Hội Những Người Cần Lắng Nghe Và Chia Sẻ

Trước khi vào bài, tôi muốn làm rõ một số thứ để giảm thiểu số lượng gạch nhận về (bởi vì tôi không thích xây thêm cái nhà nữa đâu). Bản thân tôi đang theo học tại một trường đại học đào tạo về khoa học, do đó tôi rất hiểu việc có những ngành nghề bắt buộc phải đến trường học thật nhiều, chẳng hạn như bác sĩ, dược sĩ, kỹ sư, luật sư, nghiên cứu sinh... Tôi không phản đối sự tồn tại của trường học nói chung. Tôi đang chỉ ra những lí do tại sao nó không phải thực thể “thần thánh” như nhiều người nghĩ.
Nhiều người trong số chúng ta được thồn vào đầu cái suy nghĩ “phải đến trường, phải học thật giỏi, thì mới được lên lớp, đỗ đại học, xin được công việc tốt, kiếm được tiền và giàu có”. Bố mẹ, ông bà, thầy cô giáo, xã hội... ai cũng nói với chúng ta như thế. Lí do tại sao phụ huynh châu Á thích con mình làm bác sĩ, kỹ sư hay luật sư là vì những nghề này có thu nhập, học vấn và địa vị xã hội cao - họ cho rằng nhiêu đó thôi là thịnh vượng, bởi họ sống trong một xã hội nơi Khổng Tử đã ăn sâu vào tiềm thức.
Thế mà vẫn có những nghịch lý hết sức kì lạ, khi mà những người không có thành tích tốt lại cũng thành công ngang ngửa, thậm chí hơn cả những sinh viên xuất sắc hay những chuyên gia hàng đầu. Trong khi đó, nhiều vị chuyên gia trong các lĩnh vực khoa học, sức khỏe, kinh tế, xã hội... từng mài đít hàng chục năm trên các giảng đường và làm việc vô cùng chăm chỉ thì lại vật lộn với chuyện cơm áo gạo tiền. Kể cả khi thu nhập của họ rất cao, thì họ cũng phải trả giá bằng sức khỏe, giấc ngủ, tinh thần và các mối quan hệ.
Trường học vẫn dạy cho bạn những bài học cũ kỹ về kiến và châu chấu, rằng lũ kiến chăm chỉ cần mẫn sẽ có thức ăn vào mùa đông còn đám châu chấu lêu lổng lười biếng rồi sẽ chết đói chết rét, qua đó nhắc nhở bạn tầm quan trọng của việc học hành và làm việc chăm chỉ cần mẫn. Nhưng ngày nay, chăm chỉ không còn là yếu tố quyết định sự giàu có và sung túc nữa. Lũ kiến có sai không, có ngu dốt không? Không và không, nhưng con người không nên tôn thờ cách làm việc của lũ kiến, càng không nên tôn sùng những nhà máy sản xuất “người óc kiến” được gọi bằng cái tên trường học. Hay nói đúng hơn, trung tâm giáo dục công nghiệp.
Tại sao giới tinh hoa duy trì hệ thống giáo dục công nghiệp
Nền giáo dục bắt buộc ~12 năm mà đại đa số các quốc gia trên thế giới áp dụng có nguồn gốc từ châu Âu thời kì cách mạng Công nghiệp. Nó là hoàn hảo cho một nền kinh tế nặng công nghiệp: nó là một công xưởng sản xuất hàng loạt lực lượng lao động chính quy, có tay nghề, biết đọc viết, tính toán cơ bản, hiểu biết cơ bản, vạn người thì thảy vạn người giống nhau về mẫu mã, tác phong, tư tưởng, thái độ, sẵn sàng tuân theo mệnh lệnh - dù là cầm bút, cầm búa, cầm liềm hay cầm súng - để kéo cỗ máy công nghiệp khổng lồ mang tên quốc gia về phía trước. Chính quyền, các ông chủ và nhà tuyển dụng rất thích nó chính vì điều này.
