КИ "Ворисони Сино"-и МДТ "Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А"

ГУНОГУНШАКЛИИ БИОЛОГИИ РАСТАНИҲО ВА НАҚШИ ОНҲО ДАР ЭКОСИСТЕМАҲОИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз кишварҳои дорои гуногуншаклии баланди табиӣ дар Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Мавқеи ҷуғрофӣ, релефи кӯҳсор, фарқияти баландии сатҳи баҳр аз 300 то зиёда аз 7000 метр, инчунин гуногунии иқлимӣ боис гардидааст, ки дар ҳудуди кишвар олами набототи ғанӣ ва бисёрранг ташаккул ёбад. Растаниҳо на танҳо ҷузъи муҳими экосистемаҳои табиӣ мебошанд, балки дар ҳаёти иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии мардум низ нақши калидӣ доранд.
Флораи Тоҷикистон ҳазорсолаҳо дар шароити гуногуни табиӣ инкишоф ёфта, шаклҳои мутобиқшудаи зиёди набототро ба вуҷуд овардааст. Аз рӯи маълумоти олимон, дар ҳудуди ҷумҳурӣ зиёда аз 4500 намуди растаниҳои олӣ мерӯянд, ки қисми муайяни онҳо эндемикӣ буда, танҳо дар ҳамин минтақа дучор мешаванд. Ин гуногуншаклӣ Тоҷикистонро ба яке аз марказҳои муҳими фитогеографии минтақа табдил медиҳад.
Олами набототи кишвар вобаста ба шароити иқлимӣ ва релефӣ хеле тағйирёбанда аст. Дар минтақаҳои пастобу водиҳо растаниҳои биёбонӣ ва нимбиёбонӣ, аз ҷумла навъҳои гуногуни шибар, юған, саксавул ва гиёҳҳои хушкидӯст паҳн шудаанд. Дар ин мавзеъҳо растаниҳо асосан ба норасоии об, ҳарорати баланд ва хокҳои камғизо мутобиқ гардидаанд. Баргҳои майда, решаҳои амиқ ва давраи кӯтоҳи нашъунамо аз хусусиятҳои хоси онҳо мебошад.
Бо баланд шудани сатҳи кӯҳҳо навъи растаниҳо низ тағйир меёбад. Дар минтақаҳои доманакӯҳ ва кӯҳҳои миёна ҷангалзорҳои табиӣ ба назар мерасанд. Гарчанде масоҳати ҷангалҳо дар Тоҷикистон калон нест, онҳо аз ҷиҳати экологӣ аҳамияти ниҳоят муҳим доранд. Ҷангалҳои арча (Juniperus) яке аз шаклҳои хоси набототи кӯҳистони кишвар буда, дар устувории хок, танзими иқлим ва нигоҳдории манбаъҳои об нақши муҳим мебозанд.
Дар баробари арча, дар баъзе минтақаҳо дарахтони бодом, писта, чормағз, себи худрӯй, зардолу ва дигар навъҳои мевадори табиӣ мерӯянд. Ин растаниҳо на танҳо арзиши экологӣ, балки аҳамияти калони хоҷагии халқ доранд. Бисёре аз навъҳои меваҳои кишоварзии имрӯза маҳз аз шаклҳои худрӯйи Тоҷикистон пайдо шудаанд, ки ин кишварро ба яке аз марказҳои пайдоиши растаниҳои мевадор табдил медиҳад.
Дар минтақаҳои баландкӯҳ, аз ҷумла дар Помир, растаниҳо ба шароити сахти иқлим — ҳарорати паст, шамолҳои сахт ва мавсими кӯтоҳи нашъунамо мутобиқ шудаанд. Гиёҳҳои болиштшакл, алафҳои кӯтоҳпоя ва буттаҳои пастқад дар ин минтақаҳо бартарӣ доранд. Онҳо бо вуҷуди шароити номусоид дар нигоҳдории экосистема ва таъмини чарогоҳҳо барои чорводорӣ аҳамияти калон доранд.
Қисми муҳими флораи Тоҷикистонро растаниҳои доруворӣ ташкил медиҳанд. Аз замонҳои қадим мардуми маҳаллӣ гиёҳҳои шифобахшро барои табобати бемориҳои гуногун истифода мебурданд. Растаниҳо чун зира, испанд, шибит, ревоч, бобуна, зирк ва даҳҳо навъи дигар ҳам дар тибби халқӣ ва ҳам дар фармакологияи муосир мавқеи махсус доранд. Захираҳои бойи гиёҳҳои доруворӣ Тоҷикистонро ба минтақаи дорои потенсиали баланди рушди соҳаи тибби табиӣ табдил медиҳанд.
Бо вуҷуди ин сарват, олами набототи кишвар бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ аст. Тағйирёбии иқлим, истифодаи нодурусти захираҳои табиӣ, буридани ҷангалҳо, аз ҳад зиёд чаронидани чорво ва фаъолияти хоҷагидории инсон ба камшавии бисёр намудҳои растаниҳо оварда расонидааст. Баъзе навъҳои нодир ва эндемикӣ имрӯз ба Китоби Сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон ворид карда шудаанд ва ниёз ба муҳофизати махсус доранд.
