Nie/Zapomniane pałace

21/07/2026

Służejów - gmina Ziębice; ta mała wieś po raz pierwszy pojawia się na kartach historii w drugiej połowie XIII wieku, by już w 1318 roku otrzymać lokację na prawie niemieckim.

Około 1600 roku we wsi wzniesiono renesansowy dwór obronny. Sercem tej urokliwej budowli było piętrowe, dwutraktowe skrzydło mieszkalne z charakterystyczną wieżą, dumnie wysuniętą przed lico elewacji. Choć mury dworu skrywają wieki historii, początki rezydencji i nazwiska jej pierwszych fundatorów owiane są tajemnicą. Czas nie oszczędzał obiektu – w trakcie niszczycielskiej wojny trzydziestoletniej wieś wraz z dworem uległa dewastacji. Nowy rozdział w dziejach rezydencji nadszedł w pierwszej połowie XIX wieku. W latach 1801 i 1831, gdy majątek znajdował się w rękach rodu von Schlabrendorfów, dwór przeszedł gruntowne przebudowy i został otoczony malowniczym parkiem krajobrazowym. Na początku XX wieku dobra w Służejowie ponownie zyskały nowego właściciela, którym w 1905 roku został hrabia Stanisław von Harbuval-Chamare aus Stolz i to właśnie on najprawdopodobniej zlecił budowę nowego skrzydła dworu.

W mrocznych latach II wojny światowej (1939–1945) w murach dworu funkcjonował żeński obóz wychowawczy Służby Pracy Rzeszy nr 14/51 (niem. Reichsarbeitsdienst für die weibliche Jugend – RAD/wJ). Organizacja ta, powołana do życia w 1933 roku, dzieliła się na pion męski oraz żeński, a jej celem było kształtowanie postaw młodzieży poprzez obowiązkową pracę. Początkowy wolontariat zastąpiono w czerwcu 1935 roku przymusem półrocznej służby na rzecz państwa, który od września 1939 roku objął także młode kobiety. Dziewczęta z obozu w Służejowie początkowo kierowano do prac w rolnictwie i gospodarstwach domowych, z czasem jednak zasilano nimi służbę medyczną oraz stanowiska pomocnicze w wojsku – służyły jako telefonistki i sekretarki.

Po zakończeniu wojny zabytkowy obiekt zmienił swoje przeznaczenie. Przekształcono go na cele mieszkaniowe, otwartym tu sklep Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, a w części pomieszczeń gwarno tętniło życie szkoły podstawowej. Z biegiem lat obiekt jednak opustoszał – ostatni mieszkańcy opuścili jego mury w 2020 roku. Wystawiony na sprzedaż dwór przez pięć lat bezskutecznie czekał na nowego inwestora.

Obecnie właścicielem zabytku pozostaje gmina Ziębice. Szansa na uratowanie obiektu pojawiła się w maju 2026 roku, kiedy to opieki nad nim podjęła się nowo zarejestrowana Fundacja Dwór Służejów – Centrum Edukacji, Kultury i Dziedzictwa, wydzierżawiając obiekt na okres 10 lat z możliwością przedłużenia umowy.

Niestety, los bywa przewrotny. zaledwie dwa miesiące później, 15 lipca około godziny 18:00, doszło do katastrofy – zawaliła się część konstrukcji dachowej zabytku. Na szczęście w tym tragiczny zdarzeniu nikt nie ucierpiał.

Zdjęcia robiłem jesienią 2024, kiedy dwór był jeszcze w całości.

Jeżeli ktoś chce wspomóc odbudowę dachu, wystarczy wejść w poniższy link.

Fundacja Dwór Służejów

wśród fanów

20/07/2026

Fundacja powstała w tym roku i od razu takie nieszczęście. Zawalił się dach na starym dworze. Kto może, niech pomoże.

Jeszcze kilka dni temu Dwór w Służejowie tętnił życiem. Podczas Pikniku Średniowiecznego odwiedziły nas setki osób. Wielu z Was po raz pierwszy zobaczyło to miejsce i uwierzyło, że ma ono przyszłość. Niestety, krótko po wydarzeniu doszło do zawalenia części konstrukcji dachu. Z uw...

16/06/2026

Czerńczyce - powiat ząbkowicki; choć budynek architektonicznie przypomina parterową, dziewięcioosiową willę z mansardowym dachem i mieszkalnym poddaszem, klasyfikowany jest jako eklektyczny pałac. Powstał na początku XX wieku, jednak ze względu na brak zapisów o majątkach rycerskich w starych księgach adresowych, nazwisko jego budowniczego nie jest znane. Po II wojnie światowej posiadłość została znacjonalizowana i przekształcona w dom wielorodzinny.

