27/07/2022
Chùa Kim Sơn có kết cấu kiểu “nội công ngoại quốc” với phong cách nghệ thuật cuối thời Nguyễn. Khách vào chùa theo ngũ môn quan rộng 50m. Qua cửa là con đường dẫn vào chính điện, đi qua hai nhà tả - hữu mạc nằm ở hai bên một khu vườn. Giữa vườn là pho tượng Bồ Tát đứng trên hồ bán nguyệt. Phía sau là bức bình phong, hai bên có các tháp mộ cổ.
Đi qua một sân rộng là chính điện, gồm 3 nếp nhà ba gian. Nếp nhà chính giữa được xây cao hơn và hơi nhô về phía trước là tòa tam bảo với hai cửa ngách thông sang đàn Vạn Linh và đền thờ Mẫu. Bên trong tam bảo hiện còn hệ thống hoành phi, câu đối và bia đá cùng bức đại tự đề 4 chữ “Kim Sơn Cổ Sát”, 21 pho tượng Phật, bên trên là 4 cửa võng chạm trổ cầu kỳ. Chính điện có pho tượng Phật bằng đồng nguyên khối đúc liền được coi là tuyệt tác nghệ thuật Phật giáo, cao 77cm, nặng 30kg.
Đàn Vạn Linh nằm bên phải tòa tam bảo, hậu cung bài trí hệ thống tượng Phật được đưa về từ chùa Linh Sơn (phố Nguyễn Trường Tộ) từng bị bom Mỹ đánh sập năm 1967. Gian ngoài cùng bày hương án thờ Phật và 2 hương án thờ Vạn Linh, phía dưới là tượng đàn voi Tây Sơn. Bên trái tòa tam bảo là đền thờ Mẫu, bên trong hậu cung đặt khám thờ cùng 3 pho tượng Thánh mẫu Liễu Hạnh, Bà chúa Thượng Ngàn và Thủy Tinh công chúa.
27/07/2022
Chùa Kim Sơn còn gọi là chùa Tàu Mã, hay Kim Mã, được xây từ thời Tây Sơn, địa chỉ số 73 phố Kim Mã, quận Ba Đình, Hà Nội (cổng chính mở ra phố Giang Văn Minh, đối diện Nhà hát Chèo).
Hình thành từ thời Lý xa xưa, trại Kim Mã thuộc về vùng Thập Tam Trại, nằm ở phía tây-nam kinh đô Thăng Long. Về sau, trên đất trại này từng có một pháp trường liền với nghĩa địa, người dân trong thôn đã lập ra một am nhỏ để thờ cúng vong linh. Cuối thời Lê – Trịnh, khi Nguyễn Huệ đại thắng quân Thanh năm 1789, hàng vạn thi hài binh lính Tây Sơn chết trong trận hạ thành Đông Đô cũng được an táng tại đây; am được trùng tu và mang tên đàn Vạn Linh.
Đời vua Tự Đức nhà Nguyễn, năm 1881 nhân dân làng Kim Mã đã góp công sức sửa sang am và gọi là chùa Tàu Mã. Trong chính điện đã dựng các tượng Phật và chuyển đặt bài vị thờ Vạn Linh sang hai bên. Năm 1898 chùa mới đổi tên chữ là Kim Sơn Tự. Năm 1932 dân làng xây lại và mở rộng chùa, tách riêng rẽ ba tòa nhà Tam Bảo, đền thờ Mẫu và đàn tế Vạn Linh.
Thời kỳ Pháp tạm chiếm Hà Nội, do cần quy hoạch lại thành phố nên năm 1952 các hài cốt trong nghĩa địa Kim Mã phải chuyển lên nghĩa trang Yên Kỳ (Sơn Tây). Năm 1953 chùa Kim Sơn cho xây dựng cổng ngũ môn quan, trên có đặt một pho tượng Phật và treo một quả chuông đồng khá lớn. Mặt trước và sau ngũ môn đều có câu đối viết bằng chữ Quốc ngữ.
Năm 1972 chùa Linh Sơn ở phố Nguyễn Trường Tộ bị bom Mỹ tàn phá, toàn bộ 6 pho tượng Phật phải chuyển sang đặt ở đàn Vạn Linh và được thờ cho đến bây giờ. Năm 1985 chùa Kim Sơn được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Hàng năm, cứ vào mùng 5 tháng giêng âm lịch, tức ngày giỗ trận Đống Đa, chùa lập đàn chay cúng tế vong linh các chiến sĩ đã bỏ mình vì nước.
Năm 2011, nhà bia tưởng niệm các liệt sĩ quân Tây Sơn được xây dựng cạnh đàn Vạn Linh mé bên trái sân chùa, lưng dựa vào bức tường dài dọc phố Kim Mã. Bia và chân bia do các nghệ nhân tỉnh Bình Định thực hiện trên một phiến đá đỏ liền khối lấy từ núi non của huyện Tây Sơn.