Муҳофизати растаниҳо на танҳо вазифаи экологӣ, балки масъалаи амнияти озуқаворӣ ва рушди устувори кишвар мебошад. Боғҳои миллӣ, мамнуъгоҳҳо ва қитъаҳои муҳофизатшавандаи табиӣ дар нигоҳдории гуногуншаклии биологӣ нақши муҳим мебозанд. Таҳқиқоти илмӣ ва баланд бардоштани маърифати экологии аҳолӣ низ барои ҳифзи олами наботот аҳамияти калон дорад.
Яке аз хусусиятҳои муҳими олами набототи Тоҷикистон дар он ифода меёбад, ки флораи кишвар дар тӯли таърихи геологӣ ва иқлимӣ дар минтақаи буриши чандин системаҳои табиӣ ташаккул ёфтааст. Ин омил боиси омехтагии унсурҳои флораи биёбонӣ, субтропикӣ, кӯҳии мӯътадил ва баландкӯҳ гардидааст. Дар натиҷа, дар як қаламрави нисбатан хурд шумораи зиёди навъҳои растаниҳо мутамарказ шудаанд, ки аз ҷиҳати пайдоиш, морфология ва мутобиқшавӣ фарқ мекунанд.
Растаниҳо дар ҳаёти табиии Тоҷикистон на танҳо ҳамчун унсури зебоӣ, балки ҳамчун асоси экосистемаҳо хизмат мекунанд. Онҳо дар ташаккули хок, нигоҳдории намӣ, танзими гардиши моддаҳо ва муҳофизат аз эрозия нақши калидӣ доранд. Дар минтақаҳои кӯҳсор, махсусан дар доманакӯҳҳо, наботот монеаи асосии фарсایش ва ярчҳо мебошад. Нобудшавии қабати растанӣ дар чунин минтақаҳо метавонад ба оқибатҳои ҷиддии экологӣ оварда расонад.
Дар бисёр минтақаҳои Тоҷикистон растаниҳо бо ҳаёти анъанавии аҳолӣ зич алоқаманданд. Алафзорҳо ва чарогоҳҳои табиӣ асоси рушди чорводорӣ мебошанд. Алафҳои гуногуни серғизо дар кӯҳистон ва баландкӯҳҳо ҳамчун манбаи асосии хӯроки чорво хизмат мекунанд. Дар баробари ин, истифодаи аз ҳад зиёди чарогоҳҳо дар баъзе минтақаҳо боиси камшавии гуногуншаклии наботот ва паст шудани ҳосилнокии табиӣ гардидааст.
Растаниҳои худрӯйи хӯрокӣ низ дар флораи Тоҷикистон ҷойгоҳи муҳим доранд. Баргҳо, меваҳо, тухмҳо ва решаҳои бисёр гиёҳҳо аз ҷониби аҳолӣ истифода мешаванд. Ревоч, пиёзи кӯҳӣ, зирк, настаран, зардолуи худрӯй ва дигар навъҳо на танҳо манбаи ғизо, балки ҷузъи фарҳанги миллии тоҷикон ба ҳисоб мераванд. Ин растаниҳо дар давраҳои гуногуни таърихӣ, махсусан дар шароити маҳдудияти захираҳои озуқаворӣ, нақши наҷотбахш доштаанд.
Флораи Тоҷикистон аз нигоҳи илмӣ низ аҳамияти калон дорад. Бисёр растаниҳо ҳамчун объекти тадқиқоти ботаникӣ, генетикӣ ва фармакологӣ хизмат мекунанд. Навъҳои эндемикӣ, ки танҳо дар минтақаҳои муайяни кишвар паҳн шудаанд, барои омӯзиши равандҳои эволютсионӣ аҳамияти хоса доранд. Онҳо нишон медиҳанд, ки чӣ гуна организмҳо метавонанд дар шароити маҳдуди муҳити зист мутобиқ шаванд ва шаклҳои нав ба вуҷуд оранд.
Дар замони муосир таъсири фаъолияти инсон ба олами набототи Тоҷикистон афзоиш ёфтааст. Васеъшавии минтақаҳои кишоварзӣ, сохтмони роҳҳо, коркарди маъданҳо ва шаҳрсозӣ боиси тағйири муҳити табиӣ гардидаанд. Дар баъзе ҳолатҳо, растаниҳои табиӣ ҷойи худро ба навъҳои сунъӣ ё ҳатто бегона медиҳанд, ки ин метавонад ба мувозинати экосистемаҳо таъсири манфӣ расонад.
