29/10/2026
BẢO VỆ HỌC SINH TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
CHỦ ĐỀ: KẾT NỐI KHÔNG TỔN THƯƠNG
VÀ AN TOÀN SỐ HỌC ĐƯỜNG
Dành cho học sinh Trường THPT Giáp Hải, Bắc Ninh
Một lời mời kết bạn, một món quà trong trò chơi hay một tấm ảnh được chuyển tiếp có thể mở đầu cho những kết nối vui vẻ. Nhưng khi cuộc trò chuyện xuất hiện sự ép buộc, khi hình ảnh riêng tư bị sử dụng để đe dọa, khi tiếng cười của một nhóm làm một người sợ đến lớp, mỗi học sinh cần biết cách nhận ra nguy cơ và tìm sự giúp đỡ. An toàn trên mạng gắn liền với sự bình yên trong cuộc sống hằng ngày của các em.
Các em học sinh Trường THPT Giáp Hải thân mến!
Cẩm nang Kết nối không tổn thương mở đầu bằng câu chuyện một người mẹ mất gần một tuần mới biết con gái mình bị phát tán hình ảnh riêng tư trong các nhóm lớp. Trong khoảng thời gian ấy, em vẫn ở gần gia đình nhưng phải âm thầm chịu đựng nỗi sợ. Câu chuyện nhắc chúng ta rằng khoảng cách đáng lo có khi nằm ngay giữa một người đang cần giúp đỡ và những người chưa biết em đang gặp chuyện.
Chương trình “Không Một Mình” và nội dung giáo dục “An toàn số học đường” cần được thực hiện bằng những việc học sinh có thể làm mỗi ngày. Bốn nội dung dưới đây giúp các em nhận diện nguy cơ, bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân, ứng phó với dụ dỗ và tống tiền bằng hình ảnh, đồng thời ngăn bắt nạt và lan truyền tổn thương.
1. Nhận diện nguy cơ và tìm người hỗ trợ
Không gian mạng đem đến nhiều cơ hội học tập, kết bạn và chia sẻ. Tuy nhiên, một tương tác có vẻ bình thường ban đầu vẫn có thể chuyển thành tình huống gây hại. Đó có thể là người quen qua trò chơi liên tục hỏi khi nào em ở nhà một mình; một tài khoản yêu cầu giữ bí mật với cha mẹ; một người dùng chuyện em từng tâm sự để gây sức ép; hoặc một nhóm chat biến em thành đối tượng chế giễu. Nhận diện nguy cơ bắt đầu từ việc chú ý đến những thay đổi như vậy.
Theo cẩm nang, xâm hại trên không gian mạng có thể liên quan đến dụ dỗ, gạ gẫm, đe dọa, ép buộc, bắt nạt, làm nhục, xâm phạm quyền riêng tư, mạo danh hoặc thao túng. Người tạo ra nội dung gây hại và người tiếp tục lan truyền nội dung ấy đều có thể khiến học sinh chịu tổn thương. Sự việc có thể diễn ra hoàn toàn trên mạng, cũng có thể bắt đầu từ mạng rồi dẫn tới nguy cơ ngoài đời, chẳng hạn bị ép gặp mặt.
Những lời nói trên mạng có sức nặng đối với người nhận. Một học sinh bị chế giễu trong nhóm lớp vẫn có thể lo lắng ngay cả khi đã về nhà. Một hình ảnh bị chuyển tiếp khiến người trong ảnh không biết ai đang xem, ai đang bình luận và khi nào sự việc sẽ dừng. Vì thế, chúng ta cần nghiêm túc khi một người bạn nói rằng em đang sợ hoặc đang bị tổn thương. Việc tắt điện thoại không tự giải quyết được những điều đang diễn ra.
Các em cũng cần hiểu rằng người gây hại có thể là người quen. Đó có thể là bạn cùng lớp, người đã trò chuyện từ lâu hoặc người từng được mình tin tưởng. Học sinh nam và học sinh nữ đều có thể gặp nguy cơ. Bởi vậy, điều cần xem xét là hành vi của người đối diện: họ có tôn trọng khi em từ chối không; có ép em giữ bí mật, gửi ảnh, cung cấp thông tin hoặc làm việc khiến em bất an không; có ngăn em hỏi ý kiến người lớn không?
