28/05/2026
𝐎𝐑𝐒𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐑𝐄𝐓𝐈𝐅𝐈𝐊𝐀𝐓𝐈𝐕𝐔 𝐀𝐓𝐔 𝐆𝐀𝐑𝐀𝐍𝐓𝐄 𝐄𝐒𝐓𝐀𝐁𝐈𝐋𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐅𝐈𝐒𝐊𝐀́𝐋 𝐈𝐇𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐓𝐄𝐒𝐓𝐔 𝐈𝐍𝐒𝐓𝐀𝐁𝐈𝐋𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐆𝐋𝐎𝐁𝐀́𝐋
DILI, 28 Maiu 2026
Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão konsidera Orsamentu Retifikativu (OR) ne’e atu garante estabilidade fiskál iha kontestu instabilidade globál liu-hosi kombinasaun realokasaun orsamentu internu, saldu osan ne’ebé disponível, rekursu transferidu, no reseita doméstika aas-liu duké espera, nune’e bele apoia medida adisionál sira.
PM Xanana hato’o konsiderasaun ne’e iha debate Orsamentu Retifikativu loron da-huluk, iha Parlamentu Nasionál (PN), kinta (28/05/2026).
“𝐎𝐫𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐉𝐞𝐫𝐚́𝐥 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐮 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐛𝐚 𝐭𝐢𝐧𝐚𝐧 𝟐𝟎𝟐𝟔 𝐚𝐩𝐫𝐨𝐯𝐚 𝐨𝐧𝐚 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐏𝐚𝐫𝐥𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐍𝐚𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥 𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐟𝐮𝐥𝐚𝐧-𝐧𝐨𝐯𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝐥𝐢𝐮𝐛𝐚́, 𝐝𝐮𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐝𝐞𝐛𝐚𝐭𝐞 𝐧𝐚𝐤𝐥𝐨𝐤𝐞 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐦𝐨𝐤𝐫𝐚́𝐭𝐢𝐤𝐮, 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐤𝐨𝐧𝐤𝐥𝐮𝐢 𝐡𝐨 𝐤𝐨𝐧𝐟𝐢𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐛𝐚 𝐢𝐦𝐩𝐥𝐞𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐚𝐭𝐞́𝐣𝐢𝐚 𝐬𝐢𝐫𝐚, 𝐩𝐨𝐥𝐢́𝐭𝐢𝐤𝐚 𝐩𝐮́𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐧𝐨 𝐢𝐧𝐯𝐞𝐬𝐭𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐞𝐬𝐞𝐧𝐬𝐢𝐚́𝐥 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐨𝐧𝐚. 𝐃𝐢𝐬𝐤𝐮𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐨𝐫𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐥𝐚'𝐨́𝐬 𝐝𝐞'𝐢𝐭 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐧𝐮́𝐦𝐞𝐫𝐮, 𝐩𝐞𝐫𝐬𝐞𝐧𝐭𝐚𝐣𝐞𝐧 𝐧𝐨 𝐝𝐚𝐝𝐮𝐬 𝐟𝐢𝐧𝐚𝐧𝐬𝐞𝐢𝐫𝐮. 𝐏𝐞𝐥𝐮 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐚́𝐫𝐢𝐮, 𝐨𝐛𝐣𝐞𝐭𝐢𝐯𝐮 𝐩𝐫𝐢𝐧𝐬𝐢𝐩𝐚́𝐥 𝐚𝐭𝐮 𝐩𝐫𝐨𝐦𝐨𝐯𝐞 𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐢𝐚 𝐝𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐧𝐨 𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐚𝐮𝐧 𝐬𝐢𝐫𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐦𝐨𝐫𝐢𝐬 𝐝𝐢'𝐚𝐤,” PM Xanana hateten.
Ho propózitu no sentidu responsabilidade ida-ne'e maka fulan neen hafoin aprovasaun OJE 2026 nian, Governu fila fali mai Parlamentu Nasionál, hodi propoin alterasaun orsamentál ida ne'ebé sei permite país adapta a’an bá akontesimentu globál sira foin lalais ne'e.
Mundu ne’ebé moris iha situasaun imprevízivel no inseguru, ho impaktu a’at sira ne’ebé sente maka’as-liu iha nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela, hanesan Timor-Leste. Konflitu trájiku ne'ebé hale'u Médiu Oriente iha tinan ida-ne'e, hodi agrava maka'as instabilidade ne'ebé eziste iha rejiaun ne'ebá, hamosu krize enerjétika globál ida ne'ebé laiha presedente.
