03/06/2025
Hãy tin vào chính mình.
Hôm trước tôi đọc vài dòng thơ do một hoạ sĩ nổi tiếng viết. Thơ ấy nguyên bản và không hề rập khuôn. Linh hồn ta luôn nghe được một lời thức tỉnh trong những câu như thế, bất kể chủ đề là gì. Cảm hứng mà chúng mang lại còn giá trị hơn bất kỳ tư tưởng cụ thể nào.
Hãy tin vào chính tư tưởng của mình, tin rằng điều gì là thật trong tim ta thì cũng là chân lý của muôn người — ấy là thiên tài. Hãy thốt ra niềm xác tín thầm lặng đó, và rồi nó sẽ trở thành tiếng nói của toàn nhân loại. Bởi điều sâu thẳm rồi sẽ hiện ra; tư tưởng ban sơ của ta sẽ được trả về cho chính ta, vang vọng như tiếng kèn trong Ngày Phán Xét Cuối Cùng.
Dù ai cũng nghe được tiếng nói nội tâm, thì điểm khiến ta tôn vinh những người như Moses, Plato, Milton là vì họ không chịu ràng buộc bởi sách vở hay truyền thống — họ chẳng nói điều mà thiên hạ muốn nghe, họ nói điều họ nghĩ.
Con người cần học cách nhận biết và trân trọng tia sáng loé lên từ nội tâm mình hơn là nhìn ngắm ánh sáng của bầu trời thi sĩ và hiền nhân. Thế nhưng anh ta lại gạt bỏ tư tưởng của chính mình, chỉ vì nó là của mình.
Đến một thời điểm trong đời, mỗi người đều phải đi đến chỗ nhận ra rằng: đố kỵ là ngu dại, bắt chước là tự sát. Người ấy phải chấp nhận bản thân — tốt xấu thế nào, đó là phần của mình. Dù vũ trụ bao la đầy điều tốt đẹp, thì không hạt ngô bổ dưỡng nào đến được tay ta nếu ta không chịu cày cấy mảnh đất số phận của chính mình.
Năng lực ngự trong ta là điều hoàn toàn mới mẻ trong tự nhiên. Không ai ngoài ta biết ta có thể làm gì — và chính ta cũng chẳng biết, nếu không dấn thân thử sức. Không phải ngẫu nhiên mà một khuôn mặt, một cá tính, một chi tiết lại để lại ấn tượng mạnh nơi ta, còn điều khác thì không.
Tâm khắc ghi có sự hòa hợp được an bài từ trước. Mắt ta được đặt ở nơi ánh sáng phải chiếu vào — để chính nó làm chứng cho luồng sáng đặc biệt đó. Chúng ta chỉ bộc lộ được nửa phần con người mình, và hổ thẹn vì cái ý tưởng thần thánh mà ta chính là hiện thân. Ý tưởng ấy có thể được tin tưởng là đúng đắn và đưa đến kết quả tốt đẹp — miễn là ta thể hiện nó một cách trung thực. Nhưng Thượng Đế không cho phép kẻ hèn nhát làm hiển lộ công trình của Ngài.
Một người sẽ cảm thấy nhẹ nhõm, vui vẻ khi đã dốc hết tim gan vào công việc và làm hết sức mình. Nhưng nếu anh ta làm điều đó vì lý do nào khác, thì điều ấy sẽ chẳng đem lại cho anh ta bình yên. Đó là một cuộc giải thoát không hề giải thoát. Khi cố gắng như vậy, thiên tài sẽ bỏ rơi anh ta; không có nàng thơ nào đến bên anh; không sáng kiến, không hy vọng.
Hãy tin vào chính mình: mọi trái tim đều rung lên theo cung dây sắt ấy. Hãy chấp nhận vị trí mà sự an bài thiêng liêng đã đặt bạn vào — giữa bạn bè cùng thời, trong dòng chảy sự kiện. Những vĩ nhân luôn hành xử như vậy, tin tưởng như một đứa trẻ vào linh hồn của thời đại, vì họ cảm thấy rằng điều tuyệt đối đáng tin đang cư ngụ trong trái tim mình, vận hành qua bàn tay mình, thống trị mọi khía cạnh bản thể mình.
