Kocham Pasłęk

13/10/2026

PASŁĘCKI RATUSZ - DUMA MIESZKAŃCÓW OD ŚREDNIOWIECZA
„Obok fortyfikacji i kościoła to przede wszystkim ratusz był ozdobą średniowiecznego miasta i dumą jego mieszkańców”. Tak o znaczeniu ratusza pisał Robert Helwig w książce „Die Geschichte der Stadt Pr. Holland”.
Autor uważał pasłęcki ratusz za najważniejszą średniowieczną budowlę tego rodzaju na obszarze ówczesnych Prus Wschodnich. Choć dokładna data jego powstania pozostaje nieznana, wskazuje na XIV wiek.
Szczególną uwagę zwracał na potężne filary parteru, sklepienia krzyżowe podcienia oraz masywne ceglane kształtki, charakterystyczne dla budownictwa epoki krzyżackiej.
Jego zdaniem sam budynek był świadectwem zamożności i ambicji średniowiecznych mieszczan.
Czy wiecie jednak, że pasłęcki ratusz miał kiedyś wysoką drewnianą wieżę?
Wzniesiono ją w 1713 roku. Znajdował się w niej dzwon alarmowy, a sama wieża przez ponad 150 lat była charakterystycznym elementem panoramy rynku.
W 1844 roku została wyremontowana, lecz z czasem zaczęła niebezpiecznie przechylać się w stronę ulicy. We wrześniu 1865 roku jej stan był już tak zły, że spadające elementy konstrukcji uszkodziły dach ratusza.
Podjęto decyzję o rozbiórce. Sześciu cieśli pracowało przez 14 dni, a całe przedsięwzięcie kosztowało 100 talarów. Jeszcze w tym samym roku wzniesiono mniejszą wieżyczkę krytą cynkiem, przeznaczoną na dzwon alarmowy.
Helwig zwrócił również uwagę na ciekawy szczegół architektoniczny. Przypuszczał, że ratuszowe podcienia mogły być pierwotnie otwarte z obu stron, zanim sąsiednia zabudowa zmieniła wygląd rynku. Helwig wskazywał na dom wybudowany w 1826 roku przez poczmistrza Siega, bezpośrednio obok ratusza. W czasach autora mieściła się w nim miejska kasa oszczędnościowa (Stadtsparkasse). Podczas budowy pojawił się problem: nowy dom nie mógł zasłonić małego okna, przez które światło docierało do ratuszowej klatki schodowej.
Na tej podstawie Helwig przypuszczał, że podcień ratusza mógł być pierwotnie otwarty z obu stron i swobodnie wychodzić na rynek.
To jednak jego hipoteza architektoniczna, a nie potwierdzony opis pierwotnego wyglądu.
Dziś, patrząc na pasłęcki ratusz, widzimy zabytek, którego historia zapisana jest nie tylko w średniowiecznych cegłach, ale także w kolejnych przebudowach i zmianach miejskiej panoramy.
A jak wyglądałby nasz rynek, gdyby wysoka drewniana wieża przetrwała do dzisiaj?
Źródło: Robert Helwig, Die Geschichte der Stadt Pr. Holland, 1960, s. 53-54, 301-302.
Odkrywamy zapomniane historie naszego miasta, unikatowa pocztówka z naszej kolekcji wydana przez Spółdzielnię Fotograf z Kłodzka, konc.103, z roku 1953 na kanwie dawnej, oryginalnej fotografii.

03/10/2026

Jak tu pięknie!

29/09/2026

Wighausy istniały jeszcze w latach 50-tych.

29/09/2026

Nie o Bramie Kamiennej, lecz o tym, co do niej przylegało.

