ĐÌNH LÀNG TUÝ LOAN

Đi qua bão tố để trở về chính mình

Có những ngày, con người sống như một ngôi nhà đóng kín cửa. Ngoài hiên, gió thổi; trên mái, mưa rơi; trong sân, lá úa đầy lối đi. Nhưng người trong nhà lại chỉ lo giữ cho căn phòng khách thật ngăn nắp, lau cho chiếc bàn sáng bóng, dựng cho những bức tường một dáng vẻ tử tế, mà quên rằng phía sau cánh cửa nọ, cả một khoảng tối đang lặng lẽ mục ruỗng. Ta vẫn thường sống như thế: chỉnh sửa khuôn mặt, cân nhắc lời nói, học cách tỏ ra bình thản, học cách nén cơn giận xuống cổ họng, ép nỗi buồn vào trong mắt, giấu nỗi sợ sau những nụ cười lịch sự. Lâu dần, ta tưởng mình đã trưởng thành, trong khi thực ra chỉ mới trở nên khéo che giấu.

Cái khổ của con người không phải vì trong lòng có quá nhiều cảm xúc, mà vì quá lâu rồi ta coi cảm xúc là điều đáng ngờ. Từ nhỏ, ta đã được dạy phải mạnh mẽ, phải lý trí, phải biết “kiểm soát bản thân”. Con trai thì không được khóc. Con gái thì không nên lớn tiếng. Người lớn không được yếu đuối. Người thành công không được để trái tim làm phiền lý trí. Xã hội thích những cái đầu lạnh, những bước chân chắc, những gương mặt bình ổn. Nhưng ít ai hỏi: một đời sống chỉ được xây bằng kiểm soát thì có còn ấm áp không? Một con người quá giỏi nén mình lại, đến cuối cùng còn nghe rõ tiếng lòng mình nữa không?

Có lẽ vì thế mà nhiều người vẫn đi qua đời như đi qua một mùa đông rất dài. Họ làm việc, trò chuyện, cười nói, hoàn thành mọi bổn phận, nhưng bên trong là một cánh đồng khô cỏ. Nỗi giận không biến mất vì bị đè nén; nó chỉ đổi hình dạng. Hôm nay nó là sự im lặng nặng nề, ngày mai nó thành một câu nói cay nghiệt, rồi một buổi chiều nào đó thành cơn mệt mỏi không rõ nguyên do. Nỗi buồn cũng vậy. Nó không rời đi chỉ vì ta từ chối gọi tên nó. Nó lặng lẽ ngồi xuống trong thân thể, trong nhịp thở, trong bờ vai, trong giấc ngủ chập chờn. Con người hiện đại có thể rất thành đạt, rất bận rộn, rất hiểu biết, nhưng đôi khi lại hoàn toàn xa lạ với chính những chuyển động kín đáo nhất trong tâm hồn mình.

Ta đã quen sống từ cái đầu mà quên đi trái tim. Ta suy nghĩ về mọi thứ, phân tích mọi thứ, lý giải mọi thứ, nhưng lại ít khi thật sự lắng nghe. Ta có thể giải thích vì sao mình tức giận, vì sao mình ghen tuông, vì sao mình buồn, nhưng giải thích không phải là chữa lành. Có những vết thương không cần một bản báo cáo, chỉ cần một khoảng lặng. Có những cảm xúc không cần bị kết án, chỉ cần được nhìn thấy. Khi một cơn giận đi qua lòng, điều cần thiết nhất không phải là tự mắng mình xấu xa, mà là nhận ra: à, có một ngọn lửa vừa bùng lên. Khi nỗi buồn phủ xuống, điều quan trọng không phải là vội vàng xua nó đi, mà là ngồi lại thật khẽ và hiểu rằng: có một đám mây đang đi ngang bầu trời mình.

Sự chuyển hóa, rốt cuộc, không bắt đầu bằng cố gắng trở thành một người khác. Nó bắt đầu từ giây phút con người thôi chống lại chính mình. Bao lâu nay, ta tưởng mình sẽ tốt hơn nếu mạnh tay loại bỏ phần yếu đuối, tiêu cực, bất toàn trong tâm hồn. Nhưng hóa ra, càng xua đuổi, nó càng bám chặt. Càng phủ nhận, nó càng sâu thêm. Chỉ khi nào ta đủ dịu dàng để nói với nỗi sợ: “Ta biết ngươi đang ở đây”, đủ bình tĩnh để nói với cơn giận: “Ta thấy ngươi”, đủ chân thành để ngồi cạnh nỗi buồn như ngồi cạnh một người bạn cũ, thì lúc đó cánh cửa đầu tiên của bình an mới hé mở.