Buôn bán, canh tác, săn bắn, đánh bắt cá voi, chiến tranh, hùng biện, khí chất cá nhân — đều đáng tôn trọng như những biểu hiện, dù bất toàn, của năng lượng thiêng liêng. Tôi thấy cùng một định luật vận hành trong thiên nhiên để bảo tồn và tăng trưởng. Quyền lực trong thiên nhiên chính là tiêu chuẩn thiết yếu của chân lý.
Thiên nhiên không cho phép bất cứ thứ gì lưu lại trong vương quốc của mình nếu nó không thể tự đứng vững. Việc hình thành và trưởng thành của một hành tinh, trục quay và quỹ đạo của nó, cây cong vươn thẳng sau trận gió lớn, khả năng phục hồi của mọi loài cây cỏ và động vật — tất cả đều minh chứng cho linh hồn tự cường và tự lực.
Xã hội không bao giờ tiến bộ. Nó thoái lui ở một phía với tốc độ ngang bằng với những gì nó đạt được ở phía khác. Nó luôn biến đổi; khi thì man rợ, khi thì văn minh, khi thì theo Kitô giáo, khi thì giàu có, khi thì khoa học; nhưng sự biến đổi ấy không phải là sự cải thiện. Mỗi điều mới có được đều phải đánh đổi bằng một điều cũ mất đi. Xã hội thu được kỹ nghệ mới, nhưng đánh mất bản năng xưa.
Không có sự chênh lệch nào về chuẩn mực đạo đức nhiều hơn là về chiều cao hay thể trạng. Không có con người nào vĩ đại hơn người xưa. Một sự bình đẳng lạ lùng được thấy giữa những người vĩ đại của thời cổ đại và thời nay; và dù có bao nhiêu khoa học, nghệ thuật, tôn giáo, triết học của thế kỷ mười chín đi nữa, cũng không thể đào luyện nên những người vĩ đại hơn các anh hùng trong sách của Plutarch, sống từ hai mươi ba thế kỷ trước. Dòng giống con người không tiến bộ theo thời gian. Phocion, Socrates, Anaxagoras, Diogenes – họ đều là những con người vĩ đại, nhưng họ không để lại lớp kế thừa nào. Kẻ nào thật sự cùng đẳng cấp với họ sẽ không mang tên họ, mà là chính mình, và đến lượt mình, là người sáng lập một dòng phái mới. Nghệ thuật và phát minh của mỗi thời chỉ là lớp áo, không làm cường tráng con người.
Thiệt hại của máy móc cải tiến có thể bù trừ cho lợi ích của nó. Hudson và Behring đã làm được bao nhiêu trong chiếc thuyền đánh cá bé nhỏ, khiến Parry và Franklin phải ngạc nhiên, dù họ mang theo mọi thành tựu của khoa học. Galileo chỉ với một kính viễn vọng đơn sơ đã khám phá ra hàng loạt hiện tượng thiên văn huy hoàng hơn bất kỳ ai sau đó. Columbus tìm ra Tân Thế Giới trên một con thuyền không có boong.
Thật thú vị khi thấy bao nhiêu công cụ và máy móc được tung hô một thời, sau vài năm hoặc vài thế kỷ lại bị vứt bỏ. Thiên tài vĩ đại luôn quay về với bản chất của con người. Chúng ta từng coi cải tiến trong nghệ thuật chiến tranh là vinh quang của khoa học, Napoleon chinh phục cả châu Âu bằng lều trại và lòng dũng cảm — không cần kho vũ khí hay xe ngựa. Ông tin rằng người lính mạnh nhất là người có thể tự sống và tự chiến đấu, không dựa vào bất cứ hệ thống nào.