Na tym znakomitym zdjęciu dawnej Steintorstraße- dzisiejszej ulicy Kamiennej wzrok od razu przyciąga monumentalna Brama Kamienna. Tym razem jednak zostawmy samą bramę na boku. Znacznie ciekawsze są niepozorne budynki przyklejone do niej z obu stron. Robert Helwig w "Die Geschichte der Stadt Pr. Holland" pozostawił informacje, dzięki którym możemy wyjaśnić, czym były.
Po prawej - dawny Wighaus. Helwig, opisując średniowieczne fortyfikacje Pr. Holland, zwraca uwagę na charakterystyczne, wąskie budynki dostawione od wewnętrznej strony murów miejskich. Nazywa je "Wighäuser".

Pierwotnie takie budynki służyły jako pomieszczenia dla straży oraz kwatery dla wojsk zakonnych. Były integralną częścią systemu obronnego miasta-stały bezpośrednio przy wysokim murze, po którego wewnętrznej stronie biegł drewniany, zadaszony ganek bojowy.
Helwig pisze: „Zwei solcher Wighäuser, allerdings aus nachmittelalterlicher Zeit, stehen noch heute, eins davon dicht am Steintor.”
czyli:
„Dwa takie Wighäuser, wprawdzie pochodzące już z okresu pośredniowiecznego, stoją jeszcze do dziś, jeden z nich tuż przy Bramie Kamiennej.”
Dodaje charakterystyczny szczegół:

„Sie fallen durch ihr eigenartiges vorspringendes Obergeschoss ins Auge.”

„Zwracają uwagę swoim osobliwym, wysuniętym piętrem.”
I właśnie taki niewielki budynek widzimy po prawej stronie Bramy Kamiennej na fotografii - niski, wciśnięty pomiędzy bramę a późniejszą zabudowę ulicy.

Warto jednak zachować precyzję: Helwig zaznacza, że zachowane przez niego Wighäuser nie pochodziły bezpośrednio ze średniowiecza, lecz z czasów późniejszych. Kontynuowały jednak charakterystyczny dla miasta sposób zabudowy przy murach.

Po lewej - magazyn kupca Saro.

Zupełnie inną historię miał budynek znajdujący się po południowej stronie Bramy Kamiennej.
Helwig pisze wprost:
„An die Südseite des Tores lehnte sich ein Speicher.”
„Do południowej strony bramy przylegał magazyn.”
Stojący wcześniej w tym miejscu spichlerz spłonął. W 1883 roku kupiec Saro zwrócił się do władz miasta o pozwolenie na wybudowanie na jego miejscu nowego magazynu.

Helwig nie był zachwycony tą decyzją. Krytykował XIX-wieczne władze Pr. Holland za brak należytego szacunku dla średniowiecznej architektury. Jego zdaniem była to doskonała okazja, aby po pożarze starego magazynu odsłonić Bramę Kamienną, zamiast ponownie dostawiać do niej kolejny budynek.

Magistrat zgodził się jednak na budowę Saro i postawił właściwie tylko dwa istotne warunki.

Między nowym magazynem a Bramą Kamienną należało pozostawić przejście szerokości pięciu stóp, a od strony bramy magazyn nie mógł posiadać ani drzwi, ani okien.

To niezwykle ciekawy szczegół, ponieważ pozwala inaczej spojrzeć na starą fotografię. To, co dzisiaj moglibyśmy potraktować jedynie jako przypadkową zabudowę przy zabytkowej bramie, było wynikiem konkretnych decyzji budowlanych podejmowanych jeszcze w XIX wieku.

Brama była częścią zwartej zabudowy.
Dzisiaj zabytki często chcemy oglądać jako wyizolowane obiekty, otoczone wolną przestrzenią. Dawne Pr. Holland wyglądało inaczej.

Do murów i bram dostawiano domy, magazyny i inne zabudowania. Mury nie były jedynie zabytkiem- przez stulecia stanowiły element normalnie funkcjonującego miasta.

Co więcej, sama Brama Kamienna przetrwała między innymi dlatego, że była użytkowana. Helwig podaje, że jej kondygnacje jeszcze długo służyły jako magazyny, Pfandkammer oraz pomieszczenia składowe.