Con người thường muốn nhảy qua đau đớn để đi thẳng tới thanh thản. Nhưng không có con đường tắt nào vào nội tâm. Bình an không phải là nơi không còn giông bão; bình an là khả năng đứng yên giữa bão mà không đánh mất mình. Muốn vậy, ta phải học một việc rất khó mà cũng rất đẹp: quan sát. Quan sát tâm mình như nhìn mây qua cửa sổ. Mây đen không phải bầu trời. Cơn giận không phải toàn bộ con người ta. Nỗi ghen tuông không phải bản chất của tình yêu. Nỗi sợ không phải định mệnh. Tất cả chỉ là những lớp sóng nổi lên rồi lặng xuống. Chúng đến, bởi đời sống luôn vận động. Chúng đi, nếu ta không níu giữ hay đồng lõa với chúng.

Có một phẩm giá sâu xa trong việc dám sống thật với thế giới bên trong. Người biết khóc không hèn yếu; người biết nhận mình đang sợ không nhỏ bé; người biết thừa nhận cơn ghen, nỗi buồn, sự tổn thương trong lòng mình không thấp kém hơn ai. Trái lại, đó là khởi đầu của sự trưởng thành. Bởi chỉ người không còn chạy trốn mình mới có thể đi đến tận cùng của tự do. Khi ấy, cảm xúc không còn là những kẻ thù phải tiêu diệt, mà trở thành những tín hiệu cần lắng nghe. Mỗi cơn giận nói rằng có điều gì trong ta đang bị xâm phạm. Mỗi nỗi buồn nhắc rằng có điều gì trong ta đang cần được ôm ấp. Mỗi nỗi sợ cho thấy ta vẫn còn sống, còn rung động, còn biết quý điều mong manh.

Sau tất cả, hành trình của con người không phải là trở thành một cỗ máy vận hành trơn tru, cũng không phải là tô son cho cuộc đời bằng những lời tự an ủi đẹp đẽ. Hành trình ấy là đi từ ồn ào đến lặng yên, từ giả vờ đến chân thật, từ cái đầu chất đầy suy tính trở về với trái tim còn biết rung lên trước một vệt nắng cuối ngày, một bàn tay đặt nhẹ, một giọt nước mắt rơi đúng lúc. Và sâu hơn cả trái tim, là một miền rất tĩnh, nơi ta không còn bị cuốn đi bởi những đổi thay nhất thời nữa.

Có lẽ hạnh phúc không phải là sống mà không đau, không giận, không buồn, không sợ. Hạnh phúc là khi qua mọi cung bậc ấy, ta vẫn không đánh mất sự trong trẻo của mình. Là khi con người thôi chia đôi bản thân thành phần được yêu và phần bị ghét. Là khi ta đủ bao dung để hiểu rằng trong mỗi bão tố đều có một lời gọi trở về. Trở về với sự chân thật. Trở về với im lặng. Trở về với chính mình.

Buông!
Có những buổi chiều, khi gió đi qua ngọn trúc, người ta bỗng nghe đời sống trở nên rất nhẹ. Không phải vì núi sông đổi khác, cũng không phải vì lòng người bỗng hết ưu phiền, mà chỉ vì trong khoảnh khắc ấy, ta chợt hiểu rằng vạn sự ở đời vốn không nặng như ta từng tưởng. Nặng là bởi lòng người thích giữ. Khổ là bởi lòng người thích nắm. Mệt là bởi lòng người luôn muốn dòng nước phải chảy theo ý mình.

Trang Tử đi qua ngàn năm, để lại cho đời không phải một hệ thống giáo điều nghiêm ngặt, mà là một làn gió lớn. Làn gió ấy thổi tung những bức màn mà con người tự giăng trước mắt mình: danh và lợi, được và mất, hơn và thua, khôn và dại. Người đời thường lấy những điều ấy mà đo lường cuộc sống, như lấy một chiếc thước ngắn ngủi để đo trời đất. Đo mãi, cuối cùng chỉ thấy mình nhỏ hẹp đi, còn trời đất thì chưa từng ngắn lại.