Quyền riêng tư của mỗi người cần được tôn trọng. Tuy nhiên, nếu một người dùng lời đe dọa để buộc em giấu mọi chuyện, yêu cầu xóa tin nhắn, liên tục thúc giục phải quyết định ngay hoặc khiến em sợ tìm sự giúp đỡ, đó là những dấu hiệu cần chú ý. Em có quyền dừng cuộc trò chuyện, chưa đáp ứng yêu cầu và tìm người cùng xem xét tình huống. Em không phải chờ đến khi sự việc trở nên nghiêm trọng mới lên tiếng.
Nhiều học sinh im lặng vì sợ bị trách mắng, bị thu điện thoại hoặc bị cho rằng chính mình đã gây ra chuyện. Có em nghĩ người lớn sẽ không hiểu những gì xảy ra trong nhóm chat. Có em chưa biết tìm ai. Cẩm nang cho thấy chính những rào cản ấy có thể kéo dài thời gian học sinh phải tự chịu đựng. Điều cần ghi nhớ là: việc em đã trò chuyện, nhận quà, tin tưởng hoặc gửi một hình ảnh không cho ai quyền đe dọa, làm nhục hay xâm hại em.
Khi cần giúp đỡ, các em có thể tìm cha mẹ, ông bà, anh chị đã trưởng thành, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ tư vấn học đường hoặc một người lớn đáng tin cậy. Người hỗ trợ cần biết lắng nghe, giữ bình tĩnh và không đổ lỗi. Nếu người đầu tiên chưa hiểu hoặc chưa giúp được, em hãy tiếp tục tìm một người khác. Nếu người khiến em sợ chính là người quen, em có thể tìm một người lớn khác có khả năng bảo vệ mình.
Em không cần chuẩn bị một lời trình bày hoàn hảo. Có thể bắt đầu bằng câu: “Thầy/cô ơi, em đang gặp một chuyện trên mạng khiến em lo. Em muốn được nói riêng và nhờ thầy/cô giúp.” Cũng có thể nói: “Con đã làm theo một yêu cầu và bây giờ có người đe dọa con. Con đang sợ, con cần được giúp.” Báo tin khi chưa có đủ thông tin vẫn tốt hơn việc phải tiếp tục chịu đựng một mình.
Theo cẩm nang, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động miễn phí suốt 24 giờ mỗi ngày, tiếp nhận thông tin, tư vấn và kết nối hỗ trợ về các vấn đề liên quan đến trẻ em. Người gọi có thể là chính các em, cha mẹ, thầy cô hoặc người phát hiện sự việc. Có thể gọi để hỏi nên làm gì tiếp theo khi chưa rõ tình huống cần xử lý ra sao.
Ngay từ hôm nay, mỗi học sinh hãy xác định những người mình có thể tìm đến khi cần. Điều có ý nghĩa nhất của “Không Một Mình” là giúp một lời đề nghị hỗ trợ được nói ra sớm và được đón nhận bằng sự quan tâm.
2. Bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân
Tài khoản mạng xã hội và các ứng dụng giao tiếp gắn với nhiều hoạt động quen thuộc của học sinh. Qua đó, các em học tập, trò chuyện, chia sẻ hình ảnh và giữ liên lạc với bạn bè. Bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân cần trở thành một thói quen, được thực hiện cùng với việc sử dụng mạng hằng ngày.
Cẩm nang nêu ba việc cụ thể học sinh nên làm: khai đúng độ tuổi khi tạo tài khoản, bật chế độ riêng tư và bật xác thực hai bước. Các em cần dành thời gian xem những thiết lập này, chủ động nhờ người lớn tin cậy hướng dẫn khi chưa hiểu. Việc khai đúng tuổi giúp sử dụng tài khoản phù hợp với độ tuổi thực; thiết lập riêng tư giúp quản lý phạm vi công khai thông tin; xác thực hai bước bổ sung một lớp bảo vệ cho tài khoản.
