22/09/2026
W ubiegłą sobotę (19 września) odbyło się w naszej bibliotece kolejne spotkanie z cyklu Spotkania z klasyką. Tym razem wspólnie z Uczestniczkami rozmawiałyśmy o powieści „Trawa śpiewa” (1950) autorstwa noblistki Doris Lessing.
Spotkanie – tradycyjnie już – rozpoczęło się od prezentacji wygłoszonej przez bibliotekarkę Katarzynę Genderę. Prelegentka opowiedziała o życiu i twórczości Doris Lessing. Autorka urodziła się i do 6 r.ż. mieszkała w Iranie, po czym przeprowadziła się z rodziną do Rodezji Południowej, dawnej brytyjskiej kolonii (obecnie Zimbabwe). Była dwukrotnie zamężna. Opowiadała się przeciwko polityce apartheidu, co skutkowało otrzymaniem wieloletniego zakazu wjazdu do Rodezji i RPA. Z powodu aktywizmu politycznego i fascynacji komunizmem (w 1956 r. opuściła jednak Komunistyczną Partię Wielkiej Brytanii) była inwigilowana przez brytyjskie służby wywiadowcze. W 2007 r. przyznano jej Literacką Nagrodę Nobla za twórczość będącą wyrazem kobiecych doświadczeń.
W niektórych utworach (m.in. w powieściowym debiucie „Trawa śpiewa” czy w „Mrowisku”) podejmowała zagadnienia związane m.in. z kolonializmem. Do jej ważnych dzieł należy pięcioksiąg Dzieci przemocy (na język polski przetłumaczono trzy pierwsze części – „Martha Quest”, „Odpowiednie małżeństwo” oraz „Fala po burzy”) oraz wydany w 1962 r. „Złoty notes”. Ten ostatni, wraz z takimi tytułami jak „Przed zstąpieniem do piekieł” czy „Lato przed zmierzchem”, należy do „psychologicznego” etapu jej twórczości. Lessing tworzyła też w nurcie science-fiction, a także inspirowała się sufizmem.
Prelegentka poruszyła w prezentacji zagadnienie postkolonializmu w badaniach literackich (i nie tylko). Jako dyscyplina akademicka postkolonializm ukształtował się w latach 80. i 90. XX w., natomiast jego genezy należy szukać w latach, gdy dawne kolonie zaczęły wybijać się na niepodległość. Do założycielskich tekstów postkolonializmu należą m.in. książki Frantza Fanona („Czarna skóra, białe maski” oraz „Wyklęty lud ziemi”). Jednym z ważnych badaczy w omawianej dyscyplinie jest Homi J. Bhabha, autor pojęcia mimikra, odnoszącego się do naśladowania przez ludność kolonizowaną zwyczajów kolonizatorów. Człowiek kolonizowany staje się w wyniku tego naśladowania kimś podobnym, ale jednak „nie do końca”.
Badania postkolonialne mają za cel m.in. krytyczny namysł nad sposobem przedstawiania w literaturze (i nie tylko) dawnych kolonii i społeczeństw kolonizowanych. Okazuje się, że w dziełach sztuki można natrafić na liczne stereotypy dotyczące ludności innej niż biała, a literatura może stać się jednym z narzędzi utrzymywania kontroli nad koloniami oraz areną do gloryfikowania zapędów imperialistycznych.
Ciekawych wniosków może dostarczyć postkolonialna lektura „Jądra ciemności” Josepha Conrada, dzieła uznawanego za krytykę chciwości i wyzysku ukrytego pod płaszczykiem rzekomej misji cywilizacyjnej prowadzonej przez Europę w Afryce (tu: Kongo). Nigeryjski pisarz Chinua Achebe (autor głośnej powieści „Wszystko rozpada się”) określił Conrada mianem rasisty – nie dlatego, że Conrad głosił konieczność dominacji ludności białej nad czarną, ale dlatego, że przedstawiał tubylczą ludność Afryki jako pierwotną, pozbawioną historii, kultury i cywilizacji.
Prelegentka odwołała się też do innego badacza ważnego dla rozwoju postkolonializmu, Edwarda W. Saida, autora „Orientalizmu” (1978). Said wychodzi z założenia, że dominujący dyskurs dominuje nasz sposób postrzegania. Orientalizm, czyli dyskurs o Oriencie, ma niewiele wspólnego z rzeczywistością; opiera się na stereotypach oraz fałszywych i powierzchownych przesłankach. Wschód bywa przedstawiany jako gorszy „Inny” lub jako niezrozumiały „Inny”, taki, którego trzeba oswoić.