Cốt lõi của đạo lý ấy, xét cho cùng, chỉ là một chữ: buông. Nhưng buông ở đây không phải là bỏ đời, càng không phải là trốn đời. Buông là để lòng mình đừng hóa thành sợi dây tự trói lấy mình. Buông là biết rằng hoa nở không vì ai ngắm mà nở, lá rụng không vì ai buồn mà rụng. Mây qua trời, nước chảy sông, bốn mùa thay đổi, tất cả đều đi trong cái nhịp điệu tự nhiên của trời đất. Chỉ riêng con người là thường tự sinh phiền não, vì cứ muốn giữ mãi mùa xuân, giữ mãi thanh danh, giữ mãi tuổi trẻ, giữ mãi những điều vốn thuộc về vô thường.

Người hiểu Đạo không phải là người đứng ngoài thế gian. Họ vẫn ăn bữa cơm của nhân gian, vẫn đi qua những ngả đường bụi đỏ, vẫn nghe tiếng chợ chiều, tiếng chim đầu núi, tiếng mái chèo khua trên sông khuya. Nhưng giữa muôn điều ấy, lòng họ không bị cuốn trôi. Họ sống như chiếc thuyền rỗng. Có người va phải, thuyền cũng chẳng giận. Có sóng nổi lên, thuyền cũng không vì thế mà đánh mất dòng đi của mình. Một đời người sở dĩ đầy thương tổn, phần nhiều không phải vì núi cao sông rộng làm khó, mà vì chiếc thuyền trong lòng ta chất quá nhiều thứ: tự ái, tham cầu, cố chấp, hơn thua. Thuyền đầy thì nặng. Nặng thì chìm. Chìm rồi lại trách nước sâu.

Trang Tử thương con người, nên muốn trả con người về với sự khoáng đạt ban đầu. Ông dạy ta nhìn cái hữu dụng bằng con mắt khác, và cũng nhìn cái vô dụng bằng một tấm lòng khác. Cây lớn vì vô dụng mà tránh được lưỡi rìu, nên còn đó để che mát một đời. Con người nếu không cứ phải tranh phần thắng, có lẽ cũng giữ được cho mình một khoảng trời thanh thản. Ở đời, nhiều khi chính thứ bị người ta xem nhẹ mới là nơi nuôi lớn linh hồn. Một ngày không bon chen, một bữa cơm ăn thong thả, một đêm ngồi yên nghe mưa chạm mái hiên, một lần biết im lặng trước hơn thua của thế sự — ấy đều là những điều tưởng nhỏ mà hóa ra lại cứu rỗi tâm hồn.

Cho nên, sống theo tinh thần của Trang Tử không phải là bay khỏi trần thế, mà là ở giữa trần thế mà lòng không đóng bụi. Vẫn làm việc, nhưng không bị công danh làm cho nặng bước. Vẫn yêu thương, nhưng không biến yêu thương thành xiềng xích. Vẫn bước giữa cuộc đời, nhưng trong tâm có một khoảng rộng đủ cho mây trắng đi qua.

Rồi đến một ngày, khi thôi không còn hỏi quá nhiều rằng mình được gì, mất gì, hơn ai, kém ai, ta mới nhận ra đời sống vốn đơn sơ biết mấy. Trời vẫn cao. Nước vẫn dài. Hoa vẫn nở bên bờ giậu cũ. Chỉ có lòng người, sau bao năm mỏi mệt, cuối cùng mới học được cách trở về. Trở về với một nội tâm sáng sủa, với nhịp thở tự nhiên, với sự bình thản trước đổi thay. Khi ấy, ta sẽ hiểu: tự do không ở cuối con đường, mà ở ngay lúc lòng ta thôi tự trói mình.