Тағйирёбии иқлим яке аз омилҳои ҷиддиест, ки ба флораи кишвар таъсир мерасонад. Баланд шудани ҳарорати миёна, тағйири реҷаи боришот ва зиёдшавии хушксолӣ ба шароити нашъунамои растаниҳо таъсир мерасонанд. Баъзе навъҳо маҷбур мешаванд минтақаи паҳншавии худро тағйир диҳанд, дар ҳоле ки навъҳои дигар метавонанд тамоман аз байн раванд. Ин равандҳо зарурати таҳқиқоти мунтазам ва мониторинги илмиро ба миён меоранд.
Дар баробари мушкилот, дар Тоҷикистон имкониятҳои васеъ барои ҳифз ва барқарорсозии олами наботот вуҷуд доранд. Таъсиси минтақаҳои муҳофизатшаванда, боғҳои миллӣ ва мамнуъгоҳҳо барои нигоҳдории растаниҳои нодир ва экосистемаҳои табиӣ шароити мусоид фароҳам меорад. Инчунин, ҷалби ҷомеаи маҳаллӣ ба масъалаҳои ҳифзи табиат метавонад самаранокии чорабиниҳои экологиро зиёд намояд.
Нақши маориф ва илм дар ҳифзи олами наботот хеле муҳим аст. Омӯзиши растаниҳо дар муассисаҳои таълимӣ, нашри корҳои илмӣ ва баланд бардоштани сатҳи маърифати экологӣ метавонанд муносибати масъулонаро нисбат ба захираҳои табиӣ ташаккул диҳанд. Олами набототи Тоҷикистон на танҳо мероси табиӣ, балки сарвати стратегӣ барои рушди устувори кишвар ба шумор меравад.
Таърихи омӯзиши олами набототи Тоҷикистон бо рушди илми табиатшиносӣ дар Осиёи Марказӣ зич алоқаманд аст. Аз охири асри XIX ва ибтидои асри XX сар карда, олимони маҳаллӣ ва хориҷӣ ба таҳқиқи флораи ин минтақа таваҷҷуҳ зоҳир намуданд. Натиҷаҳои ин таҳқиқот заминаи муҳим барои муайян кардани таркиб, паҳншавӣ ва хусусиятҳои экологии растаниҳо гардиданд. Бо мурури замон, маълумоти ҷамъовардашуда на танҳо арзиши илмӣ, балки аҳамияти амалӣ низ пайдо карданд.
Растаниҳо дар ташаккули муҳити зисти инсон нақши муҳим мебозанд. Дар деҳоти Тоҷикистон, махсусан дар минтақаҳои кӯҳӣ, истифодаи захираҳои табиии растанӣ то ҳол ҷузъи ҷудонашавандаи зиндагии мардум мебошад. Чӯби дарахтон барои гармидиҳӣ ва сохтмон, гиёҳҳо барои ғизо ва табобат, инчунин алафҳо барои чорводорӣ истифода мешаванд. Ин вобастагӣ нишон медиҳад, ки ҳифзи оқилонаи олами наботот барои таъмини зиндагии устувор то чӣ андоза муҳим аст.
Флораи Тоҷикистон дорои потенсиали калони иқтисодӣ мебошад. Захираҳои гиёҳҳои доруворӣ, растаниҳои эфирӣ ва навъҳои хӯрокӣ метавонанд асоси рушди соҳаҳои гуногуни саноат, аз ҷумла фармасевтӣ, хӯрокворӣ ва косметикӣ гарданд. Аммо истифодаи нодуруст ва беназорати ин захираҳо метавонад ба коҳиши захираҳои табиӣ оварда расонад. Аз ин рӯ, масъалаи истифодаи устувори растаниҳо дар сиёсати рушди кишвар аҳамияти хоса дорад. Дар бисёр минтақаҳои ҷумҳурӣ растаниҳо инчунин нақши фарҳангӣ ва маънавӣ доранд. Баъзе дарахтон ва гиёҳҳо дар анъанаҳо, маросимҳо ва эътиқодҳои мардум ҷойгоҳи махсус доранд. Истифодаи рамзии растаниҳо дар адабиёт, фолклор ва санъат аз робитаи амиқи инсон бо табиат шаҳодат медиҳад. Ин ҷанба нишон медиҳад, ки олами наботот на танҳо объекти илмӣ, балки ҷузъи фарҳанги миллӣ мебошад.
Яке аз масъалаҳои муҳими муосир ҳифзи гуногуншаклии биологии растаниҳо мебошад. Камшавии навъҳои табиӣ метавонад ба вайроншавии занҷирҳои экологӣ ва паст шудани устувории экосистемаҳо оварда расонад. Барои пешгирии ин равандҳо, таҳияи барномаҳои миллӣ ва байналмилалӣ оид ба ҳифзи табиат зарур аст. Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои флораи ғанӣ метавонад дар ин самт саҳми назаррас гузорад.