Những thiết lập kỹ thuật cần đi cùng cách lựa chọn nội dung chia sẻ. Một bức ảnh có thể chứa nhiều thông tin hơn điều người đăng muốn thể hiện. Cẩm nang lưu ý việc công khai ảnh rõ mặt ở nhiều góc độ, ảnh đồng phục có tên trường, ảnh trước cổng nhà hoặc cổng trường, cùng những chi tiết cho phép người khác đoán lịch sinh hoạt. Khi các thông tin xuất hiện cùng nhau, người xem có thể biết thêm về nơi học, nơi ở và những hoạt động thường ngày của học sinh.
Vì vậy, trước khi đăng ảnh, các em nên nhìn lại toàn bộ nội dung: ảnh có để lộ nơi ở, nơi học hoặc lịch trình không; mình đang chia sẻ cho những ai; mức độ công khai ấy có phù hợp không? Việc cân nhắc số lượng, loại hình ảnh và người được xem giúp hạn chế thông tin bị sử dụng ngoài mong muốn. Các em vẫn có thể lưu giữ và chia sẻ kỷ niệm trong phạm vi phù hợp, đồng thời chú ý bảo vệ những chi tiết riêng tư.
Sự thận trọng này cũng cần áp dụng khi chia sẻ hình ảnh của người khác. Một tấm ảnh của bạn học không tự động trở thành nội dung để cả nhóm tùy ý sử dụng. Những lời tâm sự được gửi riêng cần được tôn trọng, không tùy tiện chuyển cho người khác; nếu nội dung cho thấy bạn đang bị đe dọa, cần tìm người lớn có trách nhiệm để bảo vệ bạn. Khi quyết định đăng hoặc chuyển tiếp một nội dung, hãy nghĩ đến mong muốn và cảm xúc của người có mặt trong đó. Tôn trọng dữ liệu của bạn là một phần của việc xây dựng môi trường học đường an toàn.
Cẩm nang cảnh báo trí tuệ nhân tạo có thể bị lợi dụng để lấy khuôn mặt từ những bức ảnh công khai rồi tạo nội dung giả nhằm bôi nhọ hoặc tống tiền. Vì thế, một người chưa từng gửi hình ảnh riêng tư vẫn có thể bị nhắm đến. Điều này nhắc chúng ta cân nhắc việc công khai hình ảnh, đồng thời không quy kết rằng người bị hại chắc chắn đã làm điều gì sai. Hình ảnh bị lợi dụng là trách nhiệm của người thực hiện hành vi gây hại.
Gia đình cần đồng hành cùng học sinh trong việc bảo vệ tài khoản. Theo cẩm nang, cha mẹ có thể cùng con tạo tài khoản đúng tuổi, bật xác thực hai bước và rà soát cài đặt riêng tư. Việc này nên có giải thích và trao đổi để học sinh hiểu cách tự bảo vệ. Khi việc kiểm tra biến thành tra xét hoặc trách mắng, các em có thể ngại nói về những điều mình gặp trên mạng.
Các em cũng cần biết cách phản ánh khi tài khoản hoặc nội dung đang gây hại cho mình. Cẩm nang hướng dẫn báo cáo trên chính nền tảng nơi xảy ra sự việc, cung cấp đường dẫn và những thông tin cần thiết để xác định đúng nội dung. Nếu chưa biết thao tác, hãy nhờ người lớn thực hiện cùng. Không cần tiếp tục gửi thêm hình ảnh hay thông tin cho người đang gây sức ép để đổi lấy lời hứa sẽ dừng lại.
Bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân cần được duy trì thường xuyên. Mỗi lần xem lại cài đặt riêng tư, cân nhắc trước khi đăng ảnh hoặc nhờ người lớn hướng dẫn là một lần các em chủ động hơn trong việc bảo vệ mình. Sự chủ động ấy cũng đi cùng trách nhiệm tôn trọng hình ảnh và thông tin của những người xung quanh.
3. Nhận diện dụ dỗ và tống tiền bằng hình ảnh
Một mối quan hệ gây hại có thể bắt đầu bằng cảm giác được quan tâm. Người gây hại khen ngợi, lắng nghe, giúp đỡ hoặc tặng quà trong trò chơi, khiến học sinh dần coi họ là người đáng tin. Với một em đang ít bạn, thiếu người trò chuyện hoặc mong được ghi nhận, sự chú ý ấy có thể có ý nghĩa rất lớn. Vì vậy, khi tìm hiểu một tình huống dụ dỗ, chúng ta cần tránh trách móc học sinh vì đã tin người khác.