Ostatnim punktem prezentacji był przegląd literatury z wątkami kolonialnymi. Można tu wymienić choćby „W pustyni i w puszczy”, „Pożegnanie z Afryką” (Karen Blixen), „W sercu kraju” (J. M. Coetzee), „Szerokie Morze Sargassowe” (Jean Rhys), „Panowie herbaty” (Hella Haasse), tryptyk powieściowy Alejo Carpentiera („Królestwo z tego świata”, „Podróż do źródeł czasu” i „Eksplozja w katedrze’) i wiele innych.
***
Drugą część spotkania przeznaczyłyśmy na rozmowę wokół powieści. A o czym ona jest? Akcja rozgrywa się w południowej Afryce. Mary wychodzi za mąż za farmera Dicka Turnera. Małżonkowie żyją w biedzie, nie utrzymują też bliskich relacji towarzyskich z innymi (białymi). Kondycja psychiczna Mary pogarsza się, na co ma też wpływ niemożliwy do zniesienia upał. Gdy Dick choruje na malarię, Mary sama musi pilnować czarnych robotników. Pewnego dnia pod wpływem irytacji uderza jednego z nich batem w twarz. Po pewnym czasie ten sam mężczyzna, Moses, zostaje służącym w domu Turnerów. Do czego to doprowadzi?
Zastanawiałyśmy się, jaka była Mary przed poślubieniem Dicka i co skłoniło ją do małżeństwa. Okazuje się, że decyzja Mary nie była dość dobrze umotywowana. Podobnie było zresztą w przypadku Dicka. Analizowałyśmy relację pomiędzy małżonkami i to, co miało na nią wpływ. Zastanawiałyśmy się też, czy Dick, który podejmował wiele nietrafionych inwestycji na farmie, był idealistą, czy też nieudacznikiem.
Wiele namysłu poświęciłyśmy zagadnieniom rasowym. Jak biali traktowali ludność tubylczą, a jak sami byli postrzegani przez czarnych? Biali nierzadko stosowali wobec czarnych przemoc, nie traktowali ich jak ludzi. Poglądy o równości między ludźmi traktowali jako szkodliwe mrzonki. Tym, co spajało ich społeczność, było dążenie do tego, by biały człowiek nie zasilił szeregów biedoty, bo to by oznaczało, że różnica pomiędzy białymi a czarnymi zaczęłaby się zacierać. To właśnie, ta chęć dominacji, a nie współczucie, motywowało Charliego Slattera, sąsiada Turnerów, do pomocy Dickowi i Mary.
Interesująca – i bardzo niejednoznaczna – była relacja pomiędzy Mary a Mosesem, czarnym służącym. Kto ma tu tak naprawdę władzę i z czego ta władza wynika? Co w tej relacji może być niepokojące dla kogoś patrzącego z zewnątrz? Jak ta relacja wpływa na Mary? Jakie motywy kierują nią, a jakie Mosesem? Jakie znaczenie mają w tym kontekście wypowiedziane dawno temu przez koleżanki Mary słowa, że ona „nie jest taka”?
Ważną rolę w powieści zdaje się odgrywać afrykańska natura i zmieniające się pory roku (oczywiście inne niż u nas). Jakie znaczenie dla bohaterów ma afrykański veld? Jaki wpływ na Mary mają śpiewające cykady? I wreszcie – co oznacza tytuł powieści? Czemu trawa śpiewa? Nie udało nam się jednoznacznie odpowiedzieć na to ostatnie pytanie. Być może tytuł odnosi się do afrykańskich wierzeń.
Powieść Lessing to książka, w której nacisk położono na psychologię postaci. To właśnie analiza bohaterów i stosunków między nimi ma pomóc w wyjaśnieniu tragicznych wydarzeń, o których dowiadujemy się już na początku powieści, a które w dalszych partiach tekstu poddane są rekonstrukcji. Dlaczego stało się to, co się stało? Zachęcamy do lektury!
Pięknie dziękujemy Uczestniczkom za miłe spotkanie i owocną dyskusję. Do następnego!
***
KOLEJNE SPOTKANIE odbędzie się w sobotę 10 października o godz. 14.00. Porozmawiamy o „Wozie ognistym” (1961) autorstwa australijskiego noblisty Patricka White’a. Zapraszamy!