Тадқиқоти муосири илмӣ нишон медиҳанд, ки бисёре аз растаниҳои Тоҷикистон дорои хосиятҳои нодири биохимиявӣ мебошанд. Ин хосиятҳо метавонанд дар офариниши доруҳои нав ва маҳсулоти инноватсионӣ истифода шаванд. Аз ин лиҳоз, ҳамкории байни олимон, муассисаҳои илмӣ ва бахши истеҳсолӣ аҳамияти калон дорад. Ин гуна ҳамкорӣ метавонад ба рушди иқтисоди донишбунёд мусоидат намояд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ, масъалаи ҳифзи мероси табиӣ аҳамияти боз ҳам бештар пайдо мекунад. Флораи Тоҷикистон, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо ташаккул ёфтааст, имрӯз ба фишорҳои нав рӯ ба рӯ мебошад. Танҳо бо роҳи ҳамоҳангсозии сиёсати давлатӣ, тадқиқоти илмӣ ва иштироки фаъолонаи ҷомеа метавон ин сарвати табииро барои наслҳои оянда нигоҳ дошт.
Дар маҷмӯъ, растаниҳои ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо қисми муҳими табиат, балки омили асосии рушди иҷтимоӣ ва иқтисодӣ ба шумор мераванд. Омӯзиш, ҳифз ва истифодаи оқилонаи онҳо вазифаи муҳими илми муосир ва ҷомеаи инсонӣ мебошад. Арзиши ин сарват танҳо дар шароити муносибати масъулона ва дарозмуддат пурра ошкор хоҳад шуд.

Рустамова Маърифат Саидовна, омӯзгори кафедраи “Фарматсия”-и МДТ “Коллеҷи тибии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”

КӮДАКОН ОЯНДАИ ҶОМЕА МЕБОШАНД. ТАЪМИНИ ҲУҚУҚҲОИ ОНҲО, ҲИФЗИ САЛОМАТӢ, РУШДИ СОЛИМИЮ ҶИСМОНӢ ВА РАВОНӢ ВАЗИФАИ АВВАЛИНДАРАҶАИ ҲАР ДАВЛАТУ ҶОМЕА БА ҲИСОБ МЕРАВАД. ТАНҲО САЪЮ ТАЛОШИ ДАСТАҶАМЪОНАВУ МУШТАРАКИ ДАВЛАТ ВА ҶОМЕА МЕТАВОНАД БА ЗИНДАГИИ ФАРЗАНДОНИ КИШВАР ХУШБАХТӢ ВА ОСОИШ БАХШАД.

ЭМОМАЛӢ РАҲМОН

ЭҲЁИ АДОЛАТИ ТАЪРИХӢ ВА АРҶГУЗОРӢ БА ФАРЗАНДОНИ ФАРЗОНАИ МИЛЛАТ

Таърихи ҳар миллат аз корнома ва фидокориҳои фарзандони барӯманди он сарчашма мегирад. Миллатҳое, ки ба гузашта ва шахсиятҳои таърихии худ арҷ мегузоранд, дар роҳи ташаккули худшиносӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ ва рушди давлатдорӣ ба дастовардҳои бузург ноил мегарданд. Барои миллати тоҷик низ пос доштани хотираи фарзандони фарзонае, ки дар марҳилаҳои сарнавиштсози таърихӣ барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва бунёди давлатдории тоҷикон ҷоннисорӣ намудаанд, аҳаммияти бузурги маънавӣ ва сиёсӣ дорад.
Дар таърихи навини тоҷикон номҳои Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нисор Муҳаммад бо ҳарфҳои заррин сабт гардидаанд. Ин шахсиятҳои барҷаста дар даврае ба майдони сиёсат ва ҷомеа ворид шуданд, ки масъалаи ҳастӣ ё нестии миллати тоҷик дар арсаи сиёсӣ мавриди баҳсу баррасӣ қарор дошт. Маҳз бо ҷасорат, иродаи қавӣ ва ҳисси баланди ватандӯстии онҳо пояҳои давлатдории тоҷикон устувор гардида, роҳи ташаккули давлати миллӣ ҳамвор шуд.
Аввали асри ХХ барои халқҳои Осиёи Марказӣ давраи пуртазод ва сарнавиштсоз ба ҳисоб мерафт. Дар ҷараёни тақсимоти миллӣ-ҳудудии солҳои 1924–1929 масъалаи муайян намудани сарҳадҳо ва мақоми сиёсии халқҳои минтақа ҳал мегардид. Дар чунин шароити душвор намояндагони миллатҳои гуногун барои ҳифзи манфиатҳои худ мубориза мебурданд. Агар дар он замон фарзандони далеру бедордили миллат дар саҳнаи сиёсат ҳузур намедоштанд, эҳтимол тақдири миллати тоҷик ба таври дигар рақам мехӯрд.