Krize iha fornesimentu no asesu bá kombustível ne'ebé maka sentrál bá produsaun enerjia no funsionamentu seitór produtivu sira iha maioria nasaun sira, obriga ona adosaun bá medida sira urjente, esepsionál no kustu finanseiru a’as tebes.
Medida sira ne’e esensiál la’ós de’it atu asegura kombustível bá produsaun eletrisidade no operasaun transporte sira, maibé mós atu garante sasán bá merkadu sira, funsionamentu mákinaria agríkola sira, no prevensaun bá difikuldade sira atu hetan asesu bá ai-han, servisu saúde no edukasaun.
Timor-Leste ne’ebé dependente maka’as nafatin bá importasaun, partikularmente vulnerável bá xoke hirak-ne’e, bele lori to'o hamosu situasaun instabilidade sosiál. Nu’udár Governu no Parlamentu Nasionál, iha knaar atu garante seguransa nasionál no proteje povu timoroan.
Governu Timor-Leste hanesan mós governu sira hosi nasaun barak, reaje kedas, hetan gazóliu litru millaun 80 no adota medida lejislativa sira hodi garante estabilidade folin nian. Maibé, senáriu globál sei taka metin ho inserteza bo’ot ne'ebé nesesita adosaun bá medida sira seluk, ne'ebé labele implementa lahó alterasaun sira bá Orsamentu Jerál Estadu 2026 nian.
Objetivu investimentu bá transformasaun nasionál, integrasaun rejionál, no dezenvolvimentu inkluzivu kontinua metin. Levantamentu sira hosi Fundu Mina-rai nian ne'ebé prevee ona iha Orsamentu orijinál 2026 nian mós la muda.
Governu kontinua investe iha estrada no ponte sira, hadi’a eskola no servisu saúde, apoia agrikultura no turizmu, apoia seitór privadu, no kria oportunidade bá joven sira. Governu mós sei kontinua servisu hodi garante katak Timor-Leste kumpre ninia responsabilidade nu’udár membru ASEAN.
TL sei kontinua halo ida-neʼe tanba sei adapta an bá situasaun foun neʼebé husu ida-neʼe. Ne'e maka, tuir loloos, funsaun governasaun responsável nian.
Alterasaun orsamentu ne’ebé propoin nu’udár rezultadu hosi prosesu revizaun ida ne’ebé rigorozu, esensialmente konsiste hosi realokasaun fundu ne’ebé planeadu ona entre kategoria, instituisaun no atividade oioin. Realokasaun rekursu sira hosi projetu sira ho prioridade ki'ik liu bá área prioridade no urjente sira la reprezenta retiru ida, maibé ezersísiu ida ne'ebé onestu hodi define hikas prioridade sira.
Abordajen ida-ne’e konsistente ho reforma sira ne’ebé introdús kona-bá orsamentasaun programa, monitorizasaun rigorozu bá ezekusaun orsamentu, kontrolu di’ak liu bá despeza sira, no jestaun ne’ebé efetivu liu.
“𝐈𝐭𝐚 𝐡𝐚𝐭𝐚́𝐧 𝐛𝐚 𝐤𝐫𝐢𝐳𝐞 𝐮𝐫𝐣𝐞𝐧𝐭𝐞, 𝐦𝐚𝐢𝐛𝐞́ 𝐥𝐚 𝐞𝐳𝐞𝐫𝐬𝐞 𝐩𝐫𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐚𝐝𝐢𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥 𝐢𝐦𝐞𝐝𝐢𝐚𝐭𝐚 𝐛𝐚́ 𝐅𝐮𝐧𝐝𝐮 𝐌𝐢𝐧𝐚-𝐫𝐚𝐢. 𝐍𝐨 𝐟𝐚𝐤𝐭𝐮 𝐢𝐝𝐚-𝐧𝐞’𝐞, 𝐝𝐢𝐬𝐭𝐢𝐧𝐭𝐮 𝐃𝐞𝐩𝐮𝐭𝐚𝐝𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚, 𝐧𝐮’𝐮𝐝𝐚́𝐫 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐫𝐨𝐦𝐢𝐬𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐧𝐨 𝐤𝐮𝐦𝐩𝐫𝐞 𝐡𝐨 𝐝𝐢𝐱𝐢𝐩𝐥𝐢𝐧𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐚𝐚𝐬 𝐥𝐢𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐩𝐫𝐞𝐩𝐚𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚́ 𝐚𝐥𝐭𝐞𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐨𝐫𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐨𝐡𝐢𝐧 𝐡𝐚𝐥𝐢𝐛𝐮𝐫 𝐢𝐭𝐚 𝐡𝐚𝐦𝐮𝐭𝐮𝐤,” PM Xanana hateten.
