Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt

Tượng Quan âm Chuẩn Đề niên đại thế kỷ XIX – XX

Lưu trữ: Bảo tàng Quốc gia Việt Nam

Tượng thể hiện hình tượng Quan âm Chuẩn Đề ngồi trong tư thế kiết già trên tòa sen, phần bệ trang trí cánh sen đầu vuông cân xứng và chắc khỏe, mang đặc trưng mỹ thuật thời Nguyễn. Pho tượng gây ấn tượng bởi bố cục nhiều tay đầy uy nghi nhưng vẫn giữ được vẻ thanh thoát. Quan âm có tổng cộng mười bốn tay: hai tay đặt trong lòng, hai tay chắp trước ngực kết ấn, mười tay còn lại tỏa đều hai bên từ cao xuống thấp trong các tư thế thủ ấn khác nhau, tạo nên cảm giác chuyển động nhịp nhàng như một vòng hào quang bao quanh thân tượng. Hệ thống thủ ấn ấy biểu trưng cho năng lực cứu độ vô lượng và sự hiện diện khắp nơi của đức Quan âm trong tín ngưỡng Phật giáo Đại thừa.

Khuôn mặt tượng đầy đặn, phúc hậu, đôi mắt nhỏ khép hờ biểu hiện trạng thái tĩnh tại và từ bi. Giữa trán nổi bật tuệ nhãn — biểu tượng của trí tuệ giác ngộ. Tượng để tóc búi cao, đội mũ miện, tai lớn và chảy dài theo quan niệm tạo hình Phật giáo truyền thống. Thân mặc áo choàng phủ mềm mại, các nếp áo buông rủ tự nhiên tạo nên cảm giác uyển chuyển, nhẹ nhàng.

Toàn thân tượng được khảm tam khí tinh xảo với các họa tiết chữ “Thọ”, hồi văn mây và hoa lá, cho thấy kỹ thuật thủ công điêu luyện cũng như xu hướng trang trí cầu kỳ của mỹ thuật thời Nguyễn. Chất liệu và kỹ thuật khảm không chỉ làm tăng vẻ sang trọng cho pho tượng mà còn phản ánh sự giao thoa giữa nghệ thuật tôn giáo và mỹ thuật cung đình đương thời.

Ảnh: Bảo tàng Quốc gia Việt Nam
____________________________
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Tượng vua Mạc Đôn Nhượng tại Chùa Nhân Trai - Hải Phòng

Chất liệu: tượng đá tô màu

Niên đại: khoảng thế kỷ XVI

Về tạo hình, tượng được tạc trong tư thế ngồi ngay ngắn, hai tay chắp trước ngực, dáng vẻ trang nghiêm nhưng gần gũi. Khuôn mặt đầy đặn, lông mày cong nhẹ, mắt nhìn thẳng, môi khép kín tạo nên thần thái điềm tĩnh và uy nghi. Tượng đội mũ bình thiên, mặc triều phục màu đỏ với nhiều lớp hoa văn chạm nổi chạy dọc thân áo và tay áo, phản ánh phong cách mỹ thuật cung đình thời Mạc. Những đường nét trên y phục tuy đã giản lược nhưng vẫn cho thấy sự cầu kỳ trong cách thể hiện phẩm phục của bậc vương giả.

Điểm đặc biệt của pho tượng là chất liệu đá kết hợp kỹ thuật tô màu. Đây là dạng tượng khá hiếm trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam, bởi phần lớn tượng thờ thời hậu Lê và Nguyễn thường làm bằng gỗ sơn son thếp vàng. Việc sử dụng đá giúp tượng có vẻ chắc khỏe, bền vững, trong khi lớp màu tạo cảm giác sinh động và gần với hình tượng con người thật.

Về giá trị nghệ thuật, tượng mang phong cách điêu khắc thời Mạc với đặc trưng tạo hình mộc mạc, khỏe khoắn nhưng không mất đi vẻ trang trọng. Tượng không thiên về tả thực hoàn toàn mà nhấn mạnh thần thái nhân vật, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và tín ngưỡng đương thời. Đây đồng thời cũng là tư liệu quý giúp nghiên cứu mỹ thuật, trang phục và nghệ thuật thờ tự thời Mạc ở vùng duyên hải Bắc Bộ.

Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn
____________________________
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Pho tượng Phật Tuyết Sơn tại Chùa Bút Tháp

Pho tượng có niên đại thời Hậu Lê, nổi tiếng bởi giá trị nghệ thuật và chiều sâu biểu cảm hiếm có trong mỹ thuật cổ Việt Nam. Đây được xem là một trong những pho tượng diễn tả hình tượng khổ hạnh đẹp và chân thực nhất còn lưu lại đến ngày nay.

Tượng thể hiện Đức Phật Thích Ca trong giai đoạn tu khổ hạnh nơi núi Tuyết Sơn trước khi giác ngộ. Khác với hình ảnh Phật đầy đặn và an nhiên thường thấy, pho tượng khắc họa thân thể gầy guộc đến khắc khổ: gò má cao, hốc mắt sâu, xương ngực và các đường gân nổi rõ dưới lớp da mỏng. Những chi tiết ấy diễn tả chân thực sự chịu đựng và ý chí tu hành phi thường của Đức Phật.

Dù thân hình tiều tụy, gương mặt tượng vẫn toát lên thần thái tĩnh lặng và nội tâm sâu sắc. Đôi mắt khép hờ như đang nhập định, miệng hơi mỉm tạo cảm giác siêu thoát khỏi đau đớn thể xác. Chính sự đối lập giữa thân xác hao mòn và tinh thần thanh thản đã tạo nên giá trị biểu cảm đặc biệt của pho tượng.

Tượng được tạo tác với những nếp áo mềm mại phủ theo thân người, các đường chạm tinh tế làm nổi bật cấu trúc cơ thể. Lớp sơn nâu sẫm cổ kính càng tăng cảm giác trầm mặc và linh thiêng. Nghệ nhân thời Hậu Lê đã thể hiện trình độ tạo hình xuất sắc khi kết hợp giữa tính hiện thực và tinh thần tôn giáo sâu sắc trong cùng một tác phẩm.

Pho tượng không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh tư tưởng Phật giáo về con đường tu tập: khổ hạnh cực đoan không phải mục đích cuối cùng, mà giác ngộ đến từ sự cân bằng và trí tuệ. Vì vậy, tượng Phật Tuyết Sơn ở Chùa Bút Tháp được xem là một bảo vật quý của nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thế kỷ XVII.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Pho tượng Địa Tạng - Chùa Vĩnh Thạnh

Không mang dáng vẻ uy nghiêm quen thuộc của tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát thường thấy, pho tượng này tạo cảm giác gần gũi, sinh động và có phần ngộ nghĩnh, khiến người xem dễ ghi nhớ.

Tượng thể hiện hình ảnh Địa Tạng trong dáng ngồi thư thái trên lưng một con lừa nhỏ. Đây là hình tượng gắn với truyền thuyết và biểu tượng hành đạo của Địa Tạng Bồ Tát trong Phật giáo Á Đông. Con lừa được tạo hình giản dị nhưng rất có hồn, với dáng đứng vững vàng và nét mặt hiền lành, làm tăng vẻ dân dã của pho tượng.

Nhân vật chính có khuôn mặt tròn, đầu trọc, đôi mắt hiền từ và nụ cười nhẹ. Thân tượng phủ sơn vàng óng, y phục đơn giản với các nếp áo mềm mại, tạo cảm giác thanh thoát. Một tay tượng giữ tích trượng hoặc pháp khí tượng trưng cho hạnh nguyện cứu độ chúng sinh, tay còn lại cầm vật phẩm thiêng. Tư thế chân bắt chéo tự nhiên khiến toàn bộ pho tượng mang nét ung dung, tự tại.