Những thứ như là trợ cấp, an sinh xã hội, nghỉ hưu... đều là những công trình của Thủ tướng Đế chế Đức Otto von Bismarck. Bismarck đề xuất mức tuổi nghỉ hưu là 70 tuổi, nhưng đã bị rút xuống 65. Điều này không quá quan trọng, bởi tuổi thọ trung bình của người Phổ lúc đó còn không vượt quá 50, nhưng nó lại để lại hai hậu quả cho thế hệ sau.
Thứ nhất, ngày nay, nhờ y học phát triển mà nhiều người sống đến tận năm 90 tuổi. Chính quyền Phổ nếu vẫn tồn tại có thể phá sản vì chi phí an sinh xã hội khổng lồ. Tuy nhiên đến nay thì tuổi nghỉ hưu ở nhiều quốc gia vẫn vậy, thậm chí ở cả các nước già hóa dân số. Gánh nặng về y tế và an sinh xã hội đã đè nặng lên các công dân trẻ tuổi đóng thuế ở Mỹ và một số nước phương Tây - mỗi đứa trẻ Mỹ sinh ra đã phải gánh nợ công hàng chục nghìn đô trên lưng nó.
"Mỗi ngày, chính phủ (Mỹ) thu về 6 tỷ đô la và tiêu 10 tỷ đô la. Có nghĩa là mỗi ngày chính quyền liên bang phải vay thêm 4 tỷ đô la ngoài con số mà mình có. Nói trắng ra, nếu làm ăn kiểu như chính phủ thì bất kì hoạt động kinh doanh nào cũng sẽ sập tiệm". _Donald Trump, 2011_
Thứ hai, tư duy “cứ làm việc chăm chỉ, sau này sẽ giàu có và chính quyền sẽ lo cho chúng ta khi về già” dần dần ăn sâu bám rễ. Ngày nay ở Đức, dù an sinh xã hội rất tuyệt vời và chăm sóc người già là một vấn đề rất được quan tâm, nhưng nếu không có một khoản đầu tư dài hạn và chỉ sống nhờ lương hưu khi nghỉ việc, bạn sẽ ra đi trong nghèo khổ. Đây không phải những gì tôi bịa ra, mà là những gì một YouTuber người Đức là Radical Living đã chia sẻ trong một video nói về lao động ở nước Đức.
Vậy nên, ý tưởng “học tốt - đỗ đại học - kiếm tiền - giàu - về già được nhà nước nuôi” là một tàn dư của thời kì cách mạng Công nghiệp đã qua. Sau một cuộc Đại Suy Thoái và hai cuộc Thế Chiến, mọi thứ thay đổi. Từ nửa sau của thế kỷ XX, thế giới thay đổi một cách chóng mặt. Thời đại Công nghiệp kết thúc và thời đại Thông tin bắt đầu. Ngày càng nhiều đột phá khoa học công nghệ ra đời. Các sản phẩm trí tuệ giờ đây đáng giá hơn nhiều so với sản phẩm hữu hình. Facebook, Microsoft, Google, thị trường chứng khoán, cổ phiếu, bitcoin... không tồn tại về mặt vật lý, nhưng lại có giá trị hơn bất cứ công xưởng, xí nghiệp, nông trường, hầm mỏ hay giàn khoan nào.
Cách mạng Thông tin đã tới, nhưng các doanh nghiệp hoạt động theo cơ chế của thời kì Công nghiệp thì không sụp đổ. Thậm chí họ vẫn thịnh vượng và vẫn cần đến lực lượng lao động dồi dào của nên giáo dục công nghiệp. Các công ty thời đại Thông tin như Facebook và Google dù kinh doanh các sản phẩm của thời đại mới nhưng vẫn hoạt động theo cơ chế cũ. Chỉ có giới tinh hoa làm chủ mới là những con người của thời đại cách mạng Thông tin, còn số đông thì vẫn mắc kẹt ở thời đại Công nghiệp. Giới chủ thích vẫn cần công nhân, nhân viên nghiên cứu và phát triển, nhân viên văn phòng, kế toán, kỹ sư, IT, tiếp thị, sales, marketing, phân tích... để làm những công việc Công nghiệp trong khi họ thảo luận những ý tưởng Thông tin. Zuckerberg có trực tiếp viết ra các thuật toán của Facebook không? Không, hắn thuê đám IT đầu to mắt cận học hành cả chục năm ở mấy trường Ivy League về làm việc đó trong khi hắn ngồi nghĩ về AI và Metaverse.