Na fotografii spotykają się więc właściwie trzy różne warstwy historii miasta: średniowieczny system obronny reprezentowany przez Bramę Kamienną, tradycja zabudowy przy murach zachowana w Wighausie oraz XIX-wieczna zabudowa gospodarcza związana z magazynem kupca Saro.

I właśnie dlatego warto czasami nie patrzeć na sam zabytek, lecz na to, co stoi tuż obok niego.

Na zdjęciu dodatkowo świetnie widać późniejsze życie Steintorstraße - witryny sklepowe, szyldy, beczki ustawione przed sklepem czy nazwisko Wilhelm Oehrberg nad jednym z lokali. Brama nie była wówczas wyizolowanym zabytkiem. Była częścią żywej ulicy handlowej.

Na dalszy spacer ulicą Kamienną przyjdzie czas. W kolejnym odcinku możemy zostawić Bramę za plecami i pójść dalej dawną Steintorstraße- w stronę Landratsamtu, a następnie przypomnieć stojący niegdyś przed Bramą Kamienną "Holländer Hof". Bo historia tej ulicy zdecydowanie nie kończy się na samej bramie.

28/09/2026

Ulica Kamienna - Steintorstraße w dawnym Pr. Holland
Jedna z najbardziej charakterystycznych ulic dawnego Pr. Holland - Steintorstraße, dzisiejsza ulica Ignacego Krasickiego prowadziła wprost ku monumentalnej Bramie Kamiennej (Steintor).

Fotografia pokazuje ulicę w okresie, kiedy miała już wyraźnie handlowy charakter. Partery niewielkich kamienic zajmowały sklepy, warsztaty i zakłady usługowe, a o ich właścicielach przypominały liczne szyldy i witryny. Po prawej stronie szczególnie dobrze widoczny jest Kaiser's Kaffee Geschäft, a obok sklep sióstr Sudermann (Geschw. Sudermann).

Jak wyglądała ta sama ulica wcześniej, około 1900 roku, możemy odtworzyć dzięki wspomnieniom opublikowanym w Pr. Holländer Rundschau pod znamiennym tytułem „Tak wyglądała dawniej nasza Steintorstraße”. Artykuł niemal prowadzi nas od domu do domu.

Przy ulicy znajdował się dom znanego nadwornego dostawcy i producenta pierników A. Zachowskiego. Dalej działał sklep z artykułami modnymi, znajdował się dom producenta szczotek Teschnera, później związany z Paulem Heidenreichem, a przy Langen Straße stał narożny dom, później należący do Kutschkowa. Przed nim znajdowała się charakterystyczna „Schweinepumpe”- uliczna p***a, będąca jednym z elementów dawnego krajobrazu miasta.

Po drugiej stronie Steintorstraße można było zobaczyć dom zegarmistrza Ernsta Ludwiga Schlachta z szyldem jego firmy. Dalej znajdowała się gospoda o wdzięcznej nazwie „Saure Gurke” - „Kwaśny Ogórek”, w miejscu której później powstał Bank der Ostpreußischen Landschaft. Przy ulicy mieszkali i prowadzili swoje interesy również rzeźnik Reinke, garncarz Born i Walter Thiel, właściciel sklepu z rowerami i artykułami żelaznymi. Dalej stał narożny dom Richtera oraz piekarnia Schwanenkrug.

Autor wspomnienia pozostawił nam również niezwykle plastyczny obraz codzienności. Około 1900 roku chodnik wyłożony płytami znajdował się tylko po jednej stronie Steintorstraße. Przy domach stały uliczne latarnie, samochodów jeszcze praktycznie nie było, a pies rzeźnika Reinkego mógł podobno spokojnie drzemać na środku ulicy. Samo pojawienie się fotografa było wydarzeniem- kobiety i dzieci zatrzymywały się i z zaciekawieniem spoglądały w stronę aparatu.