Điểm độc đáo nhất của tác phẩm là sự kết hợp giữa yếu tố tôn giáo và tính dân gian. Pho tượng không tạo khoảng cách thiêng liêng quá nghiêm nghị mà đem lại cảm giác thân thiện, gần với đời sống thường nhật của người dân Nam Bộ. Chính nét mộc mạc ấy làm cho tượng Địa Tạng ở Chùa Vĩnh Thạnh trở thành một hình tượng rất riêng, ít gặp ở các chùa khác.

Ngoài giá trị tín ngưỡng, pho tượng còn phản ánh sự phong phú trong nghệ thuật tạo hình Phật giáo Việt Nam, nơi mỗi vùng miền có thể sáng tạo những cách biểu đạt riêng nhưng vẫn giữ được tinh thần từ bi và cứu độ của đạo Phật.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Pho tượng Phật A-di-đà bằng đồng - Chùa Bái Đính

Pho tượng có trọng lượng khoảng 100 tấn, tượng được tạo tác trong tư thế ngồi thiền trên tòa sen lớn, dáng vẻ cân đối và trang nghiêm. Gương mặt Đức Phật thanh thoát, đôi mắt khép hờ biểu hiện trạng thái nhập định sâu lắng và lòng từ bi vô lượng. Tay phải giơ lên trong thủ ấn giáo hóa, tay trái đặt trước lòng biểu trưng cho sự tiếp dẫn và cứu độ chúng sinh về cõi Tây Phương Cực Lạc.

Toàn bộ pho tượng được đúc bằng đồng với màu nâu sẫm cổ kính, bề mặt nhẵn bóng tạo cảm giác bền vững và thiêng liêng. Phía sau tượng là hào quang lớn hình lá đề được trang trí dày đặc các họa tiết Phật nhỏ, tỏa ánh vàng rực rỡ làm nổi bật hình tượng trung tâm. Sự kết hợp giữa sắc vàng của hào quang và màu đồng trầm mặc tạo nên không gian vừa huy hoàng vừa tĩnh tại.

Bệ tượng được bài trí nhiều hoa tươi, đèn thờ và đồ tế khí, góp phần tăng vẻ trang trọng cho chính điện. Với kích thước đồ sộ cùng kỹ thuật đúc đồng công phu, pho tượng không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc mà còn thể hiện trình độ mỹ thuật và kỹ thuật chế tác kim loại hiện đại của Việt Nam.

Ngày nay, tượng Phật A-di-đà tại Chùa Bái Đính là điểm hành hương nổi tiếng, thu hút đông đảo Phật tử và du khách đến chiêm bái, tìm sự thanh tịnh và cảm nhận vẻ đẹp hùng vĩ của quần thể chùa lớn bậc nhất Việt Nam.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Pho tượng Phật tọa thiền tại Chùa Nôm (Hưng Yên)

Pho tượng là được làm bằng đất, phủ sơn thếp bên ngoài, nhưng vẫn gần như nguyên vẹn qua nhiều trận lũ lớn từng xảy ra ở vùng Hưng Yên

Tượng thể hiện hình ảnh Đức Phật trong tư thế tọa thiền trên tòa sen. Dáng ngồi kiết già cân đối, hai tay đặt trước bụng trong thế thiền định, biểu hiện cho sự tập trung nội tâm và giác ngộ. Gương mặt tượng đầy đặn, thanh thản, đôi mắt khép hờ và nụ cười nhẹ tạo cảm giác an nhiên, từ bi.

Trang phục được thể hiện bằng những nếp áo mềm mại buông theo thân người, tuy giản dị nhưng rất tinh tế. Lớp sơn son thếp vàng phủ toàn thân tượng tạo nên vẻ trang nghiêm và linh thiêng. Chiếc mũ có chạm hình Phật nhỏ phía trước làm tăng ý nghĩa tôn giáo và nét đặc sắc của pho tượng.

Tòa sen bên dưới được trang trí nhiều lớp cánh sen nổi sơn đỏ thếp vàng, tượng trưng cho sự thanh khiết vượt lên khỏi cõi trần. Dù trải qua thời gian dài cùng nhiều trận lụt khủng khiếp của vùng châu thổ sông Hồng, pho tượng đất vẫn bền vững, phản ánh kỹ thuật chế tác truyền thống tài hoa của nghệ nhân xưa.