Chính vì lí do đó, giới tinh hoa toàn cầu không muốn chế độ giáo dục công nghiệp bị loại bỏ - họ cần nó tiếp tục tồn tại để cung cấp cho họ nguồn nhân lực dồi dào, cần mẫn và trung thành. Các tập đoàn lớn bắt tay cùng chính phủ. Một bên mang lại tăng trưởng kinh tế, đút lót đều đặn và ủng hộ tiền cho các chiến dịch tranh cử. Một bên duy trì hệ thống giáo dục công nghiệp cùng các loại an sinh xã hội, bảo hiểm, trợ cấp, lương hưu... mà nếu kẻ nào không đi làm là coi như cũng bị cắt phéng luôn, đồng thời kiểm soát truyền thông và giáo dục nhằm định hướng xã hội để chê bai lũ châu chấu lười biếng và triệt hạ những con kiến “tách đàn”, khiến cho nó mau mau trở lại đàn kiến chăm chỉ kia. Một kế sách “cây gậy và củ cà rốt” điển hình, tồn tại nhiều nhất ở một số nền kinh tế hàng đầu châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và Đài Loan.
Vậy là, trường học và xã hội vẫn muốn bạn đi theo lối mòn, tuyệt nhiên không phải vì nó không bắt kịp được với sự thật rằng cách mạng Công nghiệp đã đi đến hồi kết và cách mạng Thông tin đang lan rộng như dịch sởi. Những cá nhân và tổ chức đứng sau hệ thống giáo dục và truyền thông hiểu rất rõ xu thế của thời đại, và những người đi ngược lại với nó sẽ chẳng khác nào một con chó bị buộc vào chiếc xe hơi: nó sẽ bị lôi xềnh xệch đi, và càng kháng cự thì nó càng đau đớn. Tuy nhiên họ vẫn duy trì nền giáo dục và tư duy xã hội của thời kì cách mạng Công nghiệp, trong khi làm giàu nhờ những thành quả của lối tư duy trong thời đại Thông tin, đồng thời lợi dụng sức lao động chân tay và (đặc biệt là) trí óc của những con người thuộc thời đại Công nghiệp, được sản xuất ra bởi nền giáo dục công nghiệp.
Tác động lên cá nhân và xã hội
Điều này có xấu không? Khi nhìn tổng thể thì cũng không hẳn. Các báo cáo cho thấy nền kinh tế vẫn tăng trưởng đều. Người ta được trả lương, có tiền để duy trì cuộc sống tiện nghi, lập gia đình, cho con cái học hành... Ai đi làm sẽ có phần, ai không đi làm thì chẳng có gì, ai làm nhiều thì ăn nhiều, ai làm ít thì ăn ít, hết sức sòng phẳng và công bằng. Tầng lớp trung lưu ngày một đông lên, lại kích thích tăng trưởng kinh tế qua hoạt động mua sắm. Nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực của họ (bác sĩ, kỹ sư, kế toán trưởng, trưởng phòng marketing...) có thu nhập hàng tháng đáng mơ ước, và được nâng lên các chức vụ quản lý trong công ty, vừa có tiền vừa có địa vị cao, khiến bản thân họ phổng mũi, họ hàng hãnh diện và người đời đố kị. Của cải trong xã hội ngày một nhiều. Ti vi báo đài đâu cũng nói về tăng trưởng, về tương lai tươi sáng trước mắt.
Nhưng ở góc độ cá nhân thì sao?
