Huzurevleri Kurma ve Yaşatma Derneği

1 Ekim Dünya Yaşlılar Günü

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 14 Aralık 1990 tarihinde aldığı 45/106 sayılı kararla 1 Ekim’i “Dünya Yaşlılar Günü” olarak ilan etmiştir. Bu karar, 1982’de Viyana’da toplanan “Birleşmiş Milletler (BM) Dünya Yaşlanma Asamblesi”nde benimsenen ilkeler doğrultusunda alınmıştır. Amaç, yaşlı bireylerin haklarının korunması, toplumsal yaşama tam katılımının sağlanması, kuşaklar arası dayanışmanın güçlendirilmesi ve bu konularda dünya çapında farkındalık yaratılmasıdır.

Huzurevleri Kurma ve Yaşatma Derneği olarak bizler de bir yandan bu düşünceler doğrultusunda yaşlı hakları konusunda farkındalık çalışmalarımızı sürdürürken, diğer yandan da 01.07.1964 tarihinde faaliyete geçen ve Türkiye’nin “huzurevi” adıyla kurulan ilk kurumu olan “İstanbul Huzurevi”ni yönetmeye devam etmekteyiz.

Yaşlı Bakımı

Yaşlılık ve yaşlı bakımı, insanlık tarihi boyunca gündemde olmuştur. Bu konuda tarihsel izler, antik uygarlıklara kadar gitmektedir. Antik Yunan ve Roma’da yaşlılara saygı toplumsal bir norm olarak görülmüş, özellikle aile içinde bakım sorumluluğu çocuklara yüklenmiştir. Orta Çağ Avrupa’sında manastırlar, kiliseler ve hayır kurumları yaşlı ve kimsesiz bireylerin bakımında önemli rol oynamıştır. 17. yüzyılda İngiltere’de kabul edilen “Yoksullar Yasaları” (Poor Laws), yaşlıların ve muhtaçların devlet gözetiminde korunmasına dair ilk düzenlemelerdendir.

Anadolu kültüründe ise yaşlıya saygı ve bakım, toplumsal ve dini değerlerin merkezinde olmuştur. Osmanlı döneminde vakıflar, yaşlıların ve kimsesizlerin bakımında önemli rol oynamış; darülaceze, imarethane ve külliyelerde yaşlı bireylere barınma ve beslenme imkânı sağlanmıştır.

Sanayi Devrimi sonrası kentleşme ve aile yapısının değişimi, yaşlıların aile dışında kurumlarda bakım almasına zemin hazırlamıştır. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında ABD, Almanya, İngiltere gibi ülkeler yaşlılara yönelik ilk sosyal güvenlik ve emeklilik sistemlerini kurmuş; bu sistemler modern refah devletlerinin temel taşlarından olmuştur.

20. yüzyılda yaşlı haklarına dair uluslararası düzeydeki en önemli adımlar arasında:

• BM 1982 Viyana Dünya Yaşlanma Asamblesi,
• 1991’de kabul edilen Yaşlılar için BM İlkeleri
(bağımsızlık, katılım, bakım, kendini gerçekleştirme ve onur),
• BM 2002 Madrid Uluslararası Yaşlanma Eylem Planı

sayılabilir.

Türkiye açısından, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte yaşlı bakımında modern sosyal politika anlayışı gelişmiştir. Sosyal Sigortalar Kanunu, emeklilik ve yaşlılık aylığına ilişkin ilk düzenlemeleri getirmiş, 2022 sayılı Kanun da 65 yaş üstü muhtaç, güçsüz ve kimsesiz vatandaşlara aylık bağlanmasını sağlamıştır. 2011 yılında “Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü” kurularak yaşlı hizmetleri, daire başkanlığından, genel müdürlük düzeyinde yükseltilmiş ve yaşlılara yönelik hizmetlerin izlemesi, kontrolü ve koordinasyonu hususlarında önemli bir adım atılmıştır.

Dünyada ve Türkiye’de Yaşlılık

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, 2023 itibarıyla 60 yaş ve üzeri bireylerin sayısı 1,1 milyarı aşmıştır. 2050’ye gelindiğinde bu rakamın 2,1 milyara çıkması beklenmektedir. Özellikle Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu Asya’da yaşlı nüfus oranı hızla artmaktadır.

Avrupa Birliği (EU), yaşlı bakımı konusunda “aktif yaşlanma” ve “kuşaklar arası dayanışma” ilkelerine dayalı politikalar geliştirmiştir. Ekonomik Kalkınma ve İş Birliği Örgütü (OECD) ülkelerinde uzun dönem bakım hizmetlerinin finansmanı büyük ölçüde kamu bütçelerinden karşılanmakta; sosyal sigorta sistemleri yaşlı bakımını garanti altına almaktadır.

Türkiye İstatistik Kurumu 2024 verilerine göre, Türkiye’de 65 yaş üzeri nüfus oranı %10’u aşmıştır ve bu oranın 2035’te %15’e, 2050’de ise %23’ün üzerine çıkacağı öngörülmektedir. Sosyal devlet anlayışı çerçevesinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, belediyeler, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları iş birliğiyle, huzurevleri, bakımevleri, gündüzlü bakım merkezleri ve evde bakım hizmetleri yaygınlaştırılmaktadır.

Türkiye’de yaşlılara yönelik hizmetler, sağlık bakımından Sağlık Bakanlığı, Kronik Hastalıklar ve Yaşlı Sağlığı Dairesi, sosyal hizmetler açısından Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Yaşlı Bakım Hizmetleri Daire Başkanlığı ve sosyal güvenlik açısından da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından sağlanmakta ve koordine edilmektedir.