Нусратулло Махсум яке аз чеҳраҳои намоёни сиёсии он давра буд. Ӯ ҳамчун роҳбари ҷавон ва ватандӯст барои ҳифзи манфиатҳои тоҷикон муборизаи беамон бурд. Мавқеи устувори ӯ дар масъалаҳои миллӣ, талошҳои пайвастааш барои таҳкими мавқеи Тоҷикистон ва ҳимояи ҳуқуқи тоҷикон дар саҳифаҳои таърих боқӣ мондааст. Ӯ аз ҷумлаи аввалин сиёсатмадороне буд, ки масъалаи ҳифзи манфиатҳои миллатро аз ҳама болотар медонист.
Шириншоҳ Шоҳтемур бошад, ҳамчун сиёсатмадори хирадманд ва муборизи роҳи давлатдории миллӣ дар ташаккули Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши калидӣ бозид. Ӯ барои баланд бардоштани мақоми сиёсии Тоҷикистон, таҳкими пояҳои давлатдорӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ саҳми бузург гузошт. Маҳз бо талошҳои пайгиронаи ӯ Тоҷикистон тавонист мақоми баландтари сиёсиро соҳиб гардад ва ҳамчун воҳиди мустақили маъмурӣ дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ ҷойгоҳи худро пайдо намояд.
Дар баробари ин, Нисор Муҳаммад ҳамчун яке аз чеҳраҳои маъруфи фарҳангиву маорифӣ барои рушди маърифат, фарҳанг ва саводнокии ҷомеа хизматҳои арзанда анҷом дод. Ӯ аз ҷумлаи равшанфикроне буд, ки аҳаммияти илму донишро барои рушди миллат амиқ дарк мекард. Талошҳои ӯ дар самти таъсиси муассисаҳои таълимӣ, тарбияи мутахассисон ва густариши фарҳанги миллӣ дар рушди ҷомеаи тоҷик нақши муҳим бозиданд.
Аммо тақдири ин фарзандони фарзонаи миллат ба таври фоҷиабор анҷом ёфт. Солҳои 1937–1938, ки яке аз саҳифаҳои сиёҳи таърих ба ҳисоб меравад, онҳо қурбони таъқиботҳои сиёсӣ гардиданд. Ба онҳо туҳматҳои беасос нисбат дода шуда, ҳамчун «душманони халқ» маҳкум гардиданд. Бо вуҷуди ин, ҳақиқатро наметавон барои ҳамеша зери пардаи дурӯғ нигоҳ дошт. Замон нишон дод, ки онҳо на душманони халқ, балки фарзандони содиқ ва ҷоннисори миллат буданд.
Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ раванди эҳёи ҳақиқати таърихӣ оғоз гардид. Давлати Тоҷикистон ба омӯзиши саҳифаҳои пӯшидаи таърих рӯ оварда, барои барқарор намудани адолати таърихӣ тадбирҳои муҳим амалӣ намуд. Бо ташаббуси Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон номи шахсиятҳои барҷастаи таърихӣ дубора эҳё гардида, хизматҳои онҳо мавриди қадршиносӣ қарор гирифтанд.
Қадрдонии Нусратулло Махсум ва Шириншоҳ Шоҳтемур бо унвони олии «Қаҳрамони Тоҷикистон» яке аз муҳимтарин иқдомҳои давлатӣ дар роҳи барқарор намудани адолати таърихӣ ба ҳисоб меравад. Ин тасмим нишон дод, ки давлат хизматҳои фарзандони содиқи миллатро ҳаргиз фаромӯш намекунад ва барои пос доштани хотираи онҳо тамоми тадбирҳоро меандешад.
Дар ин радиф, иқдоми таърихии ба Ватан овардани муште аз хоки оромгоҳи Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нисор Муҳаммад аҳаммияти бузурги сиёсӣ, маънавӣ ва рамзӣ дорад. Ин рӯйдод на танҳо эҳтиром ба гузашта, балки намунаи арҷгузорӣ ба арзишҳои миллӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ мебошад. Маросими ба хок супоридани онҳо дар оромгоҳи Лучоби шаҳри Душанбе ҳамчун нишонаи эҳтироми давлат ва миллат ба фарзандони фарзонаи худ дар таърихи навини Тоҷикистон ҷойгоҳи хос пайдо намуд.
Имрӯз ҷавонони Тоҷикистон бояд зиндагӣ ва фаъолияти ин шахсиятҳоро амиқ омӯзанд. Зеро маҳз тавассути шинохти корномаи чунин фарзандони барӯманд ҳисси ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ ва масъулиятшиносӣ дар қалби насли наврас ташаккул меёбад. Корномаи онҳо исбот мекунад, ки муҳаббат ба Ватан, садоқат ба миллат ва хизмат ба мардум арзишҳое мебошанд, ки ҳаргиз кӯҳна намешаванд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва таҳаввулоти босуръати ҷаҳони муосир ҳифзи хотираи таърихӣ аҳаммияти бештар касб мекунад. Миллате, ки гузаштаи худро фаромӯш мекунад, ояндаи худро низ аз даст медиҳад. Аз ин рӯ, омӯзиш ва тарғиби зиндагиномаи Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нисор Муҳаммад на танҳо эҳтиром ба гузашта, балки рисолати ватандӯстона барои ҳифзи арзишҳои миллӣ мебошад.
