głowę". Ogławia się zimą, w okresie spoczynku wegetacji, najlepiej przed 1 marca — nie tylko zanim ruszą soki, ale też zanim ptaki rozpoczną sezon lęgowy, co jest istotne również z punktu widzenia polskiego prawa.
Zwyczaj ten przywieźli na polskie ziemie Olędrzy, holenderscy osadnicy przybyli w XVI wieku, którzy sadzili szpalery wierzb prostopadle do rzek — jako naturalne pompy osuszające podmokłe tereny i bariery zatrzymujące krę podczas wiosennych roztopów. Wierzbę uznaje się dziś za najbardziej "polskie drzewo", podobnie jak bociana białego za najbardziej "polskiego ptaka".
Przez wieki takie drzewa dostarczały opału, chrustu na płoty i witek do wyplatania koszy, a grubsze pędy, tzw. żywokoły, sadzono wprost do ziemi, tworząc kolejne szpalery. To odnawialny zasób drewna, pozyskiwany wielokrotnie z tego samego drzewa, bez konieczności jego wycinania.
Potem zwyczaj niemal zanikł, a wiele wierzb głowiastych porzucono bez ogławiania. Tymczasem powtarzane cięcia drążą w pniu wypróchniałe wnęki i dziuple, a te są bezcenne: zasiedlają je pójdźka i dudek, oba gatunki gwałtownie wycofujące się z polskiego krajobrazu rolniczego, a także puszczyk, uszatka, kaczka krzyżówka, grzywacz i drozdy, nietoperze oraz owady związane z martwym drewnem. U podstawy dziuplastego pnia zimują ropuchy, jeże i zaskrońce.
Dziś zwyczaj wraca do łask, także w przydomowych ogrodach: wierzba prowadzona jako głowiasta nad brzegiem strumyka, klon polny na skraju trawnika, i drewno, które odrasta bez konieczności wycinania drzewa. Przy większych okazach i pracy na wysokości lepiej powierzyć to zadanie fachowemu arboryście. A stare, wypróchniałe pnie warto zostawić w spokoju: są zamieszkane.
Od 2007 roku Towarzystwo Przyrodnicze "Bocian" organizuje 20 stycznia (trzecią sobotę stycznia) Dzień Wierzby Głowiastej — akcję terenowego ogławiania wierzb, przypominającą o tym zanikającym, ale wciąż cennym zwyczaju.