Điều cần nhận diện là cách người đối diện sử dụng sự tin tưởng ấy. Cẩm nang mô tả những dấu hiệu như hỏi khi nào học sinh ở một mình, thăm dò việc cha mẹ có theo dõi điện thoại không, đề nghị chuyển sang ứng dụng riêng tư hơn, yêu cầu xóa tin nhắn hoặc giữ bí mật. Những yêu cầu này trở nên đáng lo khi đi cùng sự ép buộc, làm học sinh khó tìm đến người lớn và khó nói lời từ chối.
Một lời khen hay món quà tự nó chưa đủ để kết luận có xâm hại. Tuy nhiên, khi quà tặng hoặc tình cảm bị dùng để buộc em gửi hình ảnh, tiết lộ chuyện riêng hay gặp mặt theo yêu cầu, em cần dừng lại. Không ai được lấy lý do đã giúp đỡ, đã yêu quý hoặc đã biết bí mật của em để yêu cầu em làm điều khiến mình sợ hãi.
Các em có quyền từ chối và thay đổi quyết định. Đã đồng ý trò chuyện không có nghĩa phải tiếp tục mãi. Đã nhận quà không có nghĩa phải đáp ứng một yêu cầu xâm hại. Đã chia sẻ một điều riêng tư không làm mất quyền được bảo vệ. Khi thấy bất an, các em có thể dừng tương tác mà không phải tranh luận hoặc giải thích đến khi người kia chấp nhận.
Tống tiền bằng hình ảnh là hành vi sử dụng hình ảnh nhạy cảm để đe dọa, buộc người bị hại chuyển tiền, gửi thêm hình ảnh, giữ im lặng hoặc thực hiện yêu cầu khác. Người gây hại thường tạo cảm giác gấp gáp: dọa gửi cho cha mẹ, bạn bè hoặc nhà trường; đặt thời hạn ngắn; yêu cầu không ngắt liên lạc và không kể với ai. Mục đích là khiến học sinh hoảng sợ, cảm thấy mình không còn lựa chọn nào ngoài việc làm theo.
Trong tình huống ấy, hãy nhớ rằng việc đáp ứng thêm một lần không bảo đảm lời đe dọa sẽ chấm dứt. Theo cẩm nang, người gây hại có thể tiếp tục đưa ra những yêu cầu lớn hơn khi biết cách gây sức ép đã có tác dụng. Vì vậy, các em cần dừng trả lời, không gửi thêm hình ảnh hoặc thông tin, không chuyển tiền và không tự đến gặp người đang đe dọa. Nếu trước đó đã làm theo, vẫn có thể dừng lại và tìm trợ giúp ngay.
Hình ảnh dùng để đe dọa có thể là ảnh thật bị sử dụng trái ý muốn, cũng có thể là nội dung giả được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI. Người bị nhắm đến có thể bị chế giễu, nghi ngờ hoặc buộc phải giải thích về điều mình chưa từng làm. Việc nội dung là giả không làm mất đi tổn thương. Bạn bè và người lớn cần hỗ trợ trước nguy cơ đang diễn ra, không yêu cầu học sinh chứng minh tính thật giả trước tập thể mới được tin tưởng.
Khi bị đe dọa, em hãy tìm người lớn tin cậy càng sớm càng tốt. Có thể chỉ cần nói: “Có người đang dùng hình ảnh để đe dọa em. Em đang sợ và cần được giúp.” Người lớn sẽ cùng em xem xét sự an toàn, báo cáo nền tảng và liên hệ cơ quan có trách nhiệm. Em không phải tự làm xong mọi bước mới được nhờ giúp.
Việc ghi nhận bằng chứng cần thực hiện an toàn. Nếu không làm tăng nguy cơ, có thể ghi tên tài khoản, đường dẫn, thời điểm và lời đe dọa không chứa nội dung nhạy cảm. Giữ nguyên thông tin, không chỉnh sửa hoặc cắt ghép. Nếu muốn thu thập thêm mà phải tiếp tục trả lời, thương lượng hoặc chịu sức ép, hãy dừng và báo ngay.