31/03/2026

Jugów (gm. Nowa Ruda); obecny pałac wzniesiono w połowie XIX wieku w miejscu renesansowego dworu rodów Stillfriedów i Haugwitzów z 1605 roku. Pierwotną siedzibę zbudował Henryk von Stillfried Starszy z myślą o swoim synu, Hansie. Choć budowla została później przekształcona, w jej wnętrzach przetrwały cenne elementy dawnego wystroju: późnorenesansowa sala na parterze oraz sień.
Swoje eklektyczne oblicze pałac zyskał po 1865 roku, kiedy to przebudowę zlecił Eberhard von Pfeil und Klein-Ellguth. Do dziś zachwyca tam klatka schodowa w dębowych boazeriach z witrażem przedstawiającym anioła trzymającego krzyż maltański (symbol protestanckiego zakonu joannitów) oraz szarfę z wymowną sentencją: Gott ist mein Schutz (Bóg jest moją ochroną). Na piętrze zachował się kominek z motywami biblijnymi oraz gabinet nadleśniczego z historyczną stolarką i oryginalnym wyposażeniem.
Ostatnim dziedzicem Jugowa z rodu von Pfeil był Albrecht - pułkownik Wehrmachtu, który w 1944 roku objął dowództwo nad Twierdzą Opole. Otrzymał on od feldmarszałka Ferdinanda Schörnera bezwzględny rozkaz obrony miasta do ostatniego żołnierza. Gdy w styczniu 1945 roku stało się jasne, że bez wsparcia ciężkiej broni i posiłków utrzymanie pozycji jest niemożliwe, pułkownik von Pfeil - nie chcąc łamać żołnierskiej przysięgi ani posyłać ludzi na pewną śmierć - popełnił samobójstwo w nocy z 21 na 22 stycznia. Spoczął w Opolu.
Wojenne fatum dotknęło także pozostałych członków rodziny w Jugowie (ówczesnym Hausdorfie). Według przekazów dawnych mieszkańców, przed wkroczeniem Armii Czerwonej część krewnych pułkownika, w obawie przed brutalną zemstą Sowietów, również odebrała sobie życie. Ich ciała, ukryte w workach, miała potajemnie pochować na miejscowym cmentarzu służba. Te dramatyczne relacje trudno dziś jednoznacznie zweryfikować.
Po II wojnie światowej dobra von Pfeilów przejęło państwo polskie. Obiekt przekazano Ministerstwu Rolnictwa, a po niezbędnych adaptacjach stał się siedzibą Nadleśnictwa Jugów. Funkcję tę pełni do dziś, pozostając pod opieką leśników. Zabytkową rezydencję można podziwiać z zewnątrz, spacerując po otaczającym ją kameralnym przypałacowym parku.

19/02/2026

Nie samymi pałacami człowiek żyje, czasem trzeba pojechać na tamę :)
W pobliżu czeskiego miasteczka Dvůr Králové nad Labem znajduje się niesamowita kamienna zapora „Les Kralovstvi” (Las Królestwa). Jest to najpiękniejsza budowla tego typu obiektów, jaką widziałem. Prawdziwe dzieło czeskiej inżynierii i romantycznej architektury, które od 2010 roku jest narodowym zabytkiem kultury. Wystarczyło 40 kilometrów od granicy z Polską, aby przenieść się w krainę baśni.