Ngày nay, pho tượng không chỉ có giá trị tín ngưỡng mà còn là một di sản nghệ thuật quý của Chùa Nôm, góp phần làm nổi bật vẻ đẹp cổ kính và huyền bí của ngôi chùa nổi tiếng này.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Tượng Ông Thiện - Chùa Keo (Thái Bình)

Pho tượng thường được đặt trong hệ thống tượng thờ hộ pháp của chùa, tượng trưng cho lòng thiện, sự che chở và bảo vệ con người khỏi điều xấu.

Về hình thức, tượng được tạo tác trong tư thế ngồi vững chãi, thể hiện quyền uy nhưng vẫn gần gũi. Khuôn mặt tròn đầy, mắt mở lớn, miệng mỉm cười nhẹ tạo cảm giác hiền hậu và nhân từ. Tay phải giơ lên như ban phúc hoặc ra dấu trấn an, biểu hiện quyền năng bảo hộ của vị thần thiện.

Trang phục của tượng rất cầu kỳ với áo giáp, mũ mão và các họa tiết rồng mây chạm nổi tinh xảo. Toàn bộ tượng được sơn son thếp vàng lộng lẫy, nổi bật sắc đỏ và vàng đặc trưng của mỹ thuật truyền thống thời Lê – Nguyễn. Những đường nét chạm khắc mạnh mẽ kết hợp với màu sắc rực rỡ làm tăng vẻ linh thiêng và uy nghiêm cho pho tượng.

Dưới chân tượng là hình con vật linh, góp phần nhấn mạnh vai trò hộ vệ của Ông Thiện trong không gian thờ tự. Dù mang dáng vẻ oai phong, tổng thể pho tượng vẫn toát lên tinh thần từ bi và thiện lành, phản ánh quan niệm của người Việt về sự hài hòa giữa sức mạnh và lòng nhân hậu.

Pho tượng không chỉ có giá trị tín ngưỡng mà còn là di sản nghệ thuật quý của Chùa Keo, góp phần thể hiện trình độ điêu khắc gỗ truyền thống đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Bộ tượng Thập bát La Hán - Chùa Hội Khánh (Bình Dương)

Mô tả: Bộ tượng cao khoảng 90 cm. Các pho tượng được tạc bằng gỗ, sơn son thếp màu, thể hiện hình ảnh các vị La Hán. Mỗi tượng mang một dáng vẻ và thần thái riêng, nhưng đều toát lên vẻ uy nghi, trầm tĩnh và linh thiêng. Các vị ngồi trong tư thế đường bệ, thân hình cân đối, áo cà sa được diễn tả bằng những nếp gấp mềm mại và tinh xảo. Khuôn mặt các La Hán được khắc họa sinh động với râu dài, mắt sâu, nét mặt nghiêm nghị nhưng vẫn thể hiện chiều sâu nội tâm và sự minh triết. Nghệ thuật chạm khắc và phối màu trên y phục tạo nên vẻ cổ kính, trang trọng cho toàn bộ bộ tượng.

Niên đại: cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam.

Việc bố trí các pho tượng thành hàng liên tiếp tạo cảm giác nhịp điệu và tính thống nhất trong không gian thờ tự. Không chỉ có giá trị mỹ thuật, bộ tượng Thập bát La Hán còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, biểu trưng cho trí tuệ, sự tu hành và con đường giải thoát trong giáo lý Phật giáo.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Tượng Thập điện Minh Vương - Chùa Thiên Mụ

“Thập điện Minh Vương” là mười vị vua cai quản mười điện nơi âm phủ theo quan niệm Phật giáo kết hợp tín ngưỡng dân gian. Mỗi vị Minh Vương phụ trách xét xử linh hồn con người sau khi qua đời, căn cứ vào thiện – ác lúc sinh thời để định công tội và sự tái sinh.

Hệ thống tượng thường xuất hiện trong các ngôi chùa cổ Việt Nam, đặc biệt ở miền Trung và miền Bắc, nhằm nhắc nhở con người sống lương thiện, tránh điều ác, hướng đến nhân quả và đạo đức.