Yaşlılık Konusunda Ulusal ve Uluslararası Düzenlemeler

Uluslararası düzenlemeler açısından Türkiye, Yaşlılar için BM İlkeleri, BM Madrid Uluslararası Yaşlanma Eylem Planı ile Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi tarafından üretilen muhtelif sosyal politika belgelerine taraftır. Ancak söz konusu düzenlemelerin ulusal düzeyde kesin bağlayıcılığı bulunmamaktadır. Ayrıca, ulusal düzeyde, Kalkınma Planları ve İhtisas Komisyonu Raporları, Yaşlılık Şurası Kararları, Türkiye Yaşlı Hakları Raporu, Uluslararası Yaşlı Refahı Çalıştayı, TBMM Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, Yaşlanma Vizyon Belgesi gibi muhtelif çalışmalar ve buna bağlı çeşitli düzenlemeler yapılmıştır.

Uluslararası düzeyde, BM çerçevesinde, engelli, çocuk ve mülteci hakları, işkencenin, cinsiyet ve ırk ayrımcılığının önlenmesi gibi konularda, insan hakları çerçevesinde, uluslararası bağlayıcığı olan sözleşmeler imzalanmıştır. Fakat, yaşlı haklarına ilişkin, sözleşme düzeyinde uluslararası bağlayıcı bir doküman henüz bulunmamaktadır. Bu kapsamda, hazırlanmakta olan “BM Yaşlı Hakları Sözleşmesi (UNCROP)”nin hızla tamamlanması acil bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır. Göç, iklim değişikliği ve pandemi gibi küresel krizlerde yaşlıların kırılganlıklarını azaltmaya yönelik ortak programların geliştirilmesi ve yaşlı bakımına dair standartların ve finansman yapılarının oluşturulması, öncelikli olan diğer konular olarak değerlendirilebilir.

Ulusal düzeyde ise aşağıdaki konularda düzenlemeler yapılması uygun olacaktır:

• Yaşlı haklarına ilişkin özel bir “Yaşlı Hakları Yasası” çıkarılarak, tüm mevzuatın gözden geçirilmesi ve bu çerçevede boşlukların ve örtüşen hizmetlerin tespit edilerek, giderilmesi,
• Yaşlı bakımına ilişkin bütüncül bir “Ulusal Yaşlanma Strateji Belgesi”nin hazırlanması,
• Merkezi yönetimin organizasyonunun yaşlı hakları açısından incelenerek tekrar düzenlenmesi,
• Yerel Yönetimlerin yaşlı haklarına ilişkin görev ve yetkilerinin belirlenmesi, söz konusu kurumların organizasyonları ve uygulamaları arasında yeknesaklık sağlanması,
• “Yaşlanma Yönetimi Kurumu” (yaşlılarla ilgili tüm konuların, ülke seviyesinde yönetimi ve koordinasyonu) ve “Ulusal Yaşlılık Enstitüsü” (yaşlılık, yaşlanma ve yaşlı sağlığına ilişkin çalışmalar) kurulması,
• Geriatri ve gerontoloji uzmanlık alanlarının güçlendirilmesi, hastanelerde geriatri bölümleri kurulması, geriatri hastaneleri açılması,
• Uzun dönemli bakım konusunda “Ulusal Meslek ve Hizmet Standartlarının” belirlenmesi ve “Uzun Dönemli Bakım Ombudsmanlığı” sisteminin kurulması,
• Yaşlı ayrımcılığı, yaşlılara yönelik önyargılar ve şiddet konularında önleyici ve iyileştirici çalışmalar yapılması,
Sonuç

1 Ekim Dünya Yaşlılar Günü, sadece bir farkındalık günü değil, aynı zamanda yaşlıların onurlu bir yaşam sürmesi için küresel bir çağrıdır. Tarih boyunca farklı kültürler yaşlılara saygıyı bir erdem olarak benimsemiş, modern dönemde de sosyal politika araçları bu anlayışı kurumsallaştırmaya çalışmıştır.

Bugün gelinen noktada, yaşlı nüfusun hızla artması hem fırsatlar hem de riskler barındırmaktadır. Deneyim, bilgelik ve kuşaklar arası bağları güçlendiren yaşlı nüfus, toplumsal zenginliğin bir parçasıdır. Ancak aynı zamanda, bakım hizmetleri, sağlık sistemleri ve sosyal güvenlik üzerinde artan bir baskı yaratmaktadır.

Türkiye, köklü kültürel değerlerini modern sosyal politika araçlarıyla bütünleştirerek yaşlı bireylerin yaşam kalitesini artırabilir. Uluslararası iş birliği, ulusal stratejiler ve sivil toplumun aktif katılımıyla, yaşlıların bağımsız, sağlıklı, üretken ve onurlu bir yaşam sürdürmeleri mümkündür.

1 Ekim, bu iradeyi hatırlamanın ve geleceğe dair ortak sorumluluklarımızı yeniden teyit etmenin günüdür.

İstanbul Huzurevi Açılışı

Huzurevi yaşlılarımızın güzel bir gün gecirmeleri için Biruni nuvrversitesi Rehberlik ve psikolejik danışmanlık öğrencileri Esin Çaycı, Firuze Topal, Özge Şahin, EnesErden , Özge ozcanak sosyal sorumluluk projesi 70 den 7 ye adlı çalışmaları için yaşlılarımız ve dernek yonetimiz adına teşekkür ederiz.