Thu nhập cao đồng nghĩa với thuế cao. Bao nhiêu công sức bạn bỏ ra cuối cùng bốc hơi dưới danh nghĩa thuế. Ở Bắc Âu, thuế có thể lên đến 50%. Bạn đi làm 40 giờ mỗi tuần thì 20 giờ là làm không công. Ít nhất thì ở Bắc Âu bộ máy chính quyền ít quan liêu và họ có thể chi tiêu đồng thuế của bạn một cách minh bạch để mang lại lợi ích cho bạn. Tại nhiều nơi khác trên thế giới, thậm chí ngay tại phương Tây, họ không những không làm được như thế mà còn làm điều ngược lại. Thiên hạ hay bảo nhau rằng nếu chính quyền liên bang Hoa Kì phụ trách sa mạc Sahara thì chỉ trong vòng 5 năm sẽ bắt đầu phải đi vay thêm cát.
40 giờ thì có mười mấy giờ làm không công - đó là đó là nếu bạn vẫn còn làm 40 giờ - nhiều người lại lựa chọn làm thêm giờ để kiếm thêm thu nhập, hoặc tự mở dịch vụ làm riêng (bác sĩ mở phòng khám tư, đầu bếp mở quán ăn riêng chẳng hạn). Họ kiếm hàng ngàn đô một tháng, thậm chí là cả chục ngàn đô, nhưng làm việc đến mười mấy giờ một ngày, làm ngày làm đêm, làm cả ngày cuối tuần. Thậm chí có những người mà cái ngày duy nhất họ được nghỉ trong cả một năm là ngày mồng 1 tháng 1 (dương hoặc âm lịch). Hoặc cái ngày này họ cũng phải mở laptop ra cày cuốc và chẳng một phút nào ngơi tay.
Áp lực lên sức khỏe và tinh thần là khổng lồ. Các sếp, doanh nghiệp và xã hội thích sự làm thêm giờ của bạn bởi nó tạo ra thêm lợi nhuận cho họ. Nhưng đối với bản thân bạn, nó tàn phá sức khỏe đến mức khủng khiếp. WHO xếp hạng Làm Ca Đêm vào nhóm 2A - Nguy cơ gây ung thư (chỉ sau nhóm 1). Cơ thể bạn cần được nghỉ ngơi, nhưng bạn hi sinh luôn cả sức khỏe vì công việc. Đôi giày chạy bộ bạn mua từ vài năm trước còn mới toanh, nhưng bạn không chạy được. Lâu lắm rồi bạn không ngủ được đủ 8 tiếng. Bạn đi làm trong tình trạng thiếu ngủ, kiệt quệ và uể oải. Bạn hi sinh cả giờ nấu và giờ ăn để làm việc - bạn phải mua thức ăn nhanh, đồ ăn sẵn hoặc đồ ăn đặt trên Grab Food hoặc Baemin để ăn, dù biết là không tốt cho sức khỏe. Bạn mới ba bốn chục tuổi đã thừa cân, béo phì, rụng tóc, thoát vị đĩa đệm. Bạn hi sinh giờ phút thư giãn để làm nô lệ cho thuật toán và content nhanh của Facebook và TikTok. Đầu óc bạn luôn căng như dây đàn, không có phút nào nghỉ ngơi. Bạn luôn chán nản, bực bội và cau có chẳng biết vì lí do gì.
Bạn dành thời gian cho công việc nhiều hơn cho bản thân, gia đình, bạn bè, con cái. Không có thì giờ chăm con, bạn phó mặc con cho công nghệ để nó đỡ quấy bạn khi bạn làm việc. Những đứa con của bạn lớn lên với iPad là cha và iPhone là mẹ. Rồi sau này bạn lại phó mặc hết cho nhà trường, gia sư, trung tâm dạy thêm. Đứa trẻ nhìn mặt giáo viên nhiều hơn cha mẹ. Trường học trở thành “ngôi nhà thứ hai” đúng nghĩa đen. Vài năm sau bạn lại tự hỏi sao chúng luôn có vẻ tách biệt khỏi bạn.