Proposta alterasaun orsamentál esensialmente inklui medida sira tuir mai ne’e, ne’ebé sei iha oportunidade atu diskute kle’an iha debate ohin nian no iha loron hirak tuir-mai.
Ida-ne'e introdús pakote alvu ida hosi medida sira ho valór millaun $271. Medida prinsipál maka kriasaun rezerva kombustível estratéjiku nasionál ida ho valór millaun $174,3, ne'ebé sufisiente atu kobre maizumenus fulan hitu nesesidade produsaun eletrisidade nian. Ne’e hanesan desizaun estratéjiku ida hodi garante kontinuidade fornesimentu kombustivel iha Hera, Betano, RAEOA no Ataúro, nune’e mós hodi proteje funsionamentu servisu esensiál sira durante tempu inserteza mundiál.
Governu mós introdús programa subsídiu bá kombustível ho valór millaun $42 hodi limita impaktu diretu hosi folin kombustível internasionál ne'ebé sa'e bá uma-ka’in no negósiu sira. Orsamentu ho montante millaun $5 mós propoin atu reforsa rezerva hare, ai-han prinsipál bá populasaun no hametin seguransa ai-han.
Bainhira folin kombustível globál sa'e, folin batar mós bele sa'e tanba aumentu iha kustu transporte, adubu no produsaun. Medida ida-ne'e sei hametin Governu nia abilidade atu halo intervensaun karik kondisaun merkadu nian sai aat liu-tán.
Iha tempu hanesan, Governu reforsa hela rezerva kontijénsia ho valór millaun $40,9. La’ós tanba hakarak gasta barak liután, maibé tanba tenke preparadu. Estadu ida ne’ebé responsável tenke iha kapasidade atu hatán lalais bá obstákulu foun sira, bele mosu hosi merkadu enerjia, folin ai-han, dezastre naturál, ka eventu sira seluk ne’ebé la espera.
Alterasaun orsamentu la sobu – maibé reforsa liu – vizaun ne’ebé orienta Orsamentu Estadu 2026, ne’ebé aprova hosi Parlamentu Nasionál. Prosesu desentralizasaun, ho hanoin bá prosesu eleitorál bá eleisaun órgaun Governu lokál sira iha tinan oin, no atu garante katak dezenvolvimentu nasaun nian to’o bá aldeia hotu-hotu iha nasaun ne’e, sai nafatin prioridade.
Tanba ne’e, proposta alterasaun orsamentu ne’e inklui apoiu ba munisípiu sira no ba RAEOA, inklui kombustível bá tratór agríkola no rekursu sira hodi hametin estrutura administrativa foun Oecusse Ambeno nian. Dezenvolvimentu nasionál labele hetan de’it hosi Dili. Estadu ida forte bainhira ninia instituisaun sira serve ninia sidadaun hotu-hotu, iha ne’ebé de’it sira hela bá.
Ikus liu, alterasaun orsamentu ne’ebé propoin mós iha objetivu atu hatán bá kompromisu internasionál sira, ne’ebé krusiál liu duké uluk. Timor-Leste, nasaun ne’ebé marka ho funu no sofrimentu, maibé mós ho valór sira dame nian, rekonsiliasaun no diálogu, fiar iha solidariedade no kooperasaun internasionál nu’udár kondisaun sira ne’ebé lahó umanidade labele moris no laiha nasaun ida maka bele dezenvolve.
Integrasaun bá ASEAN, adezaun bá OMK, kooperasaun ho CPLP, no parseria ho nasaun viziñu no parseiru dezenvolvimentu sira la’ós simbóliku. Sira maka dalan sira bá dezenvolvimentu TL nian no bá estabilidade no kooperasaun bilaterál no rejionál.
Tanba ne’e, proposta alterasaun orsamentál ne’e inklui dotasaun nesesária bá Timor-Leste hodi fó onra bá kompromisu sira ne’ebé hala’o iha ámbitu Prezidénsia Pro Tempore CPLP nian, ezerse ho sentidu responsabilidade, nune’e kontribui bá unidade, solidariedade no dezenvolvimentu povu sira Estadu membru CPLP. Maski iha xoke esternu, TL-nia ekonomia reziliente nafatin. Kresimentu kálkula iha %4.5 iha 2025, taxa ida ne'ebé aas liu ne'ebé rejista iha dékada ikus.
