13/11/2026
Choć w klasycznej teorii ogrodów krajobrazowych budowle typu definiuje się jako obiekty pozbawione funkcji użytkowej, puławska rezydencja Izabeli Czartoryskiej stanowi fascynujące odstępstwo od tej reguły. Tutaj romantyczny sztafaż architektoniczny zyskał niezwykle konkretny, pragmatyczny wymiar, łącząc poetycką wizję z codzienną użytecznością. Zaprojektowana na wzór antycznych łuków triumfalnych nie była jedynie malowniczym zamknięciem osi widokowej, lecz w pełni funkcjonalnym, zamykanym przejazdem, strzegącym granic prywatnego ogrodu książęcego.
Podobny dualizm cechuje Świątynię Sybilli (wzorowanej na antycznej ruinie świątyni Westy w Tivoli), która zamiast pełnić rolę wyłącznie kontemplacyjnej „sztucznej ruiny”, została wzniesiona jako solidny, bezpiecznie zamykany gmach. Taki zabieg architektoniczny nie był dziełem przypadku – masywne mury i zabezpieczenia miały chronić bezcenne pamiątki narodowe zgromadzone w pierwszym polskim muzeum.
Puławskie realizacje dowodzą zatem, że w polskim wydaniu oświeceniowego sentymentalizmu estetyka przemijania potrafiła harmonijnie współistnieć z troską o bezpieczeństwo i trwałość dziedzictwa.
W polskiej oraz międzynarodowej literaturze naukowej z zakresu historii sztuki i architektury krajobrazu termin „folly” (z fr. folie – szaleństwo, ekstrawagancja), i przeze mnie ten termin jest preferowany, ale pisze się o tego typu architekturze ogrodowej używając szeregu określeń opisowych.
• szaleństwo architektoniczne/ budowla szalona
Jest to dosłowne tłumaczenie źródłosłowu francuskiego (folie) i angielskiego (folly). Podkreśla ono brak funkcji użytkowej, wysoki koszt realizacji oraz ekstrawagancki, kapryśny charakter inwestycji.
• fabryka ogrodowa / budowla fabularna
Określenie wywodzące się z osiemnastowiecznych traktatów (fr. fabrique de jardin). Odnosi się do obiektów, które budują narrację, nastrój i program symboliczny ogrodu krajobrazowego.
• Sztuczna ruina / atrapa architektoniczna.
Określenia zawężone do konkretnego typu folly, celowo stylizowanego na obiekt zniszczony lub imitującego inną budowlę (np. zamek, świątynię antyczną, akwedukt czy pustelnię).
• Sztafaż architektoniczny.
Termin zapożyczony z teorii malarstwa krajobrazowego. Wskazuje na rolę budowli jako malowniczego akcentu ożywiającego kompozycję widokową i nadającego jej głębię.
• budowla dekoracyjna / pawilon ogrodowy
Szerokie i przez to neutralne pojęcia stosowane w systematyce zabytków. Obejmują one drobne formy architektoniczne służące wyłącznie celom estetycznym i kontemplacyjnym.
I tak jak obcojęzyczny termin ‘folly” na dobre zadomowił się w opracowaniach dotyczących zabytkowych ogrodów krajobrazowych, tak coraz częściej pojawiają się w naukowym dyskursie terminy zapożyczone z innych języków:
• Eyecatcher (ang.). Obiekt „przyciągający wzrok”, umieszczany na zamknięciu osi widokowej w celu urozmaicenia panoramy.
• Fabrique (fr.). Termin używany w literaturze francuskojęzycznej i polskiej dla małych form architektonicznych w ogrodach sentymentalno-romantycznych, stanowiących trójwymiarowy odpowiednik motywów z malarstwa pejzażowego.
• Staffagebau (niem.). Pojęcie z niemieckiej historii sztuki, akcentujące dekoracyjną i scenograficzną funkcję obiektu w przestrzeni parku.
Brama Rzymska około 100 lat temu.