Эҳёи номи неки ин фарзандони фарзонаи миллат имрӯз ба яке аз рамзҳои муҳими истиқлолияти давлатӣ ва худшиносии миллӣ табдил ёфтааст. Хотираи онҳо дар қалби мардум ҷовидона боқӣ мемонад ва корномаи онҳо барои наслҳои имрӯзаву фардо ҳамчун мактаби бузурги садоқат ба Ватан, хизмат ба миллат ва ҳифзи манфиатҳои давлатӣ хизмат хоҳад кард.
Номи онҳо ҷовидон аст, зеро онҳо барои миллат зиндагӣ карданд, барои миллат мубориза бурданд ва барои миллат қурбон шуданд.

Гулчеҳра Абдураҳмонова
Омӯзгори кафедраи «Таърих ва ҳуқуқ»-и МДТ «Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода.Р.А»

НАҚШИ ШИРИНШОҲ ШОҲТЕМУР, НУСРАТУЛЛО МАХСУМ ВА НИСОР МУҲАММАД ДАР ТАЪРИХИ ТОҶИКИСТОН ВА БОЗГАРДОНИИ ХОКИ МУҚАДДАСИ ОНҲО БА ВАТАН

Таърихи халқи тоҷик пур аз шахсиятҳои барҷастаест, ки барои ташаккули давлатдорӣ, ҳифзи фарҳанг ва рушди ҷомеа хизматҳои арзанда анҷом додаанд. Дар миёни чунин фарзандони фарзонаи миллат номи Шириншоҳ Шоҳтемур, Нусратулло Махсум ва Нисор Муҳаммад ҷойгоҳи хос дорад. Онҳо аз аввалин сиёсатмадорон ва муборизони роҳи худшиносии миллӣ ва истиқлоли тоҷикон буда, дар таъсиси пояҳои давлатдории муосири Тоҷикистон саҳми бузург гузоштаанд.
Аммо солҳои 30-юми асри ХХ, махсусан давраи таъқибҳои сиёсӣ, боиси қурбонии ҳазорон шахсони бегуноҳ гардид. Ин абармардон низ қурбони сиёсати саркӯбгаронаи давраи сталинӣ шуданд. Бо гузашти вақт ҳақиқат равшан гардид ва халқи тоҷик хизматҳои онҳоро дубора эътироф намуд. Яке аз рӯйдодҳои муҳими таърихӣ бозгардонии хоки муқаддаси онҳо ба Ватан ба ҳисоб меравад, ки рамзи эҳтиром ба гузашта ва арҷгузорӣ ба қаҳрамонони миллат мебошад.
Шириншоҳ Шоҳтемур яке аз поягузорони давлатдории муосири тоҷикон ба шумор меравад. Ӯ дар таъсиси Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ва баъдан Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон саҳми бузург гузоштааст. Шоҳтемур барои муттаҳидсозии тоҷикон, рушди маориф, иқтисод ва фарҳанг талошҳои зиёде анҷом додааст.
Ӯ пайваста барои ҳифзи забон ва фарҳанги тоҷикӣ мубориза бурда, масъалаҳои марзҳои миллӣ ва ҳуқуқи тоҷиконро дар сатҳи давлатӣ матраҳ мекард. Маҳз чунин хизматҳояш ӯро ба яке аз поягузорони давлатдории тоҷикон табдил додааст.
Аммо соли 1937 Шоҳтемур бо иттиҳомоти сохта боздошт ва баъдан қатл гардид. Танҳо баъд аз солҳои зиёд бегуноҳии ӯ исбот ва номи ӯ сафед карда шуд.
Нусратулло Махсум яке аз чеҳраҳои барҷастаи сиёсии Тоҷикистон буд. Ӯ ҳамчун яке аз роҳбарони нахустини ҷумҳурӣ барои баланд бардоштани мақоми тоҷикон ва рушди идоракунии давлатӣ саҳми назаррас гузоштааст.
Махсум ба рушди маориф, омода намудани кадрҳои миллӣ ва пешрафти фарҳанги тоҷикӣ аҳамияти махсус медод. Ӯ инчунин дар расидан ба мақоми ҷумҳурӣ гирифтани Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ нақши муҳим бозид.
Аммо ӯ низ мисли дигар фарзандони бедордили миллат қурбони таъқибҳои сиёсӣ гардид ва соли 1938 ба қатл расид. Баъдтар давлат ва ҷомеа хизматҳои ӯро эътироф намуда, номи ӯро зинда карданд.
Нисор Муҳаммад низ аз шахсиятҳое буд, ки барои пешрафти ҷомеаи тоҷик хизмат кардааст. Ӯ дар ташкили сохторҳои давлатӣ ва ҳалли масъалаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ фаъолона иштирок намудааст.