Kilka dekad później, na prezentowanej fotografii, widzimy już inną Steintorstraße - uporządkowaną, wybrukowaną, z chodnikami, instalacją elektryczną, dużymi witrynami i szyldami sklepów. Ulica zmieniała się wraz z miastem, ale jej perspektywa pozostawała ta sama - prowadziła prosto ku Bramie Kamiennej.

O tej części miasta pisał również Robert Helwig. Wspominał Bramę Kamienną i jej najbliższe otoczenie, w tym znajdujące się w pobliżu synagogę i Basztę Prochową. Przytaczał także historię z 1883 roku, kiedy kupiec Saro chciał odbudować spalony magazyn przy południowej stronie bramy. Magistrat zezwolił na budowę, nakazując pozostawienie pomiędzy magazynem a bramą przejścia szerokości pięciu stóp.

Niektórzy pasłęczanie mówią, że Brama Kamienna stanowi granicę między „starym” a „nowym” Pasłękiem. Jest w tym sporo historycznej logiki. Przez stulecia była wejściem do miasta otoczonego murami. Przechodząc przez nią, wkraczało się do średniowiecznego Pr. Holland-w stronę Rynku, ratusza, kościoła i zamku. Po zewnętrznej stronie murów rozwijały się natomiast przedmieścia, a później kolejne części rozrastającego się miasta.

Dlatego Brama Kamienna na tej fotografii jest czymś więcej niż malowniczym zamknięciem ulicy. Można widzieć w niej symboliczny punkt styku dwóch Pasłęków- starego miasta zamkniętego niegdyś murami i miasta, które z biegiem czasu wyrosło poza ich obrębem.

A pomiędzy nimi była Steintorstraße - ulica Kamienna: pełna sklepów, warsztatów, piekarni, gospód, witryn i szyldów. Ulica codziennego życia mieszkańców dawnego Pr. Holland.

28/09/2026

Rynek w Pr. Holland-od ław i straganów do sklepów w kamienicach

Patrząc na tę fotografię dawnego Rynku w Pr. Holland-dzisiejszym Pasłęku-uwagę zwracają przede wszystkim niewielkie kamieniczki, witryny i szyldy miejscowych przedsiębiorców. Widzimy m.in. sklepik Ferdinanda Podolla, zakład blacharski E. Podoll, sklep mięsny oraz zakład mistrza malarskiego. Na skraju kadru zachowała się również tabliczka „Kirchstr.”, wskazująca ulicę prowadzącą od Rynku.

Zdjęcie pokazuje jednak tylko jeden, stosunkowo późny etap w wielowiekowej historii handlowego centrum miasta. Robert Helwig w „Historii miasta Pr. Holland” przypomina, że Rynek przez stulecia był przede wszystkim miejscem handlu i codziennej pracy mieszkańców.

Dawniej na samym placu znajdowały się ławy mięsne (Fleischbänke), a także dwa miejskie browary i główna wartownia. Ławy mięsne nie były sklepami w dzisiejszym rozumieniu, lecz stałymi miejscami sprzedaży. Z czasem zaczęto usuwać z Rynku tego rodzaju zabudowę. Helwig odnotowuje nawet, że 23 lipca 1857 roku radni miejscy oficjalnie uznali, iż rozebranie ław mięsnych przyczyniło się do upiększenia miasta.

Mimo tych zmian Rynek nadal pozostawał wielkim placem handlowym. Jeszcze w XIX wieku w dni targowe panował tu taki ruch, że sam plac nie był w stanie pomieścić wszystkich sprzedających. Helwig przywołuje regulamin targowy z 14 grudnia 1878 roku, zgodnie z którym stragany mogły być ustawiane również poza Rynkiem: na Schlossplatz, w górnych częściach Apothekerstraße i Steintorstraße, a także na małym placu ćwiczeń na przedmieściu.

Możemy więc wyobrazić sobie dzień targowy w dawnym Pr. Holland: handel nie kończył się na Rynku, lecz rozlewał się na sąsiednie ulice i place. Centrum miasta musiało być wówczas pełne straganów, kupców, rzemieślników i mieszkańców przybywających po codzienne zakupy.