Và có lẽ, đó chính là món quà sâu xa nhất mà cuốn sách này gửi lại cho nhân gian: giữa cuộc đời đầy tiếng động, hãy giữ cho mình một cõi tĩnh; giữa muôn điều phải nắm giữ, hãy học lấy một lần buông xuống; giữa cái chật hẹp của hơn thua, hãy mở lòng ra để sống như mây, như nước, như cánh bướm trong giấc mộng nghìn năm — bay đi mà không vướng, đến và đi đều nhẹ.

Có những buổi sớm, khi màn sương còn đọng trên đầu cành trúc, người ta bỗng thấy thế gian này dường như chưa từng ồn ào. Núi vẫn ở đó, nước vẫn ở đó, mây vẫn lững thững đi qua trời, chỉ có lòng người là hay nổi sóng. Sóng ấy không phải do sông sâu gió lớn, mà phần nhiều do một ý niệm rất nhỏ trong tâm: ta muốn nhiều hơn cái đang có, muốn giữ lâu hơn cái đang đến, muốn xua đi mau hơn cái đang qua. Từ một niệm ấy, đời sống vốn rộng mà hóa chật, vốn trong mà hóa đục, vốn nhẹ mà hóa nặng.

Cái cốt lõi của đạo lý mà người xưa để lại, nghĩ cho cùng, không nằm ở những lời huyền áo, mà ở một lẽ giản dị đến mức người đời thường bỏ quên: hãy để mọi sự trở về với bản tính của nó. Nước chảy xuống chỗ thấp, không phải vì nó yếu, mà vì nó hiểu con đường của mình. Mây tan ở cuối trời, không phải vì nó bất lực, mà vì tan đi cũng là một cách hoàn thành đời sống của mây. Hoa nở rồi tàn, lá xanh rồi úa, trăng khuyết rồi tròn; không có sự vật nào vì mất đi một hình dạng mà trở nên nghèo hơn. Chỉ riêng con người, bởi quá yêu cái “ta”, nên cứ tưởng mọi thứ phải ở lại theo ý mình, bởi thế mới sinh ra sầu muộn.

Người đời thích tranh. Tranh một lời hơn thua, tranh một chỗ đứng, tranh một danh tiếng, tranh cả một cái nhìn của người khác đối với mình. Họ tưởng rằng thắng được người là mạnh, nhưng nhiều khi, chính trong lúc giành phần thắng ấy, họ đã để mất sự bình an quý giá nhất trong lòng. Một người cầm chặt nắm tay thì không thể đón gió. Một người luôn dựng ngực để chống đỡ thì không thể cúi xuống nghe tiếng cỏ mọc. Kẻ suốt đời muốn đứng trên người khác, sau cùng thường chỉ còn lại một thân tâm cứng nhắc, khô cằn như khúc gỗ phơi quá nắng. Còn người biết lùi một bước, biết nhường một lời, biết im trước điều không đáng giữ, lại giữ được cho mình một khoảng trời thanh sạch. Ở đời, có những cái thắng khiến lòng người thêm chật; cũng có những cái nhường khiến tâm hồn rộng ra như bến nước cuối sông.

Cho nên, đạo lớn không dạy người ta trở thành kẻ yếu đuối, mà dạy người ta hiểu sức mạnh của sự mềm. Nước là thứ mềm nhất, vậy mà đá cũng mòn dưới dòng chảy của nước. Gió không có hình, vậy mà có thể đi qua ngàn núi. Ánh sáng không cầm nắm được, vậy mà một buổi mai có thể làm tan cả đêm dài. Trong cõi đời này, cái cứng thường gây tiếng động lớn, nhưng cái mềm mới có sức đi xa. Lời nói sắc bén có thể làm người ta khuất phục trong chốc lát; đức nhu hòa mới khiến lòng người tự nguyện gần nhau. Quyền lực có thể làm thiên hạ sợ; chỉ có sự thanh tĩnh mới làm người ta kính.

Nhiều năm bôn ba, con người thường quên mất rằng điều mình cần nhất không hẳn là thêm vào, mà có khi là bớt đi. Bớt một phần nóng nảy, bớt một phần cố chấp, bớt một phần tự phụ, bớt một phần lo âu vì ánh mắt thiên hạ. Khi bớt đi những thứ ấy, trong lòng tự nhiên mở ra một khoảng lặng. Và chính trong khoảng lặng ấy, ta mới nghe được tiếng nói của Đạo. Đạo không ở nơi cao xa, không nằm trong những lời lẽ lớn lao, càng không trú trong những dáng vẻ thần bí. Đạo ở trong cách một người biết dừng trước khi lời nói hóa thành tổn thương. Đạo ở trong cách một người biết đủ trước khi lòng tham hóa thành xiềng xích. Đạo ở trong cách một người sống giữa chợ đời mà lòng không lấm bụi chợ.

