Phong Cách Sống Người Hà Nội

Ảnh Hà Nội
HÀ NỘI NĂM 1990

Những người mua bán gà
Tác phẩm ngày 11/03/1990 của phóng viên John Vink thuộc tổ chức nhiếp ảnh quốc tế Magnum Photos.

Cuộc thi Ký ức Hà Nội 2025 Tổng biên tập: Nguyễn Văn Hoài Phó Tổng Biên tập: Phan Huy Hà (Thường trực), Lưu Phan, Đỗ Thị Sâm, Hoàng Sơn Giấy phép hoạt động báo điện tử số 115/GP-BTTTT do Bộ TT-TT cấp ngày 01/3/2022 và giấy phép sửa đổi, bổ sung số 55/GP-BVHTTDL d...

Cuộc sống mưu sinh những năm 90

. Hà Nội năm 198x
Trên cùng một phố

Phố Hàng Bạc năm 1947

Phố Hàng Bạc xưa nổi tiếng với nghề đúc và chế tác vàng bạc tinh xảo, nay vẫn giữ vững danh tiếng là tuyến phố vàng bạc sầm uất, nhưng đã hòa mình vào nhịp sống thương mại hiện đại của phố cổ Hà Nội.😊

Chợ Cửa Nam 1928

Tản văn: NHỚ NHỮNG TIẾNG RAO ĐÊM HÀ NỘI
Tạ Trọng Trí

Hôm qua ra sông bơi muộn, tối về qua cống chéo Hàng Lược thấy cả một dãy gần chục hàng ngồi bán hạt dẻ nóng, trong đầu bỗng văng vẳng tiếng rao “Ai lạc rang, ngô rang, hạt dẻ” của những đêm đông giá lạnh thuở ấu thơ. Những ai thuộc thế hệ U60 - 70 đã từng sống ở Hà Nội chắc hẳn không thể quên những tiếng rao đêm cuả các bà các cô lang thang rảo chân khắp các con phố, vào từng ngõ nhỏ với lời rao quyến rũ : “Ai xôi đi... Ai bánh cuốn nào...”, "Ai cốm đây", "Lạc rang ngô rang hạt dẻ đơi, lạc rang nóng ròn nào"... Và rồi những cảm xúc, những kỉ niệm xưa chợt ùa về cùng với những tiếng rao ngoài ga Hàng Cỏ, trên tàu điện, bến xe, bến tàu.
Bán tăm tre thường là người khiếm thị, họ rao kiểu như hát xẩm : "Một hào một gói tăm tre/ Bán cho quý khách đi xe, đi tầu/ Xỉa răng rồi lại ăn trầu/ Bán cho quý khách đi tầu, đi xe ... Ai tăm tre nào !"
Thời bao cấp, xà-phòng hiếm nên những người mặc áo trắng mà không có xà-phòng thường phải mua thuốc tẩy hoà với nước để ngâm áo tẩy vết bẩn, ông bán lơ tự xưng danh là Lơ Tốt rao : "Lơ trắng, lơ xanh, lơ tẩy hồng ! Ai lơ tốt nào !”.
Nhưng ấn tượng nhất có lẽ là ông bán thuốc chuột, ông ta nói liền tù tì : “Chuột lớn chuột con chuột cha chuột chú chuột chù chuột cống chuột châu Phi hay Thổ Nhĩ Kì chuột gỉ chuột gì ăn vào cũng chết tuốt. Mua đi kẻo hết không chết không lấy tiền ai thuốc chuột nào...”.
Nói đến kẹo kéo (đồ ăn vặt) thì bác bán kẹo rao bằng thơ, giọng ngân nga như ngâm thơ trên đài ngọt như kẹo kéo : "Cô kia tóc ngắn ngang vai/ Ăn đồng kẹo kéo nó dài đến khoeo/ Cô kia chưa có người yêu/ Ăn đồng kẹo kéo đến chiều có ngay !"
Hay chú bán kẹo kéo ở cổng các trường học chào bán cho học sinh cũng bằng thơ, cũng ngọt không kém gì : "Kẹo này chú nấu va-ni/ Cháu ăn cháu lớn cháu đi nước ngoài/ Khi đi áo rách, màu phai/ Khi về Pút-nhích (tên một loại xe đạp Liên Xô) thoái mai tung hoành".