Các tượng đều ở tư thế ngồi uy nghi trên bệ thấp, thân hình vững chắc, thể hiện quyền uy của các vị phán xét nơi địa phủ. Gương mặt các Minh Vương nghiêm nghị, mắt mở lớn, ria mép và nét mặt cương trực nhằm biểu hiện sự công minh và sức mạnh trừng phạt cái ác. Tượng mặc triều phục kiểu cổ phương Đông với áo bào nhiều nếp gấp, đầu đội mũ quan. Hình thức này phản ánh sự giao thoa giữa nghệ thuật cung đình và tín ngưỡng dân gian. Tượng được tạc bằng gỗ và phủ sơn son thếp vàng. Lớp vàng son cổ tạo vẻ linh thiêng, trang trọng, đồng thời cho thấy dấu ấn mỹ thuật truyền thống Huế.

Các tượng được sắp thành hàng liên tiếp tượng trưng cho mười điện xét xử. Sự lặp lại nhịp nhàng trong tư thế và y phục tạo nên tính trang nghiêm của không gian thờ tự.

Bộ tượng Thập điện Minh Vương tại Chùa Thiên Mụ không chỉ có giá trị điêu khắc mà còn phản ánh quan niệm đạo đức truyền thống của người Việt: mọi hành động đều có quả báo tương ứng. Qua nghệ thuật tạo hình, các pho tượng góp phần giáo hóa con người hướng thiện và giữ gìn nếp sống đạo lý.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển

Bức tượng Phật tọa thiền bằng gỗ mít - Chùa Đậu

Tượng được tạc bằng gỗ mít nguyên khối, để mộc không sơn son thếp vàng. Việc giữ nguyên màu gỗ tự nhiên tạo nên vẻ đẹp thanh khiết, gần gũi và trầm mặc. Gỗ mít là chất liệu quen thuộc trong nghệ thuật tạc tượng Việt Nam vì có thớ mịn, ít cong vênh, bền chắc và mang màu vàng ấm theo thời gian.

Pho tượng thể hiện hình ảnh Đức Phật trong tư thế tọa thiền, biểu trưng cho sự giác ngộ, tĩnh tâm và trí tuệ. Tượng đặt trên tòa sen lớn, nhấn mạnh ý nghĩa thanh tịnh của Phật giáo: “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Đức Phật ngồi kiết già trên tòa sen, dáng ngồi vững chãi và cân đối. Hai chân xếp bằng trong tư thế thiền định truyền thống. Tay trái đặt ngửa trên lòng, tay phải đưa lên trước ngực, các ngón tay tạo ấn quyết mang ý nghĩa giáo hóa và ban sự an lành cho chúng sinh. Gương mặt đầy đặn, hiền từ, mắt khép hờ biểu hiện trạng thái nhập định sâu. Miệng thoáng mỉm cười tạo cảm giác từ bi và thanh thản. Tóc được thể hiện bằng các cụm xoắn nhỏ đều nhau; đỉnh đầu nổi cao tượng trưng cho trí tuệ siêu việt của Đức Phật. Áo cà sa phủ mềm mại theo các nếp gấp lớn, được chạm khắc giản dị nhưng tinh tế, làm nổi bật vẻ thanh thoát của pho tượng. Bệ sen chạm nhiều lớp cánh sen nổi, tạo cảm giác nâng đỡ trang

Pho tượng mang phong cách nghệ thuật Phật giáo Việt Nam truyền thống, chú trọng sự thanh tĩnh và tính nội tâm hơn là phô diễn hình thể. Việc không sơn son thếp vàng giúp người xem cảm nhận rõ vẻ đẹp tự nhiên của chất gỗ và kỹ thuật đục chạm thủ công.

Ảnh: Tượng Phật Việt Nam qua các thời đại - Tôn Kàn
---------------------------------------
Kho tư liệu tượng cổ đình chùa Việt thuộc dự án Chốn Thiêng, do Công ty TNHH Vilapa phát triển