Ӯ ҷонибдори адолат ва ҳифзи манфиатҳои мардум буд. Фаъолияти ӯ ба баланд гардидани сатҳи худшиносии миллӣ ва рушди ҷомеа мусоидат намуд. Вале ӯ низ аз таъқибҳои сиёсӣ эмин намонд ва қурбони он гардид.
Пас аз соҳибистиқлол гардидани Тоҷикистон масъалаи эҳтиром ба гузашта ва эҳёи номи фарзандони бузурги миллат аҳамияти хос пайдо кард. Бо ташаббуси давлат ва ҷомеа хотираи қурбониёни таъқибҳои сиёсӣ гиромӣ дошта шуд.
Яке аз рӯйдодҳои муҳими таърихӣ овардани хоки Шириншоҳ Шоҳтемур, Нусратулло Махсум ва Нисор Муҳаммад ба Тоҷикистон мебошад. Ин амал рамзи эҳтироми миллат ба фарзандони содиқ ва нишонаи адолати таърихӣ ба шумор меравад.
Бозгардонии хоки онҳо маънои амиқи маънавӣ ва сиёсӣ дорад: аввалан, нишон медиҳад, ки миллат қаҳрамонони худро фаромӯш намекунад; сониян, ҳисси ватандӯстӣ ва худшиносии миллиро дар байни ҷавонон тақвият мебахшад; ва сеюм, далели эҳёи ҳақиқат ва маҳкумияти сиёсати золимонаи гузашта мебошад.
Имрӯз номи ин шахсиятҳо дар китобҳои таърих, осорхонаҳо ва муассисаҳои таълимӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Мардуми Тоҷикистон онҳоро ҳамчун поягузорони давлатдории миллӣ эҳтиром мекунанд.
Шириншоҳ Шоҳтемур, Нусратулло Махсум ва Нисор Муҳаммад аз ҷумлаи фарзандони содиқи миллат буданд, ки барои рушди давлатдорӣ ва ҷомеа хизматҳои бузург анҷом доданд. Гарчанде қурбони таъқибҳои сиёсӣ гардиданд, хотираи онҳо то имрӯз зинда аст.
Бозгардонии хоки онҳо ба Ватан рамзи эҳтиром ба таърих, арҷгузорӣ ба хизматҳои фарзандони миллат ва эҳёи адолати таърихӣ мебошад. Омӯзиши ҳаёт ва фаъолияти чунин шахсиятҳо барои насли имрӯз ва оянда аҳамияти бузурги тарбиявӣ ва илмӣ дорад, зеро онҳо намунаи ватандӯстӣ, ҷасорат ва садоқат ба миллат мебошанд.

Рахмонзода А.З.
Мудири кафедраи “Фанҳои дақиқ ва риёзӣ”-и МДТ "Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А."

#КӮДАКОН
1 ИЮН — РӮЗИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ҲИМОЯИ КӮДАКОН

1 июн дар саросари ҷаҳон ҳамчун Рӯзи байналмилалии ҳимояи кӯдакон таҷлил карда мешавад. Ин сана на танҳо як ҷашн, балки як рамзи муҳими масъулияти ҷомеаи ҷаҳонӣ нисбат ба насли наврас мебошад. Кӯдакон ояндаи ҳар як миллат ва давлат ба ҳисоб мераванд ва аз тарбияи солим, муҳити амн ва ғамхории доимӣ вобастагии мустақим дорад, ки ҷомеа дар оянда чӣ гуна рушд хоҳад кард.
Аҳамияти Рӯзи кӯдакон
Таҷлили Рӯзи байналмилалии кӯдакон ба он равона шудааст, ки диққати ҷомеа ба ҳуқуқ, манфиат ва эҳтиёҷоти кӯдакон ҷалб карда шавад. Кӯдак на танҳо як узви хурди ҷомеа, балки шахсияти дар ҳоли ташаккулёбанда мебошад. Аз ҳамин сабаб, ба ӯ бояд аз рӯзи таваллуд то ба камол расидан таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда шавад.
Ин рӯз инчунин ёдрас мекунад, ки ҳар як кӯдак ҳақ дорад дар муҳити ором, бехатар ва пур аз муҳаббат ба воя расад. Ҳуқуқ ба таҳсил, саломатӣ, бозӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ аз ҳуқуқҳои асосии кӯдак ба шумор мераванд. Бе таъмини ин ҳуқуқҳо рушди пурраи шахсияти кӯдак ғайриимкон аст.
Кӯдакон бунёдгузорони фардои ҳар як давлат мебошанд. Онҳо ҳамон насланд, ки дар оянда роҳбарон, мутахассисон, олимон, омӯзгорон ва муҳофизони Ватан хоҳанд шуд. Агар имрӯз ба тарбияи онҳо диққати ҷиддӣ дода нашавад, дар оянда ҷомеа ба мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ мегардад.