Riêng với ảnh, video có dấu hiệu xâm hại tình dục trẻ em, cẩm nang yêu cầu không tải xuống, không chuyển tiếp và không lưu thêm chính nội dung ấy để làm bằng chứng. Chỉ ghi đường dẫn, tên tài khoản và thời gian nếu biết, rồi báo Tổng đài 111 hoặc cơ quan Công an để được hướng dẫn. Không gửi ảnh cho nhóm bạn để nhờ xác nhận; không đăng lại để tố cáo. Nếu nội dung đã xuất hiện trên thiết bị, không tạo thêm bản sao và nhờ người có trách nhiệm hướng dẫn xử lý.
Theo cẩm nang, cần báo Công an khi có đe dọa, ép buộc, khống chế bằng hình ảnh, yêu cầu chuyển tiền, dấu hiệu xâm hại tình dục hoặc dụ dỗ, ép gặp mặt. Người báo tin không cần tự xác định vụ việc đã đủ nghiêm trọng hay chưa. Việc xác minh và đánh giá thuộc trách nhiệm của nơi tiếp nhận.
Đối với người đang bị tống tiền, điều cần được nghe là em không có lỗi vì hành vi xâm hại của người khác. Sự việc cần được xử lý cùng những người có thể bảo vệ em. Dù đã tin tưởng, từng gửi ảnh hoặc đã làm theo một yêu cầu, em vẫn xứng đáng được lắng nghe và giúp đỡ.
4. Ngăn bắt nạt và lan truyền tổn thương
Một biệt danh để chế giễu, một bức ảnh bị dùng làm trò cười, những lời bình luận ác ý hoặc việc cố tình loại một bạn khỏi nhóm chung đều có thể khiến người bị nhắm đến tổn thương. Trên mạng, những hành vi ấy có thể tiếp tục sau giờ học, đi theo học sinh về nhà và xuất hiện trở lại mỗi khi có thông báo mới.
Cẩm nang mô tả bắt nạt trực tuyến là việc dùng tin nhắn, hình ảnh, video, bình luận hoặc nhóm trò chuyện để làm nhục, đe dọa, chế giễu hay cô lập một người. Người bị hại có thể sợ đến lớp, né tránh bạn bè hoặc lo bị trả đũa nếu kể với người lớn. Vì thế, không thể chỉ nhìn vào việc cả nhóm đang cười để kết luận rằng mọi người đều vui.
Trong giao tiếp, học sinh có thể góp ý và bất đồng. Nhưng góp ý cần hướng vào sự việc và tôn trọng người nghe. Những lời xúc phạm ngoại hình, hoàn cảnh hoặc chuyện riêng không giúp bạn tiến bộ. Khi một nội dung làm nhục người khác, chúng ta cần dừng ngay; không đợi đến khi bạn phản đối hoặc thể hiện nỗi buồn trước cả lớp mới nhìn nhận tác động của hành vi.
Một điều cẩm nang nhấn mạnh là người chuyển tiếp có thể làm tổn thương lan rộng, dù không phải người đăng đầu tiên. Mỗi lượt gửi thêm làm tăng người xem, số bản sao và khả năng nội dung xuất hiện trở lại. Câu nói “mình chỉ chia sẻ lại” không làm mất đi tác động ấy. Một hình ảnh được gửi vào vài nhóm nhỏ vẫn có thể tiếp tục đi xa ngoài dự định của người gửi.
Ngay cả việc chia sẻ để bênh vực bạn cũng cần thận trọng. Đăng lại ảnh, tin nhắn hoặc chi tiết sự việc để lên án có thể khiến danh tính người bị hại bị lộ, thu hút thêm sự tò mò và bình luận. Cách hỗ trợ phù hợp là báo riêng với người có trách nhiệm, cung cấp thông tin cần thiết và bảo vệ sự riêng tư của bạn. Không cần đưa câu chuyện của bạn ra trước đám đông để thể hiện sự quan tâm.