Iha 2026, kresimentu projeta atu modera oitoan bá %4.3, tanba folin kombustível no ai-han mundiál ne'ebé sa'e sei hamenus kbiit sosa uma-ka’in nian, aumenta kustu negósiu nian, no hafraku investimentu. Inflasaun, ne'ebé tun maka'as bá %0.5 iha 2025, hein katak sei sa'e bá %2.2 iha 2026 tanba aumentu foun sira iha presaun inflasionáriu importadu sira.
Númeru sira-ne'e hateten buat rua. Primeiru, Timor-Leste la’o bá oin. Timoroan sira servisu, negósiu sira investe, programa públiku sira apoia atividade ekonómika, no TL-nia reforma sira hahú hametin fundasaun sira ekonomia nian. Segundu, maski iha progresu pozitivu, TL nafatin vulnerável bá xoke esternu sira. Tanba ne'e, alterasaun bá Orsamentu Estadu 2026 nian ne'e nesesáriu.
“𝐇𝐚’𝐮 𝐡𝐚𝐦𝐫𝐢𝐢𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐈𝐭𝐚-𝐛𝐨𝐨𝐭 𝐬𝐢𝐫𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐨𝐢𝐧, 𝐚𝐤𝐨𝐦𝐩𝐚𝐧̃𝐚 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐊𝐨𝐧𝐬𝐭𝐢𝐭𝐮𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥 𝐝𝐚-𝐈𝐗 𝐧𝐢𝐚𝐧, 𝐢𝐡𝐚 𝐦𝐨𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐝𝐞𝐬𝐢𝐳𝐢𝐯𝐮 𝐢𝐝𝐚-𝐭𝐚́𝐧 𝐢𝐡𝐚 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐮 𝐧𝐢𝐚 𝐦𝐨𝐫𝐢𝐬. 𝐑𝐞𝐯𝐢𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚́ 𝐎𝐫𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐉𝐞𝐫𝐚́𝐥 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐮 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐡𝐚𝐬𝐨𝐫𝐮 𝐦𝐨𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐤𝐫𝐢́𝐭𝐢𝐤𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐢𝐬𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐚 𝐮𝐦𝐚𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐧𝐢𝐚𝐧. 𝐈𝐧𝐬𝐞𝐫𝐭𝐞𝐳𝐚, 𝐢𝐧𝐞𝐫𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐛𝐚́ 𝐤𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐮𝐦𝐚𝐧𝐚, 𝐨𝐡𝐢𝐧 𝐥𝐨𝐫𝐨𝐧 𝐚𝐬𝐬𝐮𝐦𝐞 𝐩𝐫𝐨𝐩𝐨𝐫𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐧𝐞'𝐞𝐛𝐞́ 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐭𝐚𝐮𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐞𝐬𝐭𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞'𝐞𝐛𝐞́ 𝐦𝐚𝐫𝐤𝐚 𝐡𝐨 𝐟𝐮𝐧𝐮, 𝐚𝐮𝐳𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐝𝐢𝐚́𝐥𝐨𝐠𝐮 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐧𝐨 𝐞𝐫𝐨𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐭𝐨𝐥𝐞𝐫𝐚́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐧𝐢𝐚𝐧,” Xanana Gusmão hateten.
Maibé, labele hamenus TL-nia guarda. Tuir TL-nia kapasidade, TL iha devér atu adota medida nesesária hotu-hotu atu salvaguarda nasaun no proteje povu nia moris-di’ak.
Proposta alterasaun orsamentu aprezenta ho seriedade no konfiansa iha povu nia reziliénsia. Konfiansa iha dedikasaun instituisaun sira-nian no konfiansa iha sentidu responsabilidade órgaun soberania sira nian. Iha ne'e, prontu atu debate alterasaun orsamentu ida ne'ebé hanoin didi'ak, ekilibradu no pragmátiku. Alterasaun ida bá seguransa nasaun nian no protesaun bá povu.
Tanba ne’e Xefe Governu apela atu aprova proposta alterasaun bá Orsamentu Jerál Estadu nian bá tinan 2026, hodi permite Governu iha instrumentu nesesáriu sira hodi hatán ho responsabilidade bá dezafiu sira ne’ebé nasaun hasoru.
Debate Orsamentu Retifikativu ne’e sei hala’o durante loron ha’at ne’ebé hahú iha loron 28 maiu to’o loron 02 Juñu 2026 ho faze jeneralidade loron ida no faze espesialidade loron tolu.
(Média-GPM)