Zmieniała się również otaczająca Rynek zabudowa. Helwig pisze, że na początku XIX wieku prawdopodobnie wszystkie domy miały jeszcze spiczaste szczyty, a większość również przedproża. Domy nie tworzyły jednolitej pierzei-jeden był wyższy, drugi niższy, różniły się kształtem i wysokością. Ten charakterystyczny rytm niewielkich szczytowych kamienic nadal doskonale widać na prezentowanej fotografii.

Do I wojny światowej życie targowe zachowywało jeszcze w dużej mierze swój dawny charakter, choć Helwig zauważał stopniowy spadek znaczenia targów. Po 1918 roku handel coraz wyraźniej przenosił się do stałych sklepów, aż tradycyjny targ na Rynku stracił swoje wcześniejsze znaczenie.

I właśnie tę przemianę świetnie dokumentuje fotografia. Dawne mieszczańskie domy stały się siedzibami sklepów, warsztatów i zakładów usługowych. Zamiast dawnych ław i morza straganów pojawiły się witryny, szyldy i nazwiska właścicieli wypisane na fasadach kamienic.

Rynek był więc nie tylko reprezentacyjnym sercem miasta. Przez stulecia pozostawał przede wszystkim miejscem codziennego handlu, pracy i spotkań mieszkańców-od dawnych ław mięsnych i straganów, które w dni targowe wypełniały nie tylko sam plac, ale także sąsiednie ulice, po sklepy, warsztaty i zakłady usługowe działające w parterach kamienic. Z czasem handel przenosił się spod gołego nieba za sklepowe witryny-takie jak te utrwalone na fotografii Karla Heinza Clasena ze zbiorów Bildarchiv Foto Marburg / Deutsche Digitale Bibliothek.

27/09/2026

Rok 1974, ciekawe czy ich znaleźli?

27/09/2026

Pasłęk to nie tylko historia do 1945 roku i rzewne pocztówki z sielankowego Preußisch Holland.
Chcemy przypominać również powojenną historię miasta-trudną, często dziś pomijaną, a przecież równie ważną. Historię Pasłęka, który po wojennej pożodze był miastem niemal całkowicie zniszczonym i który przez kolejne lata niczym Feniks podnosił się z popiołów.
Odbudowa nie dokonała się sama. To historia ludzi, którzy przyjechali tu po wojnie, zamieszkali wśród ruin i tworzyli miasto właściwie od nowa. Odbudowywali domy i gospodarstwa, uruchamiali szkoły i instytucje, porządkowali ulice i próbowali przywrócić Pasłękowi normalne życie.
Właśnie o takim momencie opowiada artykuł z początku lat 50-tych : „Pasłęk budzi się do życia”. Autor pisał wówczas o mieście „zniszczonym niemal całkowicie w czasie działań wojennych”, które nareszcie ruszało z odbudową. Pierwszy powstający blok nazywał dopiero „pierwszą jaskółką”, za którą miały przyjść następne. I kończył słowami pełnymi nadziei:
„Może niedługo Pasłęk stanie się znowu ładnym, czystym miastem, stolicą bogatego powiatu, a mieszkańcy będą dumni, że większość osiągnięć jest ich dziełem.”
Dziś, patrząc z perspektywy kolejnych dziesięcioleci, warto przypominać nie tylko Preußisch Holland sprzed 1945 roku, ale także Pasłęk, który narodził się na nowo po wojnie- oraz ludzi, dzięki którym z ruin ponownie stał się miastem.

26/09/2026

Buczyniec w czasie II wojny światowej...
Zestaw fotografii przedstawiających Buczyniec i okolice Kanału Elbląskiego w czasie II wojny światowej. Na zdjęciach widzimy żołnierzy Wehrmachtu - podczas przeprawy statkiem, przemarszu, odpoczynku.

26/09/2026