Nếu chứng kiến một nội dung gây hại, việc đầu tiên các em có thể làm là không tham gia lan truyền. Không xin ảnh, không gửi tiếp, không hưởng ứng lời chế giễu, không thêm bình luận khiến bạn bị chú ý nhiều hơn. Khi thấy an toàn, có thể đề nghị dừng chia sẻ. Nếu việc lên tiếng công khai có thể khiến mình hoặc bạn bị nhắm đến, hãy chọn cách báo riêng với giáo viên hay người lớn tin cậy.
Đối với người bạn đang gặp chuyện, hãy bắt đầu bằng một lời hỏi thăm kín đáo: “Mình thấy chuyện này có thể làm bạn buồn. Bạn muốn mình cùng tìm người giúp không?” Hoặc: “Mình sẽ không chuyển chuyện này vào nhóm. Mình có thể đi cùng bạn gặp thầy cô.” Không ép bạn kể hết, không xin xem nội dung riêng tư, không yêu cầu bạn phải mạnh mẽ ngay. Có mặt với thái độ tôn trọng giúp bạn cảm thấy mình được lắng nghe.
Cần tránh những lời như “có thế mà cũng buồn” hoặc “ai bảo bạn làm thế”. Những câu ấy có thể khiến người bị hại càng ngại chia sẻ. Nếu bạn ít nói hơn, né tránh nhóm lớp hoặc lo lắng khi có tin nhắn, hãy quan tâm nhưng không vội kết luận. Cẩm nang lưu ý các thay đổi ấy có thể có nhiều nguyên nhân; chúng là lý do để hỏi han, không phải căn cứ để suy đoán rồi kể cho người khác.
Một người bạn hỗ trợ cũng cần biết giới hạn của mình. Các em không phải tự điều tra tài khoản, đối đầu với người gây hại hoặc giữ mọi nội dung liên quan. Việc quan trọng là giúp bạn đến được với người lớn có khả năng xử lý. Không hứa sẽ giữ bí mật bằng mọi giá khi bạn đang có nguy cơ bị xâm hại; hãy nói rõ rằng mình chỉ tìm người cần biết để giúp bạn an toàn.
Nếu nhận ra bản thân từng hùa theo hoặc chuyển tiếp, hãy dừng ngay và trao đổi với người lớn để khắc phục. Có thể nhận trách nhiệm về phần mình đã làm, phối hợp hạn chế lan truyền và xin lỗi bằng thái độ tôn trọng. Không yêu cầu người bị hại phải tha thứ hoặc kể lại câu chuyện trước tập thể. Việc sửa sai cần thể hiện bằng hành động chấm dứt gây hại và giúp bạn được bảo vệ.
Nhà trường và gia đình có vai trò quan trọng trong quá trình ấy. Cẩm nang khuyến nghị nhà trường có quy trình tiếp nhận rõ ràng, giữ kín thông tin, không nêu tên học sinh hoặc đối chất công khai, đồng thời hỗ trợ để các em trở lại học tập và không tiếp tục bị cô lập. Người lớn cần lắng nghe, tránh hỏi dồn, không bắt kể lại nhiều lần và giải thích những bước sẽ làm tiếp theo.
Với học sinh Trường THPT Giáp Hải, xây dựng một nhóm lớp an toàn bắt đầu từ cách sử dụng từng lời bình luận và từng lượt chia sẻ. Khi một nội dung gây hại dừng ở mình, chúng ta đã góp phần hạn chế tổn thương. Khi một người bạn được cùng đến gặp người lớn tin cậy, sự hỗ trợ đã bắt đầu.
Các em thân mến! Bốn nội dung trên cần trở thành những thói quen trong đời sống số: chú ý dấu hiệu bất thường, rà soát thiết lập tài khoản, cân nhắc hình ảnh công khai, dừng những yêu cầu ép buộc và không lan truyền nội dung làm tổn thương người khác. Khi gặp chuyện, hãy tìm sự giúp đỡ sớm. Khi bạn lên tiếng, hãy lắng nghe và cùng bạn tìm người có thể bảo vệ.
Tinh thần “Không Một Mình” được nuôi dưỡng bằng những cuộc trò chuyện bình tĩnh, sự tôn trọng riêng tư và cách chúng ta đồng hành với nhau. Mỗi học sinh cần được biết rằng dù điều gì đã xảy ra trên mạng, các em vẫn có thể lên tiếng và nhận sự hỗ trợ.