06/02/2026

Sadowice - pow. wrocławski; barokowy pałac wzniesiono na początku XVIII wieku, wykorzystując fundamenty wcześniejszej siedziby z 1574 roku. Pod koniec XVIII wieku, na zlecenie Gottloba Albrechta von Saurmy, budowli nadano sznyt klasycystyczny. Kolejna ważna metamorfoza nastąpiła w 1903 roku, kiedy rodzina Johnstonów wzbogaciła ją o cechy neobarokowe. Pałac był wówczas zwartą, parterową bryłą z mansardowym dachem, zwieńczoną efektownym, oktogonalnym belwederem z tarasem widokowym. Front zdobił falisty ryzalit poprzedzony eleganckim portykiem. Swój ostateczny kształt rezydencja zyskała w 1914 roku, gdy do głównego korpusu dobudowano boczne skrzydła.
Ówczesny właściciel, porucznik Gustaw von Johnston, był gospodarzem wzorowym. Dbał nie tylko o rodową siedzibę, ale i o całą wieś - mieszkańcy Sadowic mieli do dyspozycji pocztę, telegraf, sklep, piekarnię i młyn. Johnstonowie należeli do elity finansowej Śląska; ich majątek obejmował dziesięć potężnych gospodarstw o łącznej powierzchni ponad 2500 hektarów (w tym tereny dzisiejszego Oporowa, Kątów Wrocławskich i Kobierzyc). Posiadali własną cukrownię, młyny oraz liczne wille we Wrocławiu. Poprzez małżeństwa skoligacili się z potężnym rodem von Kramstów, których ze względu na bajeczną fortunę nazywano „śląskimi Rockefellerami”.
Po 1945 roku rozgrabiony majątek przeszedł na własność państwa. Brak właściwej opieki ze strony Spółdzielni Osadniczo-Parcelacyjnej doprowadził do szybkiej degradacji - w 1959 roku stan zachowania obiektu oceniano na zaledwie 60%. Sytuację uratowało przejęcie zabytku przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Po gruntownym remoncie w połowie lat 60., w 1968 roku otwarto tu Zakład Poprawczy dla chłopców z niepełnosprawnością intelektualną. Pałac przez wiele lat pełnił funkcję edukacyjno-terapeutyczną; mieściła się tu szkoła, internat i biblioteka. W 2023 roku Ministerstwo Sprawiedliwości zlikwidowało placówkę, a nieruchmości zostały przekazane Centralnemu Ośrodkowi Szkolenia Służby Więziennej w Kulach.
Przed pałacem, od strony rzeki Bystrzycy, rośnie monumentalny platan o obwodzie przekraczającym 6 metrów.
Architektura obiektu przyciągała filmowców - kręcono tu zdjęcia do filmów „Kto wierzy w bociany?” (1970) oraz „Dom Sary” (1985).
Pałac można obejrzeć tylko z zewnątrz.

31/01/2026

Przystronie - pow. dzierżoniowski; niszczejący zabytek łączący w sobie cechy renesansowego dworu i klasycystycznej rezydencji, którą wzmiankowano już w 1783 roku. Prawdopodobnie obiekt powstał na bazie znacznie starszego, renesansowego dworu obronnego z XVI-XVII wieku. Pałac został przebudowany i być może powiększony na przełomie XVIII i XIX wieku. Na początku XX wieku rodzina Rohde prowadziła w nim prace remontowe. Budynek jest murowany z kamienia i cegły, potynkowany, na planie litery „T”, podpiwniczony, dwukondygnacyjny, z poddaszem nakrytym dachem czterospadowym z niewielkim świetlikami.
Przez wieki majątek należał do rodów: von Prittwitz, von Nickisch, von Schweinichen, a od 1894 roku do rodziny Rohde (ostatnią właścicielką była Gisela baronowa von Canitz und Dallwitz).
Według legendy pod budynkiem mają znajdować się podziemia, które łączyły pałac z dworem w sąsiedniej Ligocie Wielkiej.
Pod koniec drugiej wojny światowej majątek zajęła Armia Czerwona, która następnie przekazali posiadłość władzom polskim dopiero w 1946 roku. Majątek przejęło państwo polskie tworząć w nim Państwowe Gospodarstwo Rolne. Sam pałac zamieniono w wielorodzinny budynek mieszkalny, z którego ostatnie rodziny wyprowadziły się ok. 2010 roku.
Przez lata niezabezpieczony pałac padał ofiarą systematycznych kradzieży. Stał się również miejscem spotkań "szemranego towarzystwa", co w 2019 roku doprowadziło do pożaru budynku.
Obecnie pałac jest własnością prywatną i zabezpieczony (zamurowane okna). Jaka będzie jego przyszłość, tego nie wie nikt.

