Eth sòn arriu principau ei eth Garona, que se daurís pas pes tèrres d’Aquitània entà desaiguar en Bordèu (França). e eth 30% deth sòn terrador ei per dessús des 2000 m. Limite ath nòrd damb França (Arièja), ath sud damb era Alta Ribagorça e Aragon, e ar èst damb eth Pallars Sobirà, e ar oèst, de nau, damb Aragon (Benasc) e França (Nauta Garona). Es montanhes dera val formen ua barrèra naturau condicionant era sua climatologia e isolament, d’aquiu, era inexisténcia, durant sègles, de vies faciles entà Catalonha e Aragon. Açò explique qu’aguest terrador sigue fòrça vinculat, de forma naturau, seguint eth cors der arriu, a tèrres gascones e age ua lengua e cultura occitana e que, per tot açò, presente clares diferéncies damb d’autes vals catalanes, tant en aspècte fisic com en uman.