Có lẽ vì vậy mà bậc trí xưa nay thường mang dáng vẻ bình dị. Họ không gồng mình để tỏ ra sâu sắc, không phô bày sự sáng suốt như người ta đem châu báu ra giữa chợ. Càng gần với Đạo, con người càng bớt thích chứng minh. Khi đã thấy dòng sông, người ta không còn quá bận lòng về cái tên của nước. Khi đã sống trong ánh sáng, người ta cũng không cần cãi nhau mãi về hình dáng của mặt trời. Chỉ kẻ còn đứng ngoài cửa mới mải mê bàn luận về cánh cửa. Chỉ kẻ còn chưa yên mới cứ muốn thiên hạ biết mình đúng.

Một đời người, nếu biết sống theo tinh thần ấy, sẽ như chiếc thuyền nhẹ đi trên mặt nước thu. Không tranh để khỏi chìm trong tiếng sóng. Không cố nắm để khỏi mỏi tay. Không quá tự phụ để khỏi tự nhốt mình trong chiếc lồng của bản ngã. Đến thì bình thản mà đón, đi thì an nhiên mà tiễn. Được cũng không quá mừng, mất cũng không quá đau. Bởi người hiểu Đạo sẽ biết rằng tất cả những gì biến đổi trên đời này đều chỉ là những lớp sóng của một dòng nước lớn, còn bản thể sâu xa thì vẫn lặng lẽ, bền bỉ, không hề mất mát.

Thế nên, điều quý nhất mà cuốn sách ấy gợi cho ta, không phải là một tri thức để khoe với người đời, mà là một cách sống để cứu lấy chính tâm mình. Trong thời đại ai cũng muốn nhanh hơn, cao hơn, nổi bật hơn, lời nhắc ấy càng trở nên cần thiết: hãy trở về làm một dòng nước. Chảy mà không tranh. Nuôi dưỡng mà không kể công. Mềm mại mà không yếu hèn. Tĩnh lặng mà không xa lìa cuộc sống.

Đến lúc ấy, con người mới thật sự bước ra khỏi cơn mệt mỏi của chính mình. Trời đất vẫn thế, bốn mùa vẫn thế, chỉ có lòng ta không còn tự làm khổ ta nữa. Và ấy chính là tự do. Không phải thứ tự do ồn ào của kẻ thắng người khác, mà là thứ tự do sâu thẳm của một tâm hồn đã thôi chống lại quy luật của trời đất, thôi chống lại sự đến đi của đời sống, thôi chống lại chính mình. Khi ấy, giữa nhân gian nhiều gió bụi, ta vẫn có thể sống như một nhành trúc bên khe: rỗng mà không trống, mềm mà không gãy, lặng lẽ đứng giữa đất trời, nghe gió đi qua mà lòng không dậy sóng

Đoan Ngọ văn
Duy, Hoàng hiệu... Niên nguyệt nhật.
Duệ tôn (khư) đồng gia đẳng. Cẩn dĩ khư vật chi nghi.
Cảm cung cáo vu: Bản gia âm miếu, Cao tổ khảo, Cao tổ tỉ, Tằng tổ khảo, Tằng tổ tỉ, Hiển khảo, Hiển tỉ liệt vị, vị tiền.
Viết: Tuế cánh điệt tự, tiết trị hạ thiên, nhật phùng Đoan Ngọ, cẩn cụ phỉ nghi, bái cáo ngưỡng vọng, liệt vị gia tiên, thượng kỳ giám chỉ. Thượng hưởng.
Ký: Bản gia Tổ bá, Tổ thúc, Tổ cô, Lệnh bá Lệnh thúc, Lệnh cô, huynh đệ tỉ muội, phàm ngã tôn thân, hàm tư lai cách.
Kính thỉnh: Bản gia Ngũ Tự Phúc Thần, đồng chiếu giám. Cẩn cáo.