20/01/2026

Ligota Wielka - pow. dzierżoniowski; zaledwie kilka kilometrów od Dzierżoniowa umiera jeden z najstarszych zabytków regionu. W pierwszej połowie XVI wieku w Ligocie Wielkiej został ufundowany niewielki piętrowy dwór założony na planie prostokąta. Obecnie ta pierwotna rezydencja stanowi zachodni fragment skrzydła południowego. W 1566 roku zakończono prace przy znaczącej rozbudowie dworu. Odtąd siedziba pańska w Ligocie Wielkiej była budynkiem trzyskrzydłowym założonym na planie litery „C”. Dwór przekształcano jeszcze kilka razy w następnych stuleciach, jednak jego bryła nie uległa zmianie.
Budynek murowany z kamienia i cegły, podpiwniczony, dwu- i trzykondygnacyjny, pierwotnie posiadał renesansowe szczyty (rozebrane prawdopodobnie już w XIX wieku), przed druga wojną światową nakryty był dachami dwuspadowymi z naczółkami. Większość okien umieszczona w łękowych płycinach, część otworów okiennych zachowała fragmenty kamiennych obramień. Układ wnętrz jedno- i dwutraktowy. Pomieszczenia skrzydła północnego nakryte sklepieniami kolebkowymi i kolebkowo-krzyżowymi. Całość była otoczona fosą, którą resztki widoczne są do dziś.
O zasobności miejscowości, w której się znajdował niech świadczy fakt, że w 1572 r. we wsi znajdował się pałac, dwa folwarki, szkoła, ewangelicka kaplica, młyn wodny i wiatrak. Osada liczyła wtedy ok. 410 mieszkańców, wszyscy byli wyznania ewangelickiego.
W końcowej fazie drugiej wojny światowej dwór w Ligocie Wielkiej został zniszczony (uszkodzony) przez Armię Czerwoną. Żołnierze radzieccy pozostawali w majątku do 1946 roku, kiedy to został on przekazany władzom polskim. W czasach Polski Ludowej nie podjęto prób odbudowy rezydencji. W kolejnych dekadach zabytek był bezszczelnie rozkradany. Dawna rezydencja rodu von Seidlitz-Ludwigsdorf, a wcześniej potężnych panów na Bielawie, stała się dziś niebezpieczną ruiną. Choć wpisana do rejestru zabytków, dla wielu jest już tylko stertą kamieni zarastającą samosiejkami.
Zabytek od wschodu i północy otaczają pozostałości parku, zamienionego w dziki, zaniedbany zagajnik, zarośnięty chwastami oraz samosiejkami. Wokół dziedzińca gospodarczego zachowane zabudowania pofolwarczne. Część z nich jest użytkowana do tej pory.

18/01/2026

Rybnica - pow. wrocławski; wzniesiony w latach 60. XIX wieku przez Franza Josepha Hielschnera pałac to rezydencja o wyrazistym, neogotyckim charakterze. Posiada charakterystyczną kwadratową wieżę, która stanowi o jego unikalnej sylwetce. Rodzina Hielschnerów pozostawała właścicielami tutejszych dóbr aż do lat 20. XX wieku.
Po 1945 roku majątek w Rybnicy przeszedł na własność Skarbu Państwa. Na terenie folwarku utworzono PGR, a sam pałac zaadaptowano na wielorodzinny budynek mieszkalny. Modernizacja przeprowadzona w 1970 roku, choć odświeżyła obiekt, pozbawiła go części neogotyckiego detalu. Obecnie zabytek wciąż pełni funkcje mieszkalne, przez co można go podziwiać jedynie z zewnątrz.
Budynek usytuowany jest w centrum wsi, po południowej stronie głównej drogi.

04/01/2026

Stoszów - powiat dzierżoniowski; Miejscowość po raz pierwszy wspomniano w dokumentach w 1371 roku. Najwcześniejszym znanym właścicielem Stoszowa w XIV wieku był niejaki Stoss von Stossowitz.
Najprawdopodobniej w miejscu wcześniejszej wieży mieszkalnej stanął dwór będący siedzibą ówczesnego właściciela majątku, Hansa von Strachwitza. Była to renesansowa, jednoskrzydłowa budowla obronna, której rozbudowy podjął się syn Hansa – Elias. Swój wkład w powiększenie dworu miał także kolejny właściciel, Melchior von Gellhorn.
Do głównego wejścia, ozdobionego portalem z herbami, prowadzi kamienny most przerzucony nad fosą. Istnieją rozbieżności co do pochodzenia kartuszy herbowych: część badaczy przypisuje je rodowi von Strachwitz, inni zaś twierdzą, że należą do rodzin von Gellhorn i von Schoff. Kolejne przebudowy obiektu miały miejsce w XVIII i XIX wieku.
Nad wejściem głównym, na kamiennej belce, wyryto łacińską inskrypcję: SIT PAX INTRA MUROS TUOS ET PROSPERITAS IN PALATIS TUIS. Jest to fragment Psalmu 122, który w tłumaczeniu brzmi: „Niech pokój będzie w murach twoich, a pomyślność w twych pałacach”.
Po II wojnie światowej śląskie posiadłości rodu von Seidlitz-Sandreczky przejęło państwo polskie. Folwark wraz z dworem w Stoszowie przekazano w zarząd Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu (PGR). W dawnej rezydencji urządzono magazyn oraz mieszkania dla pracowników. Około 2010 roku ostatni lokatorzy opuścili zrujnowany budynek.
Obecnie nieużytkowany zabytek niszczeje. Szczególnym zagrożeniem jest nieszczelny dach, co prowadzi do zalewania i gnicia drewnianych stropów. Na wschód od dworu rozciągają się pozostałości niewielkiego, dziś zaniedbanego i dziko zarośniętego parku. Rezydencję wciąż otaczają resztki fosy oraz niewielki staw, a wokół dziedzińca folwarcznego, położonego na południe od dworu, wznoszą się dawne zabudowania gospodarcze.