Bạn sa đọa vào những thú vui tầm thường để giải khuây. Bạn nhậu nhẹt, rượu chè, hút hít, bay lắc, tiệc tùng, trai gái, du lịch xa xỉ - những thói quen chẳng chóng thì trầy cũng sẽ tàn phá cơ thể và ví tiền của bạn. Nỗi sợ bị bỏ rơi khiến bạn bấu víu vào đám bạn suốt ngày ăn chơi đàm đúm, những cuộc vui có thể khiến bạn giải tỏa trong chốc lát nhưng cả thế giới của bạn sẽ lại sụp đổ khi bạn nhìn vào hóa đơn. Bạn rút lui vào thế giới ảo, lãng phí hàng giờ đồng hồ cho mạng xã hội, phim ảnh, game và p**n - điều đã và đang xảy ra với giới trẻ tại nhiều nước châu Á. Bạn lao vào siêu thị như một con thiêu thân và bắt đầu mua sắm thật nhiều để thể hiện đẳng cấp. Điện thoại iPhone đời mới nhất cũng phải xúc ngay, bộ quần áo cả trăm đô cũng phải sắm, bộ bàn ghế kia đẹp, bộ loa kia chất, bộ ấm chén tinh xảo. Bạn trở thành nạn nhân của chủ nghĩa tiêu thụ, sắm về chẳng biết để làm gì nhưng cứ sắm về đã, trước mắt là sướng cái tôi, sau đấy là để khoe khoang. Đôi khi bạn còn chẳng có tiền nhưng bạn vẫn cứ mua. Mua những thứ bạn không cần, để khoe với những người bạn không ưa, bằng số tiền mà bạn không có.
Các công ty thường khuyến khích nhân viên của mình vay tiền thật nhiều. Bởi họ biết rằng nếu bạn nghỉ việc và không có tiền trả nợ, bạn chết. Các khoản vay giúp họ trói buộc bạn vào công ty và bạn sẽ phải nài lưng ra làm để mà trả nợ. Nhà trường, giáo viên, truyền thông và xã hội xối vào tai bạn rằng “lao động là vinh quang”, “kiến và châu chấu” để bạn tiếp tục cống hiến và xây dựng ước mơ cho một tên giám đốc đang nằm dài trên cái du thuyền của hắn ngoài biển. Đồng lương tháng hắn phát cho bạn còn gây nghiện hơn cả he**in. Bạn nghiện đồng lương, nghiện luôn cả công việc. Văn hóa doanh nghiệp khiến bạn ảo tưởng rằng đồng nghiệp là gia đình và công ty là nhà. Bạn làm đến mười mấy tiếng một ngày, rất chăm chỉ, nhưng thu nhập cao thì lại tăng thuế, và bạn phải trả giá bằng sức khỏe và thời gian dành cho gia đình.
Một sinh viên mới ra trường có mức lương 7 đến 8 triệu 1 tháng, làm việc trong vòng 10 năm có thể kì vọng tăng lương lên 15 hoặc 20 triệu. Thậm chí nếu sớm leo được lên chức vụ cao hơn thì có thể kiếm được nhiều hơn. Nhưng lương cao thì thuế lại cao, ngoài ra bạn thử tính xem thu nhập như thế thì đến bao giờ mới mua được nhà hay xe? Rồi con cái học hành, sinh hoạt phí ngày một đắt đỏ, giá cả leo thang... cuối cùng bạn còn lại điều gì? Muốn mua tài sản lớn, bạn chẳng có lựa chọn nào ngoài vay tiền, rồi nài lưng ra trả nợ. Lại rơi vào cái vòng xoáy làm thêm giờ để trả nợ. Sức khỏe ngày một giảm sút.
Khi bạn đi làm, bạn thuộc về công ty. Khi bạn về nhà, bạn thuộc về Meta, Google, Apple, Netflix. Khi bạn đi mua sắm, bạn thuộc về các hãng thời trang. Khi bạn mua nhà và xe, ngân hàng sở hữu bạn. Khi bạn đến bệnh viện, bạn thuộc về ông bác sĩ. Khi bạn tống một núi thuốc vào người, bạn thuộc về các công ty dược. Chẳng có một giây phút nào bạn được tự do.( Hết p1 )