05/10/2026
(Wszystkie) Książki prowadzą do Rzymu
Marek Tulliusz Cycero, znany powszechnie jako Cyceron, to niezwykle ważna postać w historii Rzymu. Był m.in. zaangażowanym i wpływowym politykiem, dowódcą wojsk, ale nade wszystko zapisał się w dziejach jako wyśmienity mówca i pisarz, którego piękna i nieskazitelnie czysta łacina stała się pewnego rodzaju wzorcem literackich języków. Można zatem powiedzieć, że językowa norma literacka wychodzi z Rzymu, a tym samym książki wielu epok niosą ślady wpływów Cycerona i ku rzymskiej tradycji literackiej są zwrócone. Przedmiotem niniejszego artykułu będzie jednak bardziej dosłowne ukierunkowanie na się na to, co z Wiecznym Miastem jest związane. Chodzi tu o książki, które prowadzą do Rzymu i po nim „oprowadzają”. Co więcej, nie pozwalają o nim zapomnieć, bo mowa tu przecież o wyjątkowym miejscu na mapie świata i prawdopodobnie najczęściej opisywanej w historii literatury metropolii. Oto krótkie prezentacje wybranych pozycji o tym niezwykłym mieście:
C. Augias, Sekrety Rzymu, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, W-wa 2008.
Niby to typowa książka o Rzymie, w której Corrado Augias, podobnie jak wielu innych autorów, nie opowiada o historii miasta krok po kroku, a przedstawia czytelnikowi postacie, wydarzenia i dzieła „wyrywając je” wybiórczo z minionych czasów, zachowując przy tym jednak odpowiednią chronologię. Jednak dobór tematów, wyłożona wiedza i wciągający czytającego gawędziarski język stawia tę pozycję wśród najlepszych opowieści o Wiecznym Mieście, silnie akcentujących, iż w niemalże każdym jego miejscu nakładają się ślady różnych epok.
R. Hughes, Rzym, MAGNUM, 2012.
Obowiązkowa pozycja dla tych, którzy będą lub byli w Rzymie. Dla tych pierwszych to przepiękna, rozpalająca wyobraźnię opowieść o historii miasta, ze szczególnym zwróceniem uwagi na dzieła sztuki. Dla drugich to fascynujący sposób poszerzenia i utrwalenia wiedzy. Podobnie jak w przypadku dzieła C. Augiasa, pokazana jest złożoność procesów kształtujących mieszkańców Rzymu, a tym samym oblicza miasta, i również zaprezentowano to w bardzo przystępny i budzący zainteresowanie sposób. Tej książki nie można pominąć.
F. Addis, Rzym. Historia wiecznego miasta, Znak, 2024.
Wbrew temu, co może sugerować podtytuł, nie jest to całościowe ujęcie dziejów miasta, a – podobnie jak np. u Augiasa – wyrywkowe przedstawienie wybranych momentów i życiorysów postaci w historii Rzymu. Znajdziemy tam całą galerię tych najsłynniejszych, czyli Juliusza Cezara, Konstantyna Wielkiego, Colę di Rienzo, Michała Anioła, Juliusza II, Berniniego, Mussoliniego i Felliniego oraz wielu, wielu innych. Poznawcze walory książki są niewątpliwe, niemniej opowieść nie jest tak fascynująca jak w przypadku wspomnianych wcześniej wydań. Addis przedstawia widziane oczami wyobraźni sytuacje, w których mogli znaleźć się bohaterowie kolejnych rozdziałów książki. Robi to w sposób niestety nieco monotonny i przynudzający, więc chwilami czyta się tę pozycję bardziej z obowiązku, wynikającego z faktu, iż na książkę wydało się całkiem niemałą kwotę. Zatem warto przeczytać, ale wcale nie trzeba…