Nhưng nói gì thì nói, với mình ấn tượng nhất lại là các món quà quê, chỉ với năm xu một hào là đã có vốc ngô rang nóng hổi đong bằng chiếc bát gỗ bé xíu, hoặc vài chục hạt lạc hay hạt dẻ rang nóng đựng trong chiếc phễu giấy cuốn như loa kèn, ăn thì chẳng bao nhiêu, nhưng lại thoả mãn cái thú ăn vặt như đã “thấm vào máu” của không ít người Hà Nội. Hà Nội vốn nổi tiếng với lạc rang húng lìu, lạc rang mặn ngọt. Khi trời mưa lây phây, gió rét căm căm, nhón từng hạt lạc nóng hôi hổi bỏ vào mồm, ngồi thu lu trong chăn bông đọc truyện "Nghìn lẻ một đêm" sẽ thú vị biết nhường nào.
Vào những năm 50 - 60 của thế kỉ trước, mỗi khi mưa phùn gió bấc, tối đến, trên các đường phố Hà Nội xen lẫn tiếng gõ lách cách của xe chú khách đi bán mì gõ lại lảnh lót tiếng rao : "Ai ngô rang, lạc rang nóng ròn", "Ai ngô rang, lạc rang, hạt dẻ đê", ... Những người phụ nữ hoặc em nhỏ đội trên đầu chiếc thúng đựng những hạt lạc rang, ngô rang, hạt dẻ rang được ủ nóng và xếp ngay ngắn trong những lớp bao tải đay. Chỉ cần một hào là đã có một bát gỗ nho nhỏ đong đầy ngô rang, hột nào hột nấy nở b**g, trắng muốt, hạt dẻ rang nứt vỏ thơm dẻo hoặc một gói nhỏ lạc rang húng lìu mặn ngot. Đấy là những thứ quà đơn giản của người bình dân, người bán cũng không cần bỏ vốn nhiều nhưng kĩ thuật rang cũng cầu kì chứ không đơn giản chút nào.
Đã nói tới lạc rang của đất Kinh Kì một thuở phải nói tới lạc rang húng lìu, lạc rang mặn, hoặc ngọt được đựng trong những chiếc hòm nho nhỏ - làm bằng thiếc hay đóng bằng gỗ - được các chú khách rao bán bằng tiếng leng keng của cái chuông đồng lắc tay ở mấy khu phố cổ. Cũng vẫn chỉ là những hạt lạc được rang trên chiếc chảo gang nhưng ngon tuyệt trần đời. Để rang được những mẻ lạc ngon, ròn, thơm mùi húng lìu đâu có đơn giản. Bí quyết là ở chỗ sao tẩm húng lìu và độ mặn (hay ngọt) vừa phải, sao cho người ăn phải thấy tiếc, không nỡ vê cái vỏ giấy của hạt lạc bỏ đi bởi cái hương vị thơm mùi húng lìu đã thấm đậm vào đó. Bây giờ, ở phố Tạ Hiện, Bà Triệu và một số nơi khác cũng bán loại lạc rang này, họ đóng gói một cân, nửa cân trong túi nilon giao bán cho các nhà hàng, ăn cũng ngon, nhưng nếu đem so sánh với những hột lạc rang húng lìu của mấy ông già Tầu thuở trước thì dứt khoát, mình có thể nói ngay rằng còn lâu mới ngon bằng.
Ngày xưa mình biết nhà một ông Tầu ở ngõ Trung Yên bên phố Đinh Liệt, quanh năm suốt tháng sống bằng món lạc rang : lạc mặn và lạc ngọt. Chiếc chảo gang lớn có ít cát (cát đã được rửa sạch, sàng sẩy sạch sẽ) đặt trên bếp củi. Cát nóng, nóng tới độ nào mới cho lạc vào để rang thì chỉ có gia đình họ biết bởi đó cũng lại là một bí mật nghề nghiệp mà chắc phải nhiều năm họ mới đúc kết được hoặc giả trước đây ai đó đã truyền nghề cho họ. Một hào, sau này là một đồng, chỉ được một nhúm nhỏ gói trong chiếc "phễu" làm bằng giấy báo. Vừa ăn vừa xuýt xoa để hưởng cái ngon, cái bùi của từng hạt lạc. Cứ tưởng tượng xem, ngoài trời mưa lây phây, gió mùa đông bắc rét căm căm, ngồi bên bàn vừa học bài hay đọc sách, nhón từng hạt lạc nóng hôi hổi bỏ vào mồm sẽ thú biết chừng nào. Chỉ nhờ vào những mẻ lạc rang đặc biệt đó mà sau này, gia đình ông Tầu ấy đủ tiền mua một ngôi nhà nhỏ ở đầu Đinh Liệt gần Bờ Hồ. Và rồi, không thấy họ rang lạc nữa mà bán mấy thứ nước giải khát, trà bát bảo, chí mà phù… cũng tự chế biến lấy theo phương thức gia truyền. Sau năm 1979 thì thấy nhà ông Tầu này mất hút, mất hút luôn cả lạc rang mặn ngọt, cả trà bát bảo, chí mà phù, ...
