06/10/2026
Prof. A. K. Wróblewski: gdy ustanowiono Nagrody Nobla, na świecie było tysiąc fizyków, dziś może być ich parę milionów
Nagroda Nobla jest ogromnym wyróżnieniem, ale bywa bardzo niesprawiedliwa. Zwłaszcza dziś, kiedy na świecie jest tak wielu fizyków - mówi PAP historyk fizyki prof. Andrzej K. Wróblewski. Jego zdaniem spośród polskich fizyków na Nagrodę zasługiwali na pewno odkrywcy hiperjąder Marian Danysz i Jerzy Pniewski.
PAP: Komitet Noblowski ujawnia nazwiska osób nominowanych do Nagrody po 50 latach od nominacji. Z listy nominowanych do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w latach 1901-1976 wynika, że pojawiło się tam kilku Polaków. Kto z nich najbardziej zasłużył na to wyróżnienie?
Prof. Andrzej K. Wróblewski, fizyk, historyk nauki, członek PAN: Do tej pory mieliśmy jedną osobę z Polski - Marię Skłodowską-Curie - która otrzymała dwa Noble: z fizyki i z chemii. Z tym tylko, że w międzynarodowych bazach danych figuruje jako obywatelka Francji, bo wtedy nie było polskiego paszportu. Jeżeli spojrzy się do jakiejkolwiek zagranicznej bazy, napisane będzie przy niej „Francja", a mniejszymi literami „polskiego pochodzenia".
Poza nią do Nobla z fizyki zgłoszono kilka osób.
Przed I wojną światową Karol Olszewski, w międzywojniu Kazimierz Fajans - nominowany także z chemii. Natomiast po II wojnie światowej byli to: Marian Danysz, Jerzy Pniewski, Wojciech Rubinowicz i Leopold Infeld.
Danysz i Pniewski byli wielokrotnie zgłaszani do Nagrody Nobla. Sam Danysz miał z tego, co na razie wiadomo, 22 nominacje, a Pniewski 20.
PAP: A co z pozostałymi polskimi fizykami zgłoszonymi do Nobla? 5 razy do fizycznego Nobla (i raz do chemicznego) nominowany był Karol Olszewski.
A.K.W.: Tak. Olszewski wspólnie z Zygmuntem Wróblewskim zajmowali się w UJ skraplaniem gazów. Jako pierwsi dokonali skroplenia powietrza, tlenu, azotu i tlenku węgla. Później jeszcze Olszewski dokonał w Krakowie m.in. skroplenia argonu. Była to wielka sensacja, bo argon jest gazem szlachetnym i wydawało się, że nie da się go skroplić. Była to kwestia opanowania stanów skupienia materii i uzyskiwania niskich temperatur. Dziś ciekłe gazy są absolutnie niezbędne w przemyśle, technologii czy do chłodzenia nadprzewodników.
PAP: Co warto wiedzieć o Kazimierzu Fajansie?
A.K.W.: Kazimierz Fajans urodził się w Warszawie. Pracował w Niemczech, gdzie dokonał paru ciekawych odkryć w ówczesnej nauce o promieniotwórczości, która była wtedy jeszcze mało rozwinięta.
PAP: To dzięki jego badaniom dało się ustalić położenie w układzie okresowym wszystkich znanych pierwiastków promieniotwórczych i poznać izotopy pierwiastków. Odkrył również z doktorantem pierwiastek dziś znany jako protaktyn.
A.K.W.: W 1923 roku po raz pierwszy był nominowany do Nagrody Nobla z fizyki. A później nominowany był także kilka razy do Nagrody Nobla z chemii. Pod koniec lat 30. zaprosił go do pracy Uniwersytet we Lwowie. Fajans przyjął tę ofertę, ale był żydowskiego pochodzenia i rozpoczęła się tam przeciwko niemu bardzo ostra kampania antysemicka. Zrezygnował z oferty pracy w Polsce i do końca życia pracował w Stanach Zjednoczonych. Był jednak członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i związki z Polską utrzymywał przez całe życie.
PAP: A kolejni nominowani - Leopold Infeld i Wojciech Rubinowicz?
A.K.W.: Oni też byli nominowani, ale raczej bez szans na powodzenie. Nagrody Nobla przyznaje się zazwyczaj za konkretne odkrycia. Rubinowicz udoskonalił m.in. teorię dyfrakcji światła, a Infeld miał cenny wkład w teorię względności. Żaden z nich nie dokonał jednak przełomowego, pojedynczego odkrycia tej miary. Jeśli zaś chodzi o Infelda, Komitet Noblowski przez lata traktował teorię względności bardzo sceptycznie - sam Albert Einstein, chociaż dostał Nobla, to nie za teorię względności.
PAP: Czy na oficjalnej liście nominowanych polskich fizyków kogoś Panu Profesorowi brakuje?
A.K.W.: Nieoficjalnie wiem, że do Nagrody Nobla zgłoszono profesora Andrzeja Trautmana (zm. w lutym 2026 r.) z Uniwersytetu Warszawskiego. Trautman dokonał rzeczy ważnej: jako pierwszy udowodnił matematycznie, że mogą istnieć fale grawitacyjne, w co nawet sam Einstein powątpiewał. Kiedy w 2015 roku zaobserwowano je eksperymentalnie, Amerykanie, którzy dostali za to Nobla, powoływali się na przełomową pracę Trautmana.
Link w komentarzu ⬇
Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego
𝘗𝘳𝘰𝘫𝘦𝘬𝘵 𝘕𝘢𝘶𝘬𝘢 𝘸 𝘗𝘰𝘭𝘴𝘤𝘦 𝘧𝘪𝘯𝘢𝘯𝘴𝘰𝘸𝘢𝘯𝘺 𝘫𝘦𝘴𝘵 𝘻𝘦 ś𝘳𝘰𝘥𝘬ó𝘸 𝘣𝘶𝘥ż𝘦𝘵𝘶 𝘱𝘢ń𝘴𝘵𝘸𝘢, 𝘱𝘳𝘻𝘺𝘻𝘯𝘢𝘯𝘺𝘤𝘩 𝘱𝘳𝘻𝘦𝘻 𝘔𝘪𝘯𝘪𝘴𝘵𝘳𝘢 𝘕𝘢𝘶𝘬𝘪 𝘪 𝘚𝘻𝘬𝘰𝘭𝘯𝘪𝘤𝘵𝘸𝘢 𝘞𝘺ż𝘴𝘻𝘦𝘨𝘰 𝘸 𝘳𝘢𝘮𝘢𝘤𝘩 𝘗𝘳𝘰𝘨𝘳𝘢𝘮𝘶 𝘚𝘱𝘰ł𝘦𝘤𝘻𝘯𝘢 𝘖𝘥𝘱𝘰𝘸𝘪𝘦𝘥𝘻𝘪𝘢𝘭𝘯𝘰ść 𝘕𝘢𝘶𝘬𝘪 𝘐𝘐𝘐. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
