Chùa Thanh Nhàn - Đống Đa - Hà Nội

Chùa Thanh Nhàn tên chữ là Thanh Nhàn Tự, ít ra đã có từ khoảng giữa thế kỷ 17, ngày nay ngõ 318 La Thành, phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội.

Theo “Nghĩa Phê tạo đình bi ký” (bài ký về việc xây đình Nghĩa Phê) khắc trên tấm bia dựng năm Nhâm Thân niên hiệu Chính Hòa thứ 13 (1692) gần Ô Chợ Dừa thì đình “nằm ở giữa, bên phải đối diện chùa Thanh Nhàn, bên trái cao ngang đàn Xã Tắc”. Trên tấm bia hình trụ 4 mặt ở “Cao Sơn Hưng Miếu” dựng ngày 5 tháng Năm âm lịch đời Chính Hòa (1680-1705) lại ghi “Đình Đông Các bên hữu về phía Bạch Hổ, dãy núi bao bọc, đình cao ngang xấp xỉ chùa Thanh Nhàn”. Như vậy muộn nhất là đến cuối thế kỷ 17 đã có chùa này rồi.

Sang thế kỷ 18 chùa bị hư hại nhiều, có vị tướng họ Đỗ làm quan Thái Bảo triều Lê đã cúng tiền và tổ chức trùng tu, tấm bia ghi việc này và pho tượng phù điêu của ngài nay vẫn còn. Năm 1810 chùa được trùng tu và đúc chuông. Năm 1895 nhà chùa cho chữa tòa tam bảo, 1901 sửa tòa hậu đường, 1946 tu bổ từ vũ. Sang đầu thiên niên kỷ thứ 3, chùa lại được tu chỉnh để phù hợp với sự thay đổi về đường xá và nhà dân ở xung quanh.

Vùng đất quanh chùa giáp liền với những địa danh nổi tiếng như trại Giảng Võ ở phía tây – bắc và đê La Thành ở mạn nam, nơi đã từng chứng kiến biết bao sự kiện lịch sử. Ngày 21 – 01 – 1989 Bộ Văn hóa và Thông tin đã xếp hạng chùa Thanh Nhàn là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Sau lần tôn tạo gần đây, chùa hiện có 2 tam quan nhỏ xây 2 tầng 8 mái. Tam quan ngoại nhìn về hướng tây ra ngõ 318 La Thành và tam quan nội ở khoảng giữa đoạn đường dẫn tới một tháp mộ. Tại đây du khách sẽ rẽ phải đi vòng qua hòn non bộ với tượng Quan Âm để vào sân trước tiền đường, hai bên sân là các nhà bia nhỏ và vườn cây ăn quả.

Tòa tiền đường bao gồm 3 gian 2 chái, kết nối với hậu cung theo hình chuôi vồ. Bên tả tiền đường có một sân nhỏ giáp nhà thờ Tổ chung với thờ Mẫu, xa hơn chút là nhà Ni. Bên hữu tiền đường có khu phụ và vườn cũ. Sau hậu cung cũng có một dãy nhà ở. Hiện nay nhà chùa đang chuẩn bị đại trùng tu và mở rộng mặt bằng xây dựng với quy mô lớn chưa từng thấy.

Trong tam bảo hiện nay vẫn giữ được một hệ thống các tượng Phật giáo đầy đủ, tuy kích thước không lớn nhưng có giá trị nghệ thuật. Ngoài các hoành phi, câu đối, cửa võng và đồ thờ còn có 2 bức phù điêu tạo hình chân dung 2 vị tướng thuộc dòng họ Đỗ, một số tháp mộ và tấm bia đá cổ.

https://chonthieng.com/dia-diem/chua-thanh-nhan/

Căn cứ vào các tư liệu thành văn hiện còn như Bia: “Nghĩa Phê Tạo Đình Bi Ký” dựng năm Nhâm Thân, niên hiệu Chính Hoà thứ 13 (1692) (nay thuộc trụ sở Công an phường Ô Chợ Dừa) và Bia: “Cao Sơn Tây Hưng miếu” dựng ngày 5 tháng 5, đời vua Chính Hoà (1680 - 1705) cho biết chùa Thanh Nhàn có niên đại khởi dựng vào thế kỷ XVII với quy mô kiến trúc bề thế, khang trang, là một danh tích nổi tiếng của đất kinh thành.

Sang thế kỷ XVIII, chùa bị hư hại nặng, quan Quận Công họ Đỗ làm Thái Bảo triều đình đã đứng ra sửa chữa. Để ghi nhớ công đức ấy, sau khi ông qua đời, nhân dân đã cho dựng Bia và tạc Tượng ông thờ trong chùa. Pho tượng này hiện nay vẫn còn. Tượng mang niên đại nghệ thuật thế kỷ XVIII.

Đầu thế kỷ XIX, khi thấy cảnh chùa đổ nát, tượng Phật hư hỏng, các giáp trong phường Thịnh Hào lại vận động bà con phát tâm công đức, tu sửa chùa, tô tượng và đúc quả chuông “Thanh Nhàn tự chung”. Đến năm Thành Thái thứ 7 (1895), sự trụ trì cho đại tu tòa Tam Bảo, năm Thành Thái thứ 13 (1901), sửa tiếp tòa Hậu Đường, xây dựng thêm các gian nhà phụ...