Кӯдак аз муҳити оила сарчашма мегирад. Оила аввалин мактабест, ки дар он одоб, ахлоқ, муҳаббат ба Ватан ва эҳтиром ба инсон омӯзонида мешавад. Муносибати падару модар ба кӯдак дар ташаккули шахсияти ӯ нақши асосӣ мебозад. Муҳаббат, ғамхорӣ ва назорати дуруст метавонад кӯдакро ба шахси масъулиятшинос табдил диҳад.
Пас аз оила, мактаб муҳимтарин муҳити тарбияи кӯдак мебошад. Дар мактаб кӯдак на танҳо донишҳои илмӣ меомӯзад, балки одоб, рафтор ва тарзи муносибат бо ҷомеаро низ аз худ мекунад. Омӯзгорон дар ин раванд нақши бисёр муҳим доранд, зеро онҳо роҳнамо ва тарбиятгари насли наврас мебошанд.
Мактаб бояд муҳити дӯстона ва бехатар барои кӯдакон бошад. Дар он ҷо кӯдак бояд худро озод ва эътимоднок эҳсос кунад, то ки қобилият ва истеъдоди худро рушд диҳад.
Ҳар як кӯдак дорои ҳуқуқҳои муайян мебошад. Аз ҷумла, ҳуқуқ ба зиндагӣ, таҳсил, ҳифзи саломатӣ, муҳити амн ва муҳаббати оилавӣ. Ин ҳуқуқҳо бояд на танҳо дар қонунҳо сабт шаванд, балки дар амал низ таъмин карда шаванд.
Мутаассифона, дар баъзе ҷойҳо кӯдакон ба мушкилоти гуногун рӯ ба рӯ мешаванд, аз ҷумла камбизоатӣ, набудани шароити таҳсил ё зӯроварӣ. Аз ин рӯ, ҷомеа ва давлатҳо вазифадоранд, ки барои ҳифзи кӯдакон чораҳои ҷиддӣ андешанд ва ба ҳар гуна шакли поймолшавии ҳуқуқи онҳо роҳ надиҳанд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи ҳифзи кӯдакон ва рушди онҳо таваҷҷуҳи махсус дода мешавад. Давлат пайваста барои беҳтар кардани шароити таҳсил, тандурустӣ ва фароғати кӯдакон тадбирҳои муҳим амалӣ менамояд.
Бунёди мактабҳои замонавӣ, кӯдакистонҳо, марказҳои инкишофи зеҳнӣ ва майдончаҳои варзишӣ аз ҷумлаи иқдомҳои муҳим мебошанд. Инчунин барномаҳои давлатӣ барои дастгирии оилаҳо ва ҳифзи кӯдакон амалӣ мегарданд, ки мақсади онҳо фароҳам овардани зиндагии шоистаи насли наврас мебошад.
Саломатии кӯдак яке аз омилҳои асосии рушди ӯ ба ҳисоб меравад. Кӯдаки солим метавонад хуб омӯзад, фикр кунад ва дар ҷомеа фаъол бошад. Аз ин рӯ, ғизои дуруст, муҳити тоза, варзиш ва назорати тиббӣ барои кӯдакон хеле муҳим аст.
Падару модар ва ҷомеа бояд ба саломатии кӯдакон диққати махсус диҳанд, зеро саломатии онҳо асоси ояндаи солими миллат мебошад.
Бозӣ қисми муҳими ҳаёти кӯдак аст. Тавассути бозӣ кӯдак меомӯзад, фикр мекунад ва малакаҳои иҷтимоии худро инкишоф медиҳад. Бозӣ инчунин ба рушди зеҳнӣ ва ҷисмонии кӯдак мусоидат мекунад.
Аз ин рӯ, кӯдакон бояд вақти кофӣ барои бозӣ дошта бошанд ва муҳити мувофиқ барои ин фароҳам оварда шавад.
Ҳифз ва тарбияи кӯдак танҳо вазифаи падару модар нест. Дар ин раванд тамоми ҷомеа, аз ҷумла омӯзгорон, табибон ва давлат масъулият доранд. Ҳар як шахс бояд дарк кунад, ки рафтор ва муносибати ӯ ба кӯдак метавонад ба ояндаи ӯ таъсир расонад.
Ҷомеае, ки ба кӯдакон ғамхорӣ мекунад, ҷомеаи пешрафта ва устувор хоҳад буд.
Хулоса рӯзи 1 июн — Рӯзи байналмилалии ҳимояи кӯдакон моро водор месозад, ки ба насли наврас бештар таваҷҷуҳ намоем. Кӯдакон сазовори муҳаббат, эҳтиром, ғамхорӣ ва зиндагии шоиста мебошанд.
Агар мо имрӯз ба онҳо шароити хуб фароҳам орем, фардо ҷомеаи солим, босавод ва пешрафта хоҳем дошт. Кӯдакон ояндаи миллатанд ва ҳифзи онҳо — вазифаи муқаддаси ҳар як инсон мебошад.

Соҷида Саъдуллоева
Омӯзгори кафедраи "Химия"-и МДТ "Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А."