Lại nói về hạt dẻ, ngày còn bé, mỗi lần được ba mợ cho về quê ở Kép (Lạng Giang - Hà Bắc) vào dịp tháng Mười âm lịch là mấy anh em lại rủ nhau vào rừng nhặt hạt dẻ, hồi đó rừng cách thị trấn không xa, chỉ đi bộ chừng 2 - 3 tiếng là đã gặp những cây hạt dẻ đang tách quả rơi xuống đất rồi, những quả còn nằm bên trong lớp vỏ g*i, phải dùng cái kẹp bằng tre lựa mà nhặt ra rồi cho vào trong cái giỏ đeo bên hông, điều đặc biệt trong rừng hạt dẻ ta luôn cảm nhận được hương thơm đặc biệt, không phải chờ đến khi được rang chín mới thấy. Có lẽ quê mình nghèo nên hạt dẻ quê mình cũng nhỏ chỉ cỡ đầu ngón tay út - không như hạt dẻ Trùng Khánh có hạt to bằng cỡ ngón chân cái - nhưng sao hạt dẻ quê mình ngon lạ, ngay cả khi cố tình tách một hạt ra ăn sống ta đã cảm thấy vị ngòn ngọt, bùi bùi mà không một loại hạt nào có thể so sánh được. Hạt dẻ đem về, ngâm nước nóng chừng 20 phút, vớt ra rổ để ráo nước rồi cho vào rang, khi những tiếng nổ lách tách từ lẻ tẻ chuyển sang liên hồi, rồi hết tiếng nổ cũng là lúc hạt dẻ đã nứt hết vỏ và chín tới, ủ vào cái bao tải g*i cho nóng thò tay bốc từng hạt nóng hổi tí tách bóc ăn rồi thưởng thức cái hương vị deo dẻo, thơm thơm, bùi bùi và ngòn ngọt bên bếp lửa hồng mặc cho bên ngoài gió rét căm căm từ phương Bắc đưa về thì còn gì thú vị cho bằng ...
Cái thú ăn vặt còn đeo bám cuộc sống hằng ngày của con người thì các hàng quà vặt còn có cơ hội tồn tại, và bây giờ người ta phát minh ra các “kiểu” quà vặt mới, vừa tạo điều kiện thuận lợi vừa kích thích nhu cầu. Thích ứng với thời đại, người bán quà vặt bây giờ cũng có phong cách fastfood, tức là họ cũng sản xuất “thức ăn nhanh”. Các món như mít, mía, dứa, củ đậu, củ mã thầy, ... đều được các cô bán hàng rong bóc, gọt, róc, tiện sẵn rồi cho luôn vào túi ni-lông, đến nước mía, nước rau má, chè thập cẩm cũng cho vào túi lại cắm cả cái ống hút kèm cái thìa bằng nhựa ăn một lần.
Và chán nhất là những tiếng rao ngày cũng như đêm không còn như ngày xưa nữa, tiếng rao bây giờ hiện đại hơn, nó được ghi âm và phát ra loa gắn vào xe đạp để người đi bán, đi mua đỡ mất công rao bằng miệng. Còn gì chán cho bằng khi sáng sớm ngày ra, giữa trưa đang giấc nghỉ, hay trong yên tĩnh của đêm lạnh ta chợt giật mình bởi tiếng loa mở hết cỡ : "Ai suvonto, máy giặt, điều hoà, ti-vi, tủ lạnh hỏng bán đê...", "Ai bánh dày, bánh giò, cơm nắm, bánh khoai, bánh tẻ ...nào", "Xôi lạc bánh khúc đơi", ... cho đến tiếng rao của mấy bà thu mua phế liệu như dây điện, đồng nhôm, sách báo cũ, ... cũng từ loa phát ra. Lời rao ngắn hơn, cục mịch hơn, không còn vần điệu, không còn thơ ca văn vẻ như xưa nữa rồi.
Nhưng dù có thế nào, mỗi khi gió mùa đông-bắc về, trời trở lạnh thì mình vẫn nhớ đến da diết, đến nao lòng tiếng rao : “Ai lạc rang, ngô rang, hạt dẻ”…

Hà Nội, 11/2023

***

Hà Nội năm 1971