Chùa Thanh Nhàn tọa lạc trên khu đất cao ráo, bằng phẳng trong khu vực cư trú của làng. Theo nhân dân địa phương kể lại, trước đây, chùa có quy mô kiến trúc khang trang, khuôn viên rộng rãi với hệ thống cây cổ thụ bao quanh. Trải qua nhiều thăng trầm, biến động của lịch sử khiến cho diện mạo của ngôi chùa cũ không còn. Quy mô kiến trúc hiện nay mang dấu ấn của lần trùng tu vào cuối thế kỷ XX, gồm các công trình: Tam Quan, Tiền Đường, Thượng Điện, nhà Tổ - nhà Mẫu và các công trình kiến trúc phụ trợ.

Tam Quan chùa Thanh Nhàn được làm dạng Gác Chuông, xây gạch kiểu hai tầng 8 mái; tầng trên để trống 4 mặt, bên trong treo chuông, hai bên cửa Tam Quan đắp câu đối, trên cổng đề ba chữ Hán “Thanh Nhàn tự”.

Vào bên trong, vườn chùa khá rộng trồng nhiều cây ăn quả và những cây lưu niên tạo bóng mát. Trước chùa có giếng hình bán nguyệt, trên đó dựng một pho tượng Quan Thế Âm Bồ Tát bằng đá trắng đứng trên hòn giả sơn. Sân chùa lát đá xẻ, hai bên sân xây hai nhà Bia dạng hai tầng tám mái, bên trong đặt hai tấm bia đá cỡ lớn.

Tòa Tiền Đường gồm 3 gian, 2 dĩ, xây kiểu tường hồi bít đốc, tay ngai, mái lợp ngói ta. Ba gian giữa mở cửa gỗ theo kiểu “Thượng song hạ bản”. Vào bên trong, các bộ vì đỡ mái được liên kết với nhau theo kiểu “Thượng giá chiêng chồng rường hạ cốn” kết hợp ván mê trên mặt bằng bốn hàng chân cột. Trang trí trên các bộ vì chỉ mang tính điểm xuyết tại các bức cốn nách với họa tiết lá lật, văn triện… tạo cảm giác nhẹ nhàng và thanh thoát cho kiến trúc.

Tòa Thượng Điện gồm 3 gian, xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta. Bộ khung kết cấu kiểu “Thượng giá chiêng, hạ kẻ ngồi” trên mặt bằng hai hàng chân cột. Nơi cao và sâu nhất là nơi an tọa của các vị Chư Phật. Trên cùng là bộ tượng Tam Thế đại diện cho 3000 vị Phật ở ba thời quá khứ, hiện tại và tương lai, tiếp theo là bộ A Di Đà Tam Tôn, Ngọc Hoàng, Phạm Thiên, Đế Thích, Cửu Long, tượng Hậu. Tại tòa Tiền Đường có các tượng: Khuyến Thiện – Trừng Ác, Đức Ông, Thánh Tăng, Diệm Nhiên, Đại Sỹ...

Ngoài kiến trúc chính, chùa còn khu nhà Tổ - nhà Mẫu được làm theo phong cách kiến trúc truyền thống. Gian bên phải thờ đức Bồ Đề Đạt Ma và các vị Sư Tổ trụ trì đã quá cố. Gian bên trái thờ Tam Tòa Thánh Mẫu.

Tồn tại đến ngày nay, chùa Thanh Nhàn vẫn lưu giữ được hệ thống di vật đa dạng, phong phú, có giá trị về lịch sử, văn hóa, điêu khắc và nghệ thuật gồm: tượng Phật, tượng Tổ, tượng Mẫu, tượng Hậu, Bia đá, minh Chuông, Hoành phi, Câu đối, Cửa võng... mang niên đại nghệ thuật thế kỷ XVIII-XIX-XX… Trong đó, đáng quan tâm là các bộ tượng: Tam Thế Phật, A Di Đà Tam Tôn, tượng Hậu là những pho tượng đẹp của chùa, mang đặc trưng phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê với cách bố cục cân đối, đường nét chạm khắc tinh tế, khéo léo; Hệ thống tư liệu Hán Nôm gồm: 17 Bia đá (niên đại thế kỷ XVIII-XIX), Chuông đồng “Thanh Nhàn tự chung”, niên hiệu Gia Long thứ 9 (1810) là nguồn sử liệu quý hiếm giúp cho việc tìm hiểu lịch sử vùng đất, lịch sử ngôi chùa, những lần trùng tu, tôn tạo cũng như nhiều khía cạnh khác nhau của cuộc sống xã hội đương thời.

Từ bao đời nay, chùa Thanh Nhàn luôn được các thế hệ nhân dân chăm lo, gìn giữ, góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa truyền thống của Thăng Long – Hà Nội. Di tích đã được xếp hạng cấp Quốc gia năm 1989.