B. Fabiani, Rzym. Wędrówki z historią w tle, PWN, W-wa 2020.
Ta książka to literacka wędrówka po Rzymie związanym z historią i kulturą chrześcijaństwa. Bożena Fabiani, naukowiec i miłośnik sztuki, częstokroć skupia uwagę na tym, co standardowemu turyście zupełnie umyka podczas jego pobytu w Wiecznym Mieście. Przedstawione są tu miejsca znane oraz te, do których rzadziej zaglądają zwiedzający, ale w obu przypadkach autorka bierze pod lupę detale, odnośnie których przywołuje historyczne fakty. Cała ta opowieść naznaczona jest subtelną emocjonalnością języka, który wyraża szczególny stosunek do przedstawionego świata historii i sztuki.
B. Hintzen-Bohlen, Rzym, h.f.ulmann, 2009.
Książka ma charakter bogato ilustrowanego albumu i szczegółowego przewodnika, mimo niewielkich rozmiarów, jednocześnie. Bardzo skrupulatnie opisuje Rzym z jego zabytkami i dziełami sztuki, umiejscawiając je na mapach. Pomocne dla czytelnika są plany, rysunki i wykresy obrazujące np. kwestie rozwoju miasta i jego wspaniałości. W wydaniu zamieszczony jest również słownik przydatnych terminów oraz biogramy. Dla konserwatywnego turysty ta książka może być przyjemniejsza w użyciu jako przewodnik niż telefon.
S. Z. Kwiatosiński, Rzym znany i nieznany, Silva Rerum, Gorzów Wielkopolski 1991.
Mimo iż został dość dawno wydany, ten przewodnik uznaję za bezkonkurencyjny. Nie ma w nim wielu ilustracji, wydanie ma małą czcionkę, ale dzięki temu zmieszczono w nim mnóstwo informacji, które nie tylko wymieniają i umiejscawiają zabytki i dzieła sztuki - również w ciekawy, choć zwięzły, sposób podane są konteksty i ciekawostki historyczne. Niektóre informacje mogą być dziś zdezaktualizowane – adresy instytucji, numery telefonów, godziny otwarcia zapewne pozmieniały się, jednak w części opisującej zabytkowy Rzym i jego historię przewodnik wciąż jest przydatny. No, może tylko nieprawdziwą informację o egipskim pochodzeniu piramidy Cestiusza należałoby podczas czytania przeoczyć…
K. Miller, P. Andruszko, A. Nowak, M. Nowak, Rzymbook, Manufaktura Książek, Zamienie 2024.
Choć według autorów to „książka niezwykła” i „rzecz przełomowa na rynku”, wyszedł z tego przewodnik jak wiele innych. Są rzeczowe informacje, opisy poszczególnych atrakcji miasta, ale nic tu nadzwyczajnego. Autorzy lubią używać nieco egzaltowanego języka i mają blogerskie przyzwyczajenia, polegające na umieszczaniu fotografii, na których pozują, mając w tle rzymskie atrakcje.
P. Burchard, Rzym, Wiedza Powszechna, W-wa 1982.
„Ile czasu potrzeba, by poznać Rzym? Prawdę powiedziawszy, nikt chyba nie znalazł na to pytanie odpowiedzi, gdyż każde życie okazało się na to za krótkie” – to zdanie, przedostatnie w książce, trafnie oddaje bogactwo Wiecznego Miasta, które jest – jak słusznie zauważa autor – „największym na świecie skupiskiem zabytkowych budowli i dzieł sztuki”. Przemysław Burchard, krok po kroku przedstawia wszystko, co potrzebne jest do uzmysłowienia, o jakim szczególnym miejscu jest mowa. Autor, oprócz podania rysu historycznego i położenia miasta, oprowadza swoją opowieścią po całej metropolii, uwzględniając również kierunki niemające z turystyką zbyt wiele wspólnego. Choć książka została napisana w latach siedemdziesiątych XX wieku, nadal jest to pozycja, z której można korzystać podczas pobytu w Rzymie.
Opracował: Krzysztof Andrzejak
Foto: Krzysztof Andrzejak