Xã hội là một con sóng. Sóng di chuyển về phía trước, nhưng từng giọt nước trong sóng thì không. Sự thống nhất chỉ là hiện tượng bề ngoài. Những người tạo thành quốc gia hôm nay sẽ chết vào năm sau, và kinh nghiệm của họ cũng chết theo.
Và do đó, sự dựa dẫm vào Tài Sản – bao gồm cả sự dựa vào các chính phủ bảo vệ nó – là dấu hiệu của sự thiếu tự cường. Con người đã nhìn ra bên ngoài quá lâu, đến nỗi họ bắt đầu xem các thiết chế tôn giáo, học thuật, dân sự là những người gác cổng cho của cải; và họ e sợ bất cứ sự công kích nào vào đó, vì cảm thấy đó là công kích vào tài sản của mình. Họ đo giá trị của nhau không bằng con người họ, mà bằng những gì họ sở hữu.
Nhưng một người được giáo dục chân chính sẽ cảm thấy xấu hổ với tài sản của mình, vì lòng tôn kính mới đối với bản chất nội tại. Đặc biệt, anh ta ghét những gì mình có nếu nhận ra chúng là ngẫu nhiên – đến từ thừa kế, quà tặng, hoặc tội lỗi; vì khi ấy, nó không phải là tài sản thật sự; không thuộc về anh ta, không bén rễ nơi anh ta, chỉ nằm đó vì chưa có kẻ trộm hay cuộc cách mạng nào cướp mất nó. Nhưng những gì một người là, thì tự nhiên sẽ kéo theo những gì anh ta có. Và những gì anh ta tự tạo nên là tài sản sống, không phụ thuộc vào lệnh của vua chúa, đám đông, cách mạng, hỏa hoạn, bão tố hay phá sản – mà luôn luôn tự tái sinh, ở bất kỳ nơi đâu người ấy còn thở.
Nhưng không, hỡi bằng hữu! Thiên Chúa sẽ không ngự trị trong lòng người theo cách ấy, mà hoàn toàn ngược lại. Chỉ khi một người rũ bỏ mọi nâng đỡ từ bên ngoài và đứng một mình, tôi mới thấy người ấy hùng mạnh và vượt trội. Anh ta yếu đi mỗi khi có thêm một kẻ đến phất cờ cùng. Một người chẳng đáng giá hơn cả một thị trấn sao? Đừng hỏi xin gì ở người đời, và trong sự xoay vần bất tận, anh – như cột trụ vững chãi duy nhất – cuối cùng sẽ hiện lên làm điểm tựa cho mọi thứ quanh anh. Kẻ nào biết sức mạnh là bẩm sinh, rằng mình yếu đi vì từng tìm kiếm điều tốt lành từ bên ngoài, và rồi dứt khoát nương vào tư tưởng của mình – kẻ đó sẽ ngay tức khắc tự đứng vững, điều khiển thân xác, làm nên điều phi thường;
Hãy dùng mọi thứ gọi là Vận May một cách đúng đắn. Phần lớn người đời đánh bạc với nó, thắng tất cả rồi mất tất cả theo vòng quay của nó. Nhưng anh, hãy từ bỏ những trò chơi vô pháp ấy, và xử sự theo luật Nhân – Quả, các đại thần của Thượng Đế. Trong Ý Chí, hãy lao động và sáng tạo, và anh đã xích chặt bánh xe Cơ May, sẽ ngồi yên không còn run rẩy trước vòng quay của nó nữa.
Một chiến thắng chính trị, một món lợi địa tô, người thân hồi phục, bạn cũ trở về – bất kỳ sự kiện thuận lợi nào – cũng khiến tinh thần anh dâng cao, và anh tưởng rằng những ngày tốt lành đang chờ phía trước. Đừng tin điều đó. Không điều gì mang lại bình an cho anh – ngoại trừ chính anh. Không điều gì mang lại bình an – ngoài chiến thắng